Kelimenin çeşitli lügat anlamlarını ele aldıktan sonra, şimdi ilâh kavramının İslam öncesinde ne anlama geldiğine ve Kur'an'ın bunlardan hangilerini reddetmeye çalıştığına bakalım.

Having discussed the various literal senses of the word, let us now see what the pre-Islamic concepts of ilaah were, and which of these the Qur'ān strove to reject:

Ve Allah'tan başka ilahlar edindiler, onlara güç olsunlar diye (ya da onların himayesine girmek onlara güvenlik sağlasın diye) diye düşündüler. (Meryem 19:81)

And they have taken for their ilaahs others than Allah, that they may according to their reckoning be a source of strength to them (or that coming under their protection may confer security). (al-Maryam 19:81)

Ve onlar, yardım görebilecekleri umuduyla, Allah'tan başka ilahlar edindiler. (Yasin 36:74)

And they have taken others than Allah as their ilaahs hoping that they might be helped when needed. (al-Yaseen 36:74)

Bu iki âyetten, Cahiliyye dönemindeki Arapların ilâh olarak gördükleri varlıkları kendilerine dost ve koruyucu saydıklarını, tehlike veya zorluk anında bu varlıkların kendilerine yardıma geleceklerine inandıklarını ve onların himayesine girerek korku, rahatsız edilme ya da zarar görmekten emin olacaklarını düşündüklerini öğreniyoruz.

From these two verses we learn that the Arabs of the Jahiliyyah (the pre-Islamic period of Ignorance) believed that those whom they regarded as ilaahs were their patrons, would come to their rescue in time of danger or difficulty, and that by placing themselves under their protection they rendered themselves safe from fear, molestation or harm.

…Ve Rabbinin emri gerçekleştiğinde, Allah'ın yerine taptıkları ilahların hiçbir yararı dokunmadı onlara ve yalnızca helaklerini artırdı…. (Hûd 11:101)

…And when the Decree of your Lord had gone forth (and the time came for its execution), the ilaahs they used to invoke instead of Allah proved of no avail to them and contributed only to their doom…. (al-Hud 11:101)

Allah'ın dışında insanların ibadet ettikleri ve yalvardıkları varlıklar hiçbir şey yaratamazlar, bizzat kendileri de yaratılmıştır. Onlar ölüdürler, diri değildirler ve ne zaman diriltileceklerini bilmezler. Gerçek ilah ise tek ve eşsiz olan Allah'tır.

And those whom the people call to instead of Allah have not created aught, but are themselves creatures. Dead they are, and not alive, and they know not when they would be raised from their state, the real ilaah is the One and Only Ilaah….

(an-Nahl 18:20-21)

(an-Nahl 18:20-21)

Allah'ın yanında başka bir ilâha dua etme, ona yalvarma. O'ndan başka ilâh yoktur…

Invoke not; or pray to, any ilaah along with Allah. There is no ilaah but He….

[Bu noktanın akılda tutulması gerekir ki Kur'an'da "ilâh" kelimesi iki farklı anlamda kullanılmaktadır: birincisi, hakkıyla ya da haksız yere, kendisine fiilen ibadet edilen varlık veya nesne anlamında; ikincisi ise gerçekten ibadete layık olan Zat anlamında. Bu âyette kelime ilk kullanımda birinci anlamda, ikinci kullanımda ise diğer anlamda geçmektedir. -Mevdûdî] (el-Yûnus 28:88)

[It should be borne in mind that the word Ilaah is used in the Qur'an in two different senses, namely, the object or being, etc., to whom worship is actually being given, irrespective of whether rightly or wrongly, and the Being who is really worthy of worship. In this verse, the word is used in the first sense on the first occasion and in the other sense on the second. -.Maududi](al-Yunus 28:88)

"...Ve Allah'ı bırakıp O'na ortak koştukları varsayılanlara dua edenler ise yalnızca zanna ve boş tahminlere uymaktadırlar. (el-Kasas 10:66)"

....And those who, instead of praying to Allah, pray to His supposed associates do not but follow suppositions and idle guesses. (al-Qasas 10:66)

Bu ayetler üç yöne işaret etmektedir.

These verses point to three aspects.

Birincisi, Araplar, ilah saydıkları kimselere dua eder, sıkıntı anlarında ve herhangi bir ihtiyaçlarının giderilmesi için onlara yalvarırlardı.

The first is that the Arabs used to address their prayers to those whom they regarded as their ilaahs and invoke them in times of distress or for fulfilment of any of their needs.

İkincisi, bu ilahlar yalnızca cinleri, melekleri ve tanrıları değil, aynı zamanda ölmüş insanları da kapsıyordu; bunu yukarıdaki ayetlerin ikincisinden görmek mümkündür.

The second is that these ilaahs included not only Jinns, angels, and gods, but dead humans too, as one can see from the second of the above verses.

Üçüncüsü, bu ilâhların kendilerinin duâlarını işitebileceğine ve yardımlarına yetişebileceğine inanmalarıdır.

The third is that they believed that these ilaahs could hear their prayers and could come to their rescue.

Bu aşamada, ilah ya da ilahlara yapılan duanın ve onlardan istenen yardımın doğasına dair bir noktayı açıklığa kavuşturmak uygun görünüyor. Susadığım zaman hizmetçime bana biraz su getirmesini söyler ya da hastalandığımda tedavi için bir doktor çağırırsam, onlara yaptığım bu çağrı dua niteliği taşımaz; yani bir tanrıya gönderilen bir duaya hiçbir benzerliği yoktur ve ne hizmetçiyi ne de doktoru bir ilah haline getirir. Bunlar gündelik hayatta sıradan olaylardır ve hiçbir olağanüstü yönü yoktur. Ancak susadığımda ya da hastalandığımda hizmetçi veya doktor yerine bir evliyayı ya da bir tanrıyı çağırırsam, bu açıkça o evliyayı ya da tanrıyı bir ilah olarak kabul etmek ve ona dua yöneltmek anlamına gelir.

It seems desirable to clear up one point, at this stage, about the nature of the prayer made to the ilaah or ilaahs and the help or succour sought of them. If I feel thirsty, and call to my servant to give me some water, or am unwell and call for a doctor for treatment, my summons to them does not constitute du’a, that is, it has no similarity to a prayer sent up to a deity, nor does this make either the servant or the doctor into an ilaah. Both these are common, in everyday happenings, with nothing of the supernatural about them. However, if I should, while feeling thirsty or unwell, call to some saint or god instead of the servant or a doctor, that obviously would amount to treating the saint or god as an ilaah and to my addressing a du’a to him.

Ölmüş ve kabrinde yatan, yüzlerce hatta binlerce mil uzaktaki bir azize dua etmek [İlke olarak, mesafenin yalnızca birkaç fit olması hiçbir şeyi değiştirmez; önemli olan, ölmüş olan ve bu halinde, hatta belki de bu hali nedeniyle, duayı işitme ve dilerse onu kabul etme gibi olağanüstü güçlere sahip olduğuna inanılan birine dua etmenin kendisidir. Azizin, duayı kendisi kabul edemezse, onu bir tavsiye ile Allah'a iletebileceğine de inanılır] açıkça gösterir ki, ölmüş olmasına rağmen onun böyle bir uzaklıktan duayı duyabilme gücüne sahip olduğuna veya bu kadar uzaktaki şeyleri bilebildiğine, ya da uygun Arapça kelimeleri kullanmak gerekirse, hem samee' hem de baseer olduğuna inanıyorum [Kelimeler tam anlamıyla, Allah'ın kendine özgü sıfatlarından ikisi olup sırasıyla Her Şeyi İşiten ve Her Şeyi Gören anlamına gelir. Allah'ın ilmi her şeyi aşar ve her yerde olup biten her şeyden haberdardır. Yaratıkları için durum böyle değildir; onların bu yönlerdeki kapasiteleri ciddi biçimde sınırlıdır. Allah'tan başkasının, kendi işitme alanı dışında yapılan duayı fiziksel olarak duyabildiğine veya kendi görüş alanı dışında olup bitenleri görebildiğine inanmak, yalnızca Allah'a ait olan ve hiçbir yaratığına vermediği güçleri ona atfetmek anlamına gelir]. Benim eylemim, şüphesiz, bu tür bir gücün yaratılış üzerinde öyle bir tasarrufta bulunduğuna inandığımı gösterir ki, suyun bana ulaşmasını sağlayabilsin veya hastalığımdan kurtulmamı sağlayabilsin. Bir tanrı söz konusu olduğunda ise, duam onun suyun, sağlığın ve hastalığın üzerinde güce sahip olduğuna, dolayısıyla ihtiyaçlarımı doğaüstü yollarla karşılamak için düzenleme yaptığına inandığım anlamına gelirdi.

Addressing a prayer to a saint confined to his grave hundreds or even thousands of miles away [In point of principle, it makes no difference if the distance were of a few feet only, the significant point being the act of addressing a prayer to someone who is dead and is believed to possess, even in, or perhaps because of that state, some extraordinary powers not only of hearing the prayer but also of granting it if he so chooses. It is also believed that the saint may, if he cannot himself grant the prayer, pass it up to God with a recommendation] clearly indicates that I believe him – though dead – to be possessed of the power to listen to a prayer at such a distance or to otherwise being aware of things so far off or, if one may use the appropriate Arabic words, to be both samee’ and baseer’ [Literally, these words, which are actually two of Allah’s personal attributes, mean, the All-Hearing the All-Seeing, respectively. God’s knowledge transcends everything, and He is aware of everything that is happening anywhere. This is not the case with His creatures, whose capacities in these respects are severely limited. To believe someone other than God to have power to physically hear prayer offered out of his hearing or to see things happening out of his sight amounts to attributing to him powers which are God’s only, and which He has never given to any of His creatures] My action would clearly imply belief in their exercising such a way over the realm of creation as to be able to have water reach me or to make me recover from my illness. In the case of a god, my prayer would mean that I believe him to possess power over water and over health and sickness, and to therefore arrange, by supernatural means, to fulfil my needs.

Dolayısıyla bir kimseye dua edilmesinin dayanağı, o kimsenin bir miktar doğaüstü otorite ve güce sahip olduğu kavramını zorunlu olarak içerir.

Thus, the basis on which a prayer is addressed to someone includes necessarily a concept of his being possessed of some supernatural authority and power.

Andolsun, çevrenizde kalıntılarını gördüğünüz memleketleri de helak ettik ve (yanlış yollarından Bize dönsünler diye) ayetlerimizi çeşitli biçimlerde onlara gösterdik. Peki, kendilerini tanrılar (ilâh) edinip Bize yaklaştıklarını sandıkları o kimseler, onlara neden yardım etmediler? Hayır, yardım etmek bir yana, onlardan uzaklaştılar ve ortadan kayboldular; bu, onların yalanlarının ve uydurduklarının içi boş olduğunu ortaya koydu. [Buradaki atıf, açıkça, mitolojik ya da cansız tanrılara değil; insanlardan ibadet talep eden ve böylece Gerçek İlâh'a karşı kendilerini ilâh konumuna yükseltmiş din adamlarına ve başkalarına yöneliktir.] (el-Ahkâf 46:27-28)

And, verily, We did destroy the places of which you see ruins about you, and We showed them Our signs in diverse ways that they might turn (away from their wrong ways to Us). So why did not those whom they had made their ilaahs, and presumed to have access to Us, help them in their hour of doom? Far from helping, they abandoned them and made themselves scarce, exposing the hollowness of their falsehoods and fabrications. [The reference here obviously is not to mythological or inanimate gods, but to priests and others who exacted peoples’ worship and thus set themselves up as Ilaahs in opposition to the True Ilaah] (al-Ahqaf 46:27-28)

Ve bana ne oluyor ki beni yaratana ibadet etmeyeyim? Oysa hepiniz O'na döndürüleceksiniz. Ben O'ndan başka ilahlar mı edineyim? Rahman bana bir zarar dilerse, onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz ve beni kurtaramazlar.

And wherefore should I not give my worship to Him who created me and to Whom all of you will return? Should I take for myself ilaah other than Allah Who, should He Who is also Ar-Rahman wish me any harm, will avail me naught by their intercession, nor will they be able to come to my rescue? (al-Yaseen 36:22-23)

…Allah'ı bırakıp başka dostlar ve yardımcılar edinenler şöyle derler: "Biz onlara ancak bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye tapıyoruz." Allah, ihtilaf ettikleri şeyler hakkında Kıyamet Günü aralarında hükmedecektir…

…And those who have taken others than Allah as protectors or helpers say, “We do not worship them except that they may bring us closer to Him.” Allah will decide for them on the Day of Judgement regarding that in which they differ….

(ez-Zümer 39:3)

(az-Zumar 39:3)

Ve onlar, kendilerine ne zarar verme ne de fayda sağlama gücü olmayan şeyleri Allah'tan başka ibadet ederler ve "Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" derler.

And they worship other than Allah those who have power neither to harm nor benefit them, and they say that they are their intercessors with Him.

(Yunus 10:18)

(al-Yunus 10:18)

Bu ayetlerden öğrendiğimiz şudur: Birincisi, Araplar ilahlarının ilahlığın tamamını kendi aralarında paylaştığına ya da kendilerinin de üstünde bir Yüce Varlık bulunmadığına inanmıyorlardı. Onlar, kendilerine özel bir isim olan 'Allah' adını verdikleri böyle bir Varlığın var olduğuna açıkça inanıyorlardı. Kendi ilahlarına gelince, onlara ilişkin inançları esas itibarıyla, bu ilahların Yüce Allah'ın ilahlığından bir pay taşıdıkları, sözlerinin O nezdinde bir ağırlığı bulunduğu ve şefaatlerinin bir kazanç sağlayabileceği ya da bir zarar ve kaybı önleyebileceği yolundaki kanaatten ibaretti. Onları Allah'ın yanında ilah saymaları bu temele dayanıyordu. Onların öğretisi ve uygulamaları göz önüne alındığında, diyebiliriz ki, onların terminolojisinde birini ilah olarak kabul etmek; kişinin Allah katında şefaat etme gücüne sahip olduğuna inanmak, ondan yardım dilemek için dua etmek, saygı, hürmet ve tapınma belirten belirli ibadetleri yerine getirmek ve adaklar sunmak anlamına geliyordu. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur:

What we learn from these verses is, firstly, that it was not that the Arabs believed their ilaahs to account for the whole of divinity among themselves or that there was no Supreme Being over and above them. They quite clearly believed in the existence of such a Being for whom they employed the special Proper name of ‘Allah.’ As for their ilaahs, their belief consisted essentially of the concept that they enjoyed some share in the divinity of the Supreme God, that their word carried some weight with Him, and that their intercession could result in some gains or ward off some harm or loss. It was on these grounds that they regarded them as ilaahs besides Allah and, considering their precept and practice, we may say that it was the belief about someone to have power to intercede with God, the act of addressing of prayers to him for help, the performing of certain devotions indicative of respect and reverence and adoration, and the making of offerings, that constituted in their terminology, the treating of Him as ilaah. And God said:

"Allah'a iki ilah edinmeyin; O ancak tek bir ilahtır… Öyleyse yalnız Benden korkun." (en-Nahl 16:51)

“Do not make two ilaahs; there is but one ilaah…So, fear Me alone.” (an-Nahl 16:51)

…Ve (İbrahim onlara şöyle dedi): Allah'a ortak koştuklarınızdan korkmuyorum. Ancak Rabbim dilemedikçe bana bir zarar gelebilir; O'nun dilemediği hiçbir şey olmaz ve sizin uydurduğunuz tanrılarınızın hiçbiri (bunlardan hiçbiri) bana bir şey yapamaz.

…And (Ibrahim said to them): I fear not those you associate with God. Any harm can come to me only if He should will it, and not otherwise (through any or all of your supposed gods)…. (al-An’aam 6:80)

(Hud'un kavmi ona şöyle demişti:) Bizim senin hakkında düşündüğümüz tek şey, ilahlarımızdan birinin lanetine uğramış olduğundur. (Hud 11:54)

(And said Hud’s people to him:) All we think of you is that you are under the curse of someone or other of our ilaahs. (al-Hud 11:54)

Bu ayetlere göre, Araplar ilahlarına karşı bir kırgınlık sebebi verirlerse veya onların lütuf ve ilgisinden başka şekilde mahrum kalırlarsa, salgın hastalıklara, kıtlığa, can ve mal kaybına veya başka felaketlere uğrayacaklarına inanırlardı.

According to these verses, the Arab belief about their ilaahs was that if they should give them any cause for offence or should otherwise be deprived of their favours and attentions, they would suffer epidemics, famine, lose of life and property, or other calamities.

Onlar, Allah'ı bırakıp din bilginlerini ve haham'ları rab edindiler; Meryem oğlu Mesih'i de öyle. Oysa onlara yalnızca tek bir ilâh'a ibadet etmeleri emredilmişti; O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur…. (et-Tevbe 9:31)

They made their religious scholars and rabbis their rabbs instead of Allah, and Jesus son of Mary too into one, although they had been told to worship but one ilaah only, besides Whom there is no ilaah at all…. (at-Tawbah 9:31)

Nefsini ilâhı edinen kimseyi görmedin mi? Böyle birinin sorumluluğunu üstlenebilir misin?

Have you noticed the men who has made his selfish desires his ilaah? Can you assume any responsibility about such a one? (al-Furqan 25:43)

Ve bu şekilde, müşriklerin varsayılan tanrıları, çocuk öldürmeyi gözlerinde onaylanmış bir fiil gibi göstermiştir… (el-En'âm 6:137)

And in this wise did the supposed gods of pagans make infanticide appear an approved act in their eyes…. (al-An’aam 6:137)

Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği bir dini kendileri için meşrulaştıran ortakları mı var?.... (eş-Şûrâ 42:21)

What! Have they partners in godhood who have established for them some religion without sanction from God?.... (ash-Shuraa 42:21)

İşte, yukarıda ele alınanlardan çok farklı bir başka ilâh kavramı.

Here we have yet another concept of ilaah very different from those dealt with above.

Burada herhangi bir doğaüstü unsur yoktur. Buradaki ilâh, bir insan ya da insanın kendi bencil nefsi veya bencil arzularıdır. Ona dua edilmez, ona herhangi birine zarar ya da fayda verme gücü atfedilmez ve yardım ya da imdat için ona başvurulmaz. Bu anlamda ilâhtır, çünkü buyrukları kabul edilir ve itaat edilir; neyi helal ya da haram ilan ederse, o şekilde muamele görür ve bizi belirli şeyleri yapmaya ya da yapmamaya zorlama hakkına doğuştan sahip olduğu kabul edilir. Buyruklarının onaylanması gereken ya da onlara karşı başvurulabilecek daha yüksek ya da üstün bir otorite de yoktur.

Here there is no element of the supernatural. The ilaah here is some human being, or man’s own selfish ego or selfish desires. No prayers are offered to it, nor is it regarded as being in a position to will any harm or benefit to someone nor is it looked to for help or succour. It is an ilaah in the sense that its dictates are accepted and obeyed to such extent that that which it declares to be permitted or prohibited is treated as such, and it is deemed to have an inherent right to make us do or not do certain things, with no higher or superior authority whose approval might be necessary for its orders or which might be appealed to against them.

At-Tevbe suresinin 31. ayetinde, din âlimlerinin ve hahamların ilâh edinilmiş olduğundan söz edilmektedir. Bu konuda Hadis'te çok açık bir açıklama bulunmaktadır. Hazret-i ’Adî bin Hâtim, bu ayet hakkında Peygamber ﷺ'e sormuş; Peygamber ﷺ ona, ilâh edinmek olarak nitelendirilen şeyin, âlimler ya da hahamlar tarafından helâl ya da haram diye ilân edilen bir şeyi, Allah'ın bu konuda ne buyurduğunu araştırmadan kabul etmek olduğunu bildirmiştir.

The first verse we have quoted here (at-Tawbah 9:31) speaks of religious scholars and rabbis having been made into ilaahs. We get a very lucid explanation of this in Hadith. Hazrat ’Adi bin Hatim once asked the Holy Prophet صلى الله عليه وسلمabout the verse, and in reply the Prophet صلى الله عليه وسلمtold him that what was characterised as taking as ilaahs was the practice of accepting as permitted or prohibited anything pronounced as such by the scholars or rabbis, without caring to ascertain what God had actually said about it.

İkinci ayete gelince (el-Furkan 25:43), anlamı yeterince açıktır. Yalnızca kendi nefsânî arzularının veya eğilimlerinin buyruklarına uyan, ya da daha doğrusu kişisel görüşlerini tek kanun sayan kimse, fiilen nefsini Allah'ın yerine ilâh edinmiş olur.

As for the second verse, (al-Furqaan 25:43) the meaning is clear enough. He who obeys only the dictates of his selfish desires or inclinations or, rather regards his personal views as the only law, in effect makes his self his ilaah instead of God.

Son iki ayette geçen "shurakaa’" kelimesini biz "sözde tanrılar" ya da "ilahlıkta ortaklar" olarak çevirdik. Ancak "ilaah" kelimesi kullanılmamış olsa da, bazı varlıkları shurakaa’ olarak kabul etmenin, onlara ilahlıkta bir pay verdiklerine inanmak anlamına geldiği açıktır. Bu ayetlerin anlamı şudur: Hiçbir ilahi onay bulunmayan herhangi bir âdeti, kuralı ya da uygulamayı caiz sayanlar, o âdetin, kuralın vb. kaynağını ilahlıkta pay sahibi tutmuş olur; yani onları ilah konumuna koymuş olurlar.

The last two verses use the word shurakaa’ which we have translated as supposed gods or partners, in godhood, but although the word ilaah has not been used, the implication clearly is that to treat any beings, etc., as shurakaa’ amounts, in effect, to believing them to have a share in divinity. The import of these verses is that those who regard any custom or rule or practice as permissible although it has no divine sanction, are guilty of treating the originators of the custom, etc., as having a share in divinity, i. e., of treating them as ilaahs.