Düşünceler, duyulan ve dışsal olan belirli bir gerçeklik ya da zihinde tasavvur edilen bir gerçeklik hakkında bir ifadedir. Dışsal olarak var olmak, onu ifade eden belirli bir gerçeklik hakkında, ifade araçlarından herhangi biriyle yapılmış bir hükümdür. Dolayısıyla bu düşüncenin anlamını kavrarsa, yani hüküm verilen gerçekliği kavrar ve hüküm, o gerçekliğe mükemmel biçimde uygulanır ve düşüncenin gerçekliğine uygulanmasıyla tasdik (onaylama) gerçekleşirse, bu düşünce o gerçeklikle ilgili davranışın düzenleyicisi olur. Başka bir deyişle düşüncenin kavranması gerçekleşmiş ve (uygulamada) tasdik edilmiş olur ve bu durumda düşünce bir kavrama dönüşmüş olur. Ancak anlamını kavramazsa ya da tasdik gerçekleşmezse, bu düşünce ya da düşüncenin ifadesi yalnızca beyinde depolanmış bir bilgi olarak kalır. İnsan, bu bilgiye ona ilişkin belirli bir gerçeklik ortaya çıktığında ya da ona karşı bir durum oluştuğunda ihtiyaç duyabilir. Ancak ifade ya da sözcükler bir gerçekliğe sahip değilse ya da bir gerçekliğe sahip olduğu tasavvur edilemiyor veya bunun için bir gerçeklik düşünülemiyorsa, bu ifade ancak kurgu, hayal ve efsaneden ibaret olur.

Thoughts are an expression about a specific sensed reality that is external or a reality that is envisioned in the mind. Being present externally means that it is a judgment upon a specific reality that expresses it by any means from amongst the means of expression. So if he comprehends or realises the meaning of this thought, in other words he comprehends the reality that has been judged upon and the judgement has been applied upon it perfectly and affirmation has resulted via the application of the thought upon its reality, then this thought would become the regulator of the behaviour that is linked to that reality. In other words the comprehension of the thought has occurred and it has been affirmed (in application) and as such the thought would have become a concept. However if he was not to comprehend its meaning or affirmation (Tasdeeq) does not occur then this thought or this expression of the thought remains merely as information that is stored in the brain. The human may then require this (information) when a certain reality for it comes into being or opposes it. However if the expression or wording does not have a reality or cannot be conceived to have a reality, or it is not possible to envisage a reality for it, then this expression would represent no more than fiction, illusions and myths.

Aşağıda, insanın sahip olduğu bilgi birikimlerinin özeti yer almaktadır:

The following represents in summary the collections of knowledge that the human possesses:

a) Gerçekliğini doğru bir biçimde kavradığı, bu bilginin gerçekliğe kesin bir şekilde uygulanmasıyla tasdik edilip inanılmış olan bilgi. Başka bir deyişle, bu bilginin gerçekliğe uygulanmasıyla ilgili olarak, akli delile (Delîl-i Akli) dayanan kesinlik elde edilmiştir; yani bu bilginin gerçekliğe zorunlu olarak uygulanmasıyla ortaya çıkan insan aklının hükmüdür (Ma'rifah). Bu, duyulur ve somut şeylerin varlığı hakkında verilen hüküm gibi, doğrudan aklın hükmüyle de gerçekleşebilir.

a) Knowledge that he has comprehended its reality in a true manner and it has been affirmed and believed in, by the application of that knowledge upon its reality, in a decisive way. In other words certainty has been attained in relation to the application of that knowledge (Ma’rifah) upon its reality which has been built upon rational (intellectual) evidence (Daleel ‘Aqli) i.e. the judgement of the human mind that has occurred by the inevitable application of this knowledge upon its reality. This can occur either by a direct judgement from the mind (intellect) like the judgment that is made upon sensed and tangible matters in regards to their existence.

Temel akide düşünceleri bu kategoriye girer; örneğin Allah'a iman, Kur'an'ın Allah'ın kelamı olduğuna iman, Muhammed'in (sav) Allah'ın (c.c.) peygamberi olduğuna iman ve Kader'e (Kaza ve Kader'e) iman ile, var olan, bizim etkileşim halinde olduğumuz duyulur ve somut şeylerle ilgili olan düşünceler.

Fundamental Aqeedah thoughts fall into this category like the belief in Allah, that the Qur’aan is the speech of Allah, the belief that Muhammad (saw) is the Prophet of Allah (swt) and the belief in Al-Qadaa Wa-l-Qadr, or thoughts that are related to sensed and tangible things that we interact with which exist.

Ya da bu, Daleel Naqli (nakli delil) ile elde edilen, kökeni akıl (zihin/idrak) tarafından doğrulanmış aklî bir hüküm veya yargı olabilir; örneğin meleklere iman, diriliş, Cennet, Cehennem ve Hesap Günü gibi duyularla kavranamayan Akaid düşünceleri ile zihnin kesin olarak emin olduğu ve yalanlanması ya da inkâr edilmesi imkânsız olan diğer bilgiler, mesela Mütevatir haber (Haberî) nassları gibi.

Or it can be a rational or intellectual judgement that is derived from a Daleel Naqli (Transmitted evidence) which has been confirmed in origin by the ‘Aql (mind/intellect) like the thoughts of the Aqeedah that do not fall under the senses such as the belief in angels, the resurrection, Jannah, the fire and the Day of account amongst other beliefs or information that the mind decisively has certainty in and is impossible to falsify or deny like the Mutawaatir informative (Khabariy) texts.

b) Bilginin ikinci bir düzeyi vardır; bu, kabul edilen ve inanılan, gerçekliği kavranmış bilgidir. Ancak bu inanç bazı şüpheler içerir ve yakîn (kesin bilgi) derecesine ulaşmamıştır. Dolayısıyla 'Akıl, kendisine aktarılana dair kesin bir kanaate sahip değildir ve bu yüzden hata, unutkanlık ihtimalini ya da aktarılanın birden fazla olası anlamı taşıyabileceğini reddedemez. Bu nedenle, metnin izin verdiği anlamlardan birini tercih etmekle yetinir. Bu durum; Şer'iyye kavramları (Mefâhîm), Âhâd (tek kişi) rivayetlerinden çıkarılan akaid bilgisi, ayrıntılı delillerden türetilen Şer'î hükümler ya da doğru anlayışın tercih edildiği tarih, dilbilim ve diğer alanlarla ilgili bilgi için geçerlidir.

b) There is a secondary level of knowledge which is the knowledge which has been affirmed and believed in and its reality has been comprehended. However this belief contains some doubt and has not reached the level of Yaqeen (certainty). So the ‘Aql (mind/intellect) is not decisively certain about that which has been transmitted to it and as such it is not able to deny the possibility of error, forgetfulness or that what has been transmitted to him can hold more than one possible meaning. Therefore he suffices by outweighing one of its meanings that the text allows and this applies to the concepts (Mafaaheem) of the Shar’iyah, knowledge of the Aqeedah that is derived from Aahaad (single line) narrations, the Shar’iyah rulings that are derived from the detailed evidences or knowledge related to history, linguistics and other areas in which the correct understanding is outweighed.

c) Bilginin, gerçekliğinin tam olarak kavranmadığı veya bu bilginin gerçeklik üzerindeki uygulama kapsamının tam olarak tasavvur edilmediği ya da anlaşılmadığı bir türüdür. Bu, zihnin bir gerçekliğinin olduğunu tasavvur edebilmesi ve bunu bu gerçeklik üzerinde uygulayabilmesi anlamına gelir. Dolayısıyla bu bir Fikrah'tır (düşünce), yani belirli veya özel bir gerçeklik hakkında bir hükümdür; ancak bu konuda Tasdeeq (tasdik/inanç) gerçekleşmemiştir, yani bu hükmün o gerçeklik üzerindeki uygulamasıyla ilgili olarak tasdik meydana gelmemiştir. Bu tür düşünceler insanlık tarihi boyunca çok sık ortaya çıkar; Coğrafya ve Astronomiyle ilgili bilgiler, tasdik ve inanç ile inanmama açısından eşittir ve bu türden bilgiler de düşünceleri temsil eder. Yani bunlar belirli bir gerçeklik hakkında hükümlerdir ve bu hükümlerin doğruluğunu ve gerçekliklerine uygulanışını teyit eden bir delil elde edildiğinde, içlerindeki bilginin her yönü bir Mafhoom'a (kavram) dönüşür. Bu delil ister bir şeyin veya bir olayın görülmesi ya da müşahedesi gibi Aqliy (akli) olsun, ister bir konunun bilgisini bize aktaran kişinin doğruluğuna güvendiğimiz durumdaki gibi Naqliy (nakli) olsun, fark etmez.

c) A type of Knowledge where its reality has not been fully comprehended or the extent of its application upon the reality has not been fully conceived or comprehended. This means that the mind is able to envisage that it has a reality and can apply it upon this reality. It is therefore a Fikrah (thought) i.e. a judgment upon a particular or specific reality however the Tasdeeq (affirmation/belief) does not occur in regards to it which means that the affirmation has not occurred in relation to its application upon that reality. These types of thoughts occur very numerously throughout the course of the history of human life in general and knowledge related to Geography and Astronomy are equal in terms of affirmation and belief and not believing and the like of this type of knowledge represents thoughts. This means they are judgements upon a particular reality and every aspect of knowledge within them transforms into a Mafhoom (concept) when evidence is obtained that confirms the correctness of these thoughts and their application upon their realities. This is whether the evidence is ‘Aqliy like witnessing or seeing a thing or matter, or if it is Naqliy (transmitted) when we trust the truthfulness of the one who has transmitted the knowledge of a matter to us.

d) Gerçeği tam olarak kavranmayan veya tanımladığı gerçeğe uygulanmayan ve bu tür bilginin yalnızca bilgi olarak zihinde kaldığı bir bilgi türüdür. Dolayısıyla bu tür bilgiler yükselişe götürmez, çünkü insanın belirli durumlarda, örneğin bunların yanlışlığını doğrulamak veya hatasını ortaya koymak için ihtiyaç duyabileceği düşünceler veya kavramlar hâline gelmişlerdir. Bu, kapitalist ideoloji, özgürlük, demokrasi veya komünizm gibi, yalnızca bilgi niteliği taşıyan konular hakkındaki bilgilere benzer.

d) A type of knowledge where its reality is not fully comprehended or it does not apply upon the reality that it is describing and this type of knowledge remains stored in the mind as information alone. Therefore they do not lead to elevation because they have become thoughts or concepts that the human may need in specific circumstances like to confirm their falsity or reveal their error. This is like knowledge about the capitalist ideology, freedom, democracy or communism amongst others which merely represent information.

Örneğin komünizmin düşünceyle ilgili olarak ele aldığı gerçeklik, kavranan ve algılanan bir gerçekliğe sahiptir; ancak bunun, düşüncenin maddenin beyindeki yansıması olduğunu belirterek verdiği hüküm, düşünme gerçekliğine uymayan yanlış bir hükümdür.

So for example the reality that communism discusses in relation to thinking has a comprehended and perceived reality however the judgment upon this reality when stating that it is the reflection of matter upon the brain is an incorrect judgment that does not apply to the reality of thinking.

Aynı durum, kapitalizmin demokrasi hakkında "halkın yönetimi ve halk tarafından yönetim" olduğunu söylerken tartıştığı gerçeklik için de geçerlidir. Bu gerçeklik anlaşılmasına rağmen, ona ilişkin hüküm yine de yanlıştır; çünkü halkın halk tarafından yönetimi (gerçekte) hayata geçmemektedir. Bunun nedeni, anayasayı veya yasaları halkın koymaması, bunu yalnızca halk içindeki belirli bir grubun yapmasıdır.

The same applies in respect to the reality that capitalism discusses in relation to democracy when it states that it is the rule of the people and by the people. Despite this reality being comprehended the judgment upon it however is that it is incorrect because the rule of the people by the people is not (in actual fact) realised. This is because the people do not lay down their constitution or their laws but rather it is only a specific group from amongst the people that do this.

e) Gerçekliği bulunmayan, hakkında bir gerçeklik tasavvur edilemeyen ve görülemeyen bir bilgi türüdür. Ayrıca bu bilgi, bir gerçeklik üzerinde uygulanabilirliği veya uygulanamazlığı bakımından incelenip araştırılamaz. Bunlar; cinler, Anka kuşları, bilimkurgu ve diğer hayali ve efsanevi konular gibi, vehimler, efsaneler ve hayali kurgulardır.

e) A type of knowledge that does not have a reality and it is not possible to envisage and see a reality for it. In addition it is not possible to study and look into it in terms of its application or non applicability upon a reality. These are the illusions, myths and imaginary fictions which include the like of goblins, phoenixes and science fiction amongst other matters that are imaginary and mythical.

Yukarıda anlatılan, insanın hayatı boyunca elde edebileceği çeşitli bilgi türlerinin gerçekliğidir; bu bilgiler deneyle, taklitle, edinimle ve türetmeyle, bir kitabı okuyarak veya başka bir kişiden dinleyerek ya da başka herhangi bir yolla elde edilmiş olsun. Ancak insan herhangi bir bilgiyi edindiğinde, kaynağı kendisi dışında olsa bile, esas olan onu bir düşünce olarak almasıdır; böylece bilgi birikiminin bir parçası haline gelir. Bir düşünce olarak ya da akli olarak almaktan kastettiğimiz şey, okuduğu, duyduğu ya da gördüğü kelimelerin ve cümlelerin anlamlarını kavramasıdır. Ardından bunun için algılanabilir bir gerçeklik tasavvur etmeye çalışır ve sonra okuduğunu ya da duyduğunu bu tasavvur edilen gerçekliğe, ya da ifade edildiği şeye uygulamaya çalışır. Eğer ona uyuyorsa, bu doğru olma ihtimali taşır, ya da doğrudur ve bu şekilde davranışını etkileyen, hazlarını tatmin etmeye veya isteklerini yerine getirmeye yöneldiğinde davranışlarını denetleyen kavramlarının bir parçası olur.

The above is the reality of the collection of different types of knowledge that a human can gain in his life and whether these were gained through experimentation or imitation or by acquisition and derivation or by reading it in a book or hearing it from another person or through any other means. However when he acquires any knowledge then the origin is that he receives it as a thought so that it becomes part of his knowledge bank and even if the source was other than him. What we mean by receiving it as a thought or intellectually, is that he understands the meanings of the worded expressions and sentences that he is reading or hears or sees. He then attempts to envisage for that a sensed reality and then he attempts to apply what he has read or heard upon that envisaged reality or what it is expressed upon. If it applies upon it then it is viable to be correct or it is correct and as such it would become part of his concepts that affect his conduct and control his behaviours when he proceeds to satisfy his hungers or fulfil his wants.

Ama eğer kişi bunun için bir gerçeklik tasavvur edemezse veya onu tasavvur edilen bir gerçekliğe uygulayamazsa, onu inkâr eder ve bu, zihninde yalnızca yanlış olduğu doğrulanmış veya doğruluğu teyit edilemeyen bir bilgi olarak kalır. Ayrıca bu konuda Tasdik (onaylama/teyit) gerçekleşmemiştir; dolayısıyla bu, onun için bir Mefhum (kavram) olmayacak ve davranışları ile tutumları üzerinde bir etki ya da tesir yaratmayacaktır.

If however he is unable to envisage a reality for it or is unable to apply it upon an envisaged reality then he will deny it and it would remain in his mind as mere information that has been confirmed to be false or has been unable to confirm its correctness. In addition Tasdeeq (affirmation/confirmation) has not occurred in respect to it and as such will not be a Mafhoom (concept) for him and will not have an impact or effect upon his conduct and behaviours.

Bu tür insani bilgilerin anlamlarını ortaya koymanın ve aralarında ayrım yapmanın amacı, kavramların insanın davranışı ve tutumu üzerindeki etkisinin anlaşılmasıdır. Bu durum, kavramların eşyaya ilişkin olması ya da hayata ilişkin olması fark etmeksizin geçerlidir. İnsanın, şehvetlerini doyurması ve isteklerini yerine getirmesi konusundaki davranışı ve tutumu, onun yüceliğinin ya da alçalışının ve gerilemesinin göstergesidir. Ya yüksek bir mertebeye yükselip meleklerden üstün olabilir ya da aşağı düşüp hayvanlardan daha sapık hale gelebilir.

The reason behind presenting the meanings of these types of human knowledge and distinguishing between them is so that the effect of the concepts upon the conduct of the human and his behaviour can be understood. This is the same whether these concepts include those concepts that are about things or they are concepts about life. The behaviour of the human and his behaviour in relation to satisfying his hungers and fulfilling his wants is the sign that indicates his elevation or his low level and decline. He can either rise to a high level and be better than the angels or he can fall down and become more astray than the animals.

Onlar, hayvanlar gibidir; hayır, onlar yoldan daha da uzaktırlar. (Furkân, 44)

They are not except live-stock, rather indeed they are even further astray from the path (Al-Furqaan 44).

Bu nedenle, düşünceleri ve kavramları, sağlam ve doğru düşünceleri yanlış olanlardan ayırt edebilecek, yüce düşünceleri reddedilenlerden ayırabilecek ve sığ düşünce, derin düşünce ile aydınlanmış düşünceyi birbirinden ayırabilecek bir biçimde bilmek zorunludur. Bütün bunlar, insanın kavramlarının ve düşüncelerinin, bilinçle ve aydınlanmış bir şekilde edindiği yüce ve doğru kavramlar olması içindir; böylece Allah'ın onun yükselmesini dilediği düzeye bunlarla yükselebilsin. Başka bir ifadeyle, insan olma düzeyine yükseltilmesi içindir.

For this reason it is essential to know the thoughts and the concepts in a manner that makes us capable of distinguishing the sound correct thoughts from those that are incorrect and to know the elevated thoughts and distinguish them from the declined thoughts, and to distinguish between the shallow thought, the deep thought and the enlightened thought. All of this is so that the concepts of the human and his thoughts are elevated correct concepts that he has taken with awareness and in an enlightened manner so that he can be elevated by them to the level that Allah has wanted for him to ascend to. In other words that he is elevated to the level of a human being.

Yüceltilen ya da reddedilen düşünce ve kavramları incelemek üzere yakından bir değerlendirme yapabilmek için, bu düşünce ve kavramların yargılanabileceği bir ilke ya da ilkeler bulunmalıdır. Bu ilke ya da ilkeler temel alınarak düşünceler sınıflandırılabilir ve buğdayla samanı, yani iyiyi ile değersiz olanı, doğruyla yanlışı ayırt etmek mümkün olur. Dolayısıyla her düşünceyi ve her kavramı anlarken kesin ölçütleri kullanmalıyız. Aksi takdirde renkler bulanıklaşır, görüş bulanıklığa döner ve insan hakkı batıldan, iyiyi kötüden, güzeli çirkinden ayırt edemez hale gelir. Peki, bu yargıda bulunurken kullanmamız gereken ilke, ölçüt ve standart nedir; ve yüceltilen ile reddedilenin neler olduğunu belirlemek için hangi temel kullanılacaktır?

A close examination to distinguish between the thoughts and concepts in regards to being elevated or declined requires for there to be a principle or principles to act as a basis by which these thoughts and concepts can be judged. Built upon this principle or principles the thoughts can be classified and in order to distinguish between the wheat and the chaff (i.e. good from the waste) and the correct from the incorrect. So we must utilise the precise criteria when making judgement in relation to understanding every thought and every concept. Otherwise the colours will become blurred and the vision will become fuzzy and the human will be puzzled between the righteous and wicked, the good and the bad, and the pretty and ugly. So what then is this principle, criteria and measurement that we are required to use to pass judgement and which will then be used to establish that which is elevated and what is declined?

Cevap şöyledir:

The answer is as follows:

Konumuz, bu hayatta, bu varoluşta yaşayan ve dirilmeyi, yükselmeyi arayan ve kemal yolunda ilerlemek isteyen insandır. Hayatta varoluşunun anlamını ve içinde zaman geçirmek zorunda olduğu bu geçici hayatın anlamını bilmeden bunu başarabilir mi? Özellikle de kendisini, geniş bir evrenin içindeki bu yeryüzünde diğer canlılarla birlikte bir insan topluluğunun içinde yaşayan yalnızca bir birey olarak görebildiği düşünülürse!! Kendisini Zeyd ya da Amr olarak görmek ile kendisini bir insan olarak görmek arasında büyük bir fark vardır. Bu büyük fark, bazı adımlarını izlersek mutlak bir açıklıkla ortaya çıkacaktır. Bu nedenle en alt düşüş noktası, hayatta kalma içgüdüsüne bir tepki olan, bireyci ve kendi merkezli bu bakış açısını benimsemesinde temsil edilir ve hayatta kalma içgüdüsünün tezahürleri gerçekten çoktur. Bu bireyci bakış biraz genişleyebilir ve kendisinin ötesine uzanabilir; öyle ki kendisinin falancanın oğlu olduğunu, kardeşleri ve kız kardeşleri bulunduğunu ve sevdiği bir ailenin üyesi olduğunu görür. Ayrıca onun efendisi olmayı sever; bu da yine hayatta kalma içgüdüsünün bir başka tezahürüdür, yani hâlâ içgüdüsel tepkiye göre davranmaktadır. Bu bakış daha da genişleyerek geniş ailesini, kabilesini, köyünü veya yaşadığı kasabayı kapsayabilir ve bunun sonucu, kasabasının ya da köyünün adını Zeyd el-Halîlî ya da Amr el-Bağdadî gibi belirli bir adla bağlayanlarda çok açık bir şekilde görülebilir. Bu bakış daha da genişleyerek toprağa ve yeryüzüne ait olan milliyetçi (Vataniyyen) bir nitelik kazanabilir; böylece kendisine Mısırlı (Misrî), Şamlı (Şamî) veya Hintli (Hindî) gibi adlar verilir. Ufku ve görüşü daha da genişleyerek bir kavmi (halkı) kapsayabilir. ...Arap) olduğu ve böylece Qawmi (daha geniş bir milliyetçi) haline geldiği. Tüm bu genişlemeye rağmen, insan seviyesine yükselmedi. Allah onu şerefli kılmış ve en güzel surette yaratmıştı, yine de kendini, insanlık içinde yaşayan bir insan olarak görmedi.

Our subject area is the human being who lives in this existence in this life and who seeks revival, elevation and to proceed on the path of completeness. Will he be able to achieve this without knowing the meaning of his existence in life and the meaning of this temporal life that he must spend time in? This is particularly the case as he can see himself as just one individual from amongst the humans who lives with a collection of people along with other living creatures upon this earth which lies within a vast universe!! There is a vast difference between the human looking at himself as being Zaid or ‘Amr and between looking at himself as a human. This vast difference would be revealed with absolute clarity if we were to follow some of the steps in regards to it. As such the furthest point of decline is represented in his adoption of that individualistic self-centred view, that view which is a reaction to the survival instinct and the manifestations of the survival instinct are indeed many. His individualistic view could expand and widen a little and expand beyond himself so that he sees that he is the son of so and so and that he has brothers and sisters, and that he is member of a family that he loves. And he likes to be the master of it which is another manifestation of the survival instinct which means that he is still behaving according to the instinctive reaction. This view could then extend further to include his wider family, tribe, village or town that he lives in and the result of this can be seen very clearly amongst those who link the name of their town or village to a certain name like Zaid Al-Khaleeli or ‘Amr Al-Baghdaadi. This view could widen even further to become nationalistic (Wataniyan) belonging to the soil and earth so he is then called Misry (Egyptian), or Shaami (From the Levant), or Hindi (Indian) amongst other namings. His horizons and vision could widen even more to include the Qawm (a people i.e. Arabs) that he belongs to and as such he becomes Qawmi (A wider Nationalist). Despite all of this expansion he did not elevate to arrive to the level of the human being. Allah had honoured him and created him in the best of moulds and yet he did not see himself as a human being who lives amongst others from amongst mankind.

Bu varoluşa, hayata ve insana yönelik temel bakıştan hareketle, yüksek düşünce ile alçalmış ya da düşük seviyeli düşünceyi birbirinden ayırt edebiliriz. Bunu açıklayıcı bir çizgi üzerinde göstermek istersek, insanın en alt seviyesini sıfır noktasına yerleştirelim. Bu sıfır, insanın insan olması bakımından görülmesine işaret eder. Bu noktanın altında kalan her şey ise gerileyişin başlangıç noktasını temsil eder; örneğin Kavmiyyet'ten (bir halkla ilgili milliyetçilik) bölgeciliğe, oradan geniş aile ağına ve nihayet zincirin sonu olan kendi merkezinde duran bireyciliğe kadar uzanan bir gerileme. Yükselişe gelince, bu, insanın insan olması bakımından görülmesiyle başlar ve bu bakıştan hareketle ulaşılabilecek en yüksek seviyeye kadar sürer. Bu seviye, kişinin Allah'ın kulu olduğunu tam olarak kavradığı andır. Dolayısıyla insanı insan olarak görmek yüksek düşüncenin ya da entelektüel yükselişin başlangıcını temsil ederken, bu bakışın altında kalan her görüş alçalmış ya da düşük seviyeli bir düşünceyi temsil eder. İnsanı yükseltme ve diriltme yolunda basamakları çıkmaya gelince, bu, diğer soruda yanıtı bulunan meseleye, yani insanın hayattaki varoluş anlamını öğrenmeye karşılık gelir. Hayatın anlamını ve içindeki insanın anlamını tanımlamaya yönelik her araştırma ya da düşünce, varılan sonuçlar ne olursa olsun, yüksek bir çalışmadır. Bu, doğru olup olmadığına bakılmaksızın dirilişe götüren bir düşünce türüdür.

From this fundamental view towards existence, life and the human we are able to distinguish between the elevated thought and the declined or low level thought. So if we were to draw an explanatory line we would place the lowest level of the human being at zero. This zero would guide towards the view of the human in terms of him being a human being. As for that which is less than this point then this would represent the beginning point of decline like from Qawmiyyah (nationalism related to a people) to regionalism to the wider family network until it reaches the end (of the chain) i.e. the self-centred individual. As for elevation then this begins from adopting the view of the human in terms of him being a human being until he is able to reach the highest level based on this view. This is when he fully comprehends that he is the slave of Allah and as such adopting the view of the human as a human represents elevated thought or the beginnings of intellectual elevation whilst anything less than this view represents a declined thought or a low level one. As for climbing the stairs of elevation and attempting to revive this human, then this is represented in the answer to the other question, which attaining knowledge about the meaning of the human’s existence in life. And any study or thought in regards to defining the meaning of life and the meaning of the human being within it represents and elevated study irrespective of the results that are reached. It is the type of thought that leads to revival irrespective of whether this revival is correct or incorrect.

Bu bakış açısına göre, bir düşüncenin yüceltilmiş ya da alçaltılmış olmasına ilişkin ilk ölçüt kapsayıcılıktır. Yani düşünce, incelenen gerçekliği kuşatıyor ve tek bir alana, duruma ya da koşula sınırlı kalmıyorsa, yüce düşüncenin niteliklerinden biri olan kapsayıcılık niteliğini taşır. Buna göre düşünce kapsayıcı değilse, yüceltilmiş olmayacaktır.

From this perspective the first criteria in relation to a thought being elevated or declined is comprehensiveness. So if the thought is comprehensive in encompassing the reality that is being investigated and not restricted to one area, case or circumstance then this thought would possess the attribute from amongst the attributes of the elevated thought which is the attribute of being comprehensive. As such if the thought is not comprehensive then it will not be elevated.

Yüksek düşüncenin özelliklerinden ikincisi, incelemede ve araştırmada derinliktir ve başlangıçtan başlamaktır; incelenen konunun temel gerçekliğine ulaşılan yer burasıdır. Bu, evreni, hayatı ya da insanı incelediğinde gerçekleşir. Bu durumda onun yalnızca bir yönüne ya da tezahürüne bakması yetmez; bakışının derin olması gerekir ki, araştırdığı bu gerçekliğin hangi temelden doğduğunu bilsin. Örneğin insanı incelediğinde, bu insanın türünü baştan kavrayacak bir bakışa sahip olması gerekir; bu da insanın ezelî (ezelî) mi yoksa bir yaratıcının yaratığı mı olduğunu bilmeyi gerektirir. Buradan hareketle, insanın neyden oluştuğunu ve onu diğer canlılardan ayıran nedir sorusunu bilmeye geçer. Sonra onu harekete ve eyleme yönelten güdüleri ve saikleri bilmeye veya anlamaya ilerler; bu eylemleri yapmaya zorlanıp zorlanmadığını, yoksa seçimine göre mi hareket ettiğini de araştırır. Bu ve bunun gibi başka konuları inceler; böylece insan hakkında derin ve temel bir düşünce oluşur. Bu incelemeyi yaparken ise yalnızca entelektüel birikimini artırmak, felsefi bir görüş geliştirmek ya da bilgisini çoğaltmak için yapmaz. Onu yapar, çünkü bu geniş varlık (evren) içinde bu hayatı yaşayan bir insandır ve hayat içindeki varoluşunun anlamını bilmek ister. Yaşadığı bu varlığın başlangıcını ve yöneldiği yönü bilip anlamadan bu bilgiye ulaşamaz. Bu soruya verdiği cevaba (doğru ya da yanlış olmasına bakılmaksızın) dayanarak davranışını belirler ve tutumlarını düzenler. İncelemedeki bu derinlik, yüksek düşüncenin ikinci özelliği veya niteliğidir; bunu ortaya koyarak onun gerçek mahiyetini de ortaya koymuş oluyoruz. Yüce düşünce, kapsamlılık ve derinlikle nitelenen düşüncedir. İnsanın bir insan olarak yakışan düşüncesi budur ve Nahda'ya (diriliş) götüren düşüncedir. İnsan, yücelme ve diriliş yolunu izlemek istiyorsa, onun için yaşayabilir ve sağlam olan düşünce de budur. Aksi halde hayvanların seviyesine düşerek gerileyecek, hatta hayvanlar ondan daha iyi duruma geleceklerdir.

As for the second attribute from amongst the attributes of the elevated thought, it is the depth in the study or investigation and to begin from the beginning, where the fundamental true reality of the matter that is being studied is reached. So this happens when he examines the universe, life or the human being and he does not just take one of its aspects or manifestations but rather it is necessary for his view to be deep so that he knows the basis from which this reality that he is investigating arose from. So when for example he examines the human being, it is necessary for his view to encompass the type of this human from the very beginning which necessitates knowing whether this human is Azaly (eternal) or a creation of a creator. From there he moves on to knowing what this human is made up of and what distinguishes him from the other living creatures. He then moves on to knowing or understanding the drives and motives that lead him into motion and action and whether he is compelled to undertake these actions or acts according to his choice. He studies this amongst other matters that would make it a deep fundamental thought about this human being. And when he undertakes this study he does not do so merely to increase his intellectual wealth, to develop a philosophical opinion or just to increase his knowledge and information. Rather he undertakes it because he is a human who lives in this life within this wide existence (universe) and this is because he wants to know the meaning of his existence within life. He will not be able to arrive at this knowledge unless he knows and understands the beginning of this existence that he is living within and the direction that it is heading to. And built upon his answer to that (whether it is correct or incorrect) he defines his conduct and regulates his behaviours. This depth in the study is the second characteristic or attribute of the elevated thought and by establishing that we have established its true reality. This is that the elevated thought is the thought that is characterised by comprehensiveness and depth. This is the thought that is fitting for the human as a human being and it is the thought that leads to Nahdah (revival). It is the thought that is viable and sound for the human if he wants to tread the path of revival and elevation. Otherwise he would decline falling to the depths of animals, indeed animals would be better than him.

Onlar, hayvanlar gibidir; hayır, onlar yoldan daha da uzaktırlar. (Furkân, 44)

They are not except live-stock, rather indeed they are even further astray from the path (Al-Furqaan 44).

Bu sebeple, âlemlerin Rabbi'nin ve bütün yaratılmışların, şu ayet gibi yüzlerce âyette bu tür düşünmeye bizi yönlendirdiğini görürüz: (SWT)'nin sözü gibi.

It is for this reason that we find the Lord of the worlds and all creation directing us towards this type of thinking in hundreds of Aayaat like His (swt)’s speech:

Onların üstlerindeki göğe bakmadılar mı; onu nasıl inşa ettik, süsledik ve onda hiçbir çatlak yoktur?

Have they not looked at the heaven above them - how We structured it and adorned it and [how] it has no rifts?

Ve yeryüzüne gelince, onu yaydık, içine sabit dağlar yerleştirdik ve orada her güzel çeşitten bitkiler bitirdik.

And the earth - We spread it out and cast therein firmly set mountains and made grow therein [something] of every beautiful kind.

Kendisine yönelen her kul için bir içgörü ve bir hatırlatma.

Giving insight and a reminder for every servant who turns [to Allah].

Ve Biz gökten bereketli bir yağmur indirdik, onunla bahçeler ve hasat tanesi bitirdik. Ve üst üste dizilmiş meyveleri olan yüksek hurma ağaçları.

And We have sent down blessed rain from the sky and made grow thereby gardens and grain from the harvest And lofty palm trees having fruit arranged in layers.

Kullara rızık olarak. Onunla ölü bir beldeye hayat verdik. İşte diriliş de böyledir.

As provision for the servants, and We have given life thereby to a dead land. Thus is the resurrection.

(Kaf Suresi 6-11).

(Surah Qaf 6-11).

Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında ve gecenin ile gündüzün birbiri ardınca gelmesinde, akıl sahipleri için ayetler vardır.

Indeed, in the creation of the heavens and the earth and the alternation of the night and the day are signs for those of understanding.

Onlar ayakta, otururken ve yan üstü yatarken Allah'ı anarlar ve göklerin ve yerin yaratılışı üzerine düşünürler: "Rabbimiz, Sen bunu boşuna yaratmadın; Sen bundan münezzehsin; bizi ateşin azabından koru."

Who remember Allah while standing or sitting or [lying] on their sides and give thought to the creation of the heavens and the earth, [saying], "Our Lord, You did not create this aimlessly; exalted are You [above such a thing]; then protect us from the punishment of the Fire.

(Âl-i İmrân 190-191).

(Aali ‘Imraan 190-191).

Onlar için bir ayet de ölü topraktır. Onu diriltmiş ve ondan tahıl çıkarmışızdır; onlar da ondan yerler.

And a sign for them is the dead earth. We have brought it to life and brought forth from it grain, and from it they eat.

(Ya Sin 33).

(Ya Seen 33).

Ey insanlar, size bir misal veriliyor, öyleyse dinleyin. Allah'tan başka çağırdıklarınız, bir sinek yaratmak için bir araya gelseler bile onu asla yaratamazlar. Eğer sinek onlardan küçücük bir şeyi kaparsa, onu ondan geri alamazlar. Talep eden de talep edilen de ne kadar zayıftır.

O people, an example is presented, so listen to it. Indeed, those you invoke besides Allah will never create [as much as] a fly, even if they gathered together for that purpose. And if the fly should steal away from them a [tiny] thing, they could not recover it from him. Weak are the pursuer and pursued.

(Hac 73).

(Al-Hajj 73).

Yoksa onlar hiçbir şeyden mi yaratıldılar, yoksa kendileri yaratıcı mıydılar?

Or were they created by nothing, or were they the creators [of themselves]?

(Tur 35).

(At-Tur 35).

Ve içtiğiniz suyu gördünüz mü?

And have you seen the water that you drink?

Onu bulutlardan indiren siz misiniz, yoksa indiren Biz miyiz?

Is it you who brought it down from the clouds, or is it We who bring it down?

(Vâkıa 68-69).

(Al-Waaqi’ah 68-69).

Ey insan! Seni cömert Rabbin hakkında aldatan nedir?

O mankind, what has deceived you concerning your Lord, the Generous.

Seni yaratan, sana şekil veren ve seni dengeli kılan kimdir?

Who created you, proportioned you, and balanced you?

(İnfitar 6-7).

(Al-Infitaar 6-7).

Ey insanlar, şüphesiz siz Rabbinize doğru büyük bir çaba ile yol almaktasınız ve O'na kavuşacaksınız.

O mankind, indeed you are labouring toward your Lord with [great] exertion and will meet it.

(İnşikāk 6).

(Al-Inshiqaaq 6).

Yukarıdaki seçki, insan aklına hitap eden çok sayıda âyetten sadece birkaçını temsil etmektedir. Bu âyetler insana bir insan olarak hitap eder, onun hayatı itibarıyla çevresinde bulunanlara dikkatini çeker ve içinde yaşadığı bu geniş evrene dikkat etme gerekliliğini ona kazındırır.

The above selection represents just some from amongst a great number of Aayaat which address the faculty of the human mind. They address him as a human and bring his attention to that which is around him in terms of life and impresses upon him the need to pay attention to this vast universe that he lives in.

Benzer şekilde, âyetler de dikkatini, konuyu veya meseleyi kaynağı açısından odaklanmaya yöneltir:

Similarly the Aayaat bring his attention to focus upon the thing or matter in respect to its source:

Yoksa onlar hiçbir şeyden mi yaratıldılar, yoksa kendileri yaratıcı mıydılar?

Or were they created by nothing, or were they the creators [of themselves]?

(Tur 35).

(At-Tur 35).

Ve suyu her canlı şeyin kaynağı kıldık. Hâlâ inanmayacaklar mı? (Enbiyâ 30).

And we have made everything from water. Will they not (then) believe (Al-Anbiyaa 30).

Bu, düşüncedeki yükseliş ve alçalış açısından söylenmektedir. Sığ düşünce, derin düşünce ve aydınlanmış düşünce arasını ayırt etmeye gelince, bunun için farklı ölçütler ve bu düşüncenin seviyesini belirlemede kullanılan ilkeler vardır. Ancak şu noktayı belirtmek gerekir ki, yine de bu bir düşüncedir ve bir gerçeklik üzerine bir hükümdür; hangi sığlık düzeyine ulaşırsa ulaşsın, yine düşünce sayılır. Bu, içgüdüsel tepkiden ayrılır, taklitten ve benzetimden de ayrılır. Sahibini insan düzeyine yükseltir ve insanı insan olarak görmenin bir ifadesidir. İnsan aklının ürünü ve entelektüel bir çabanın meyvesidir; aksi halde canlanmaya ya da tamamlanma yoluna ilerlemeye, bir bireyi ya da toplumu daha iyi bir hale ve duruma taşımaya layık olmazdı.

This is in terms of the elevation and decline in the thinking. As for distinguishing between the shallow thought, the deep thought and the enlightened thought then there are different criteria for this and principles that are used to determine the level of this thought. It is worth noting however that is still considered a thought and a judgment upon a reality and whatever the level of shallowness that is reached it is still considered to be a thought. It is distinguished from the instinctive reaction and is distinguished from imitation and simulation, and its possessor is raised to the level of a human and it represents viewing the human as a human being. It is the product of the human mind and the fruit of an intellectual effort otherwise it would not be fitting for revival or to proceed towards the path of completeness, or to transfer an individual or society to a better state and condition.

Sığ düşünce, şeylerin ve gerçekliklerin en temel ya da basit yönleri ve görünüşleri üzerinden hüküm vermek demektir; o şeyi ya da gerçekliği iyi bilmeden ve kavramadan, neyin ne olduğunu, hangi temelden doğduğunu veya onu çevreleyen koşulları bilmeden, ya da onun hakkında önemli bilgilere sahip olmadan ve o gerçekliği açıklayan bilgiyi elde etmeye çalışmadan yapılan hükümdür. Ya da bu düşünce sığlık ve saflıkla nitelendiği hâlde, kendisine açıklanan bilgiyi kabul eden kimsenin düşüncesidir. Bu düşünce tarzına sahip insanları aldatmak çok kolaydır; aldatma, yanıltıcı gösterişler ya da görünüşler, tatlı dil ve yalan vaatler yoluyla yapılır. Ayrıca bu tür sığ düşüncelerin egemen olduğu bir toplum, liderlerinin ve yöneticilerinin elinde kalmaya devam eder. Bu insanlar, coşkulu ve karizmatik konuşmalarla yönlendirilir, duyguların kabarmasıyla harekete geçirilir ve en küçük kazanç ya da sonuçla yetinirler. Bu insanları, "Davul sesiyle toplanırlar, sopayla dağılırlar" sözüyle niteleyenin sözü ne kadar doğrudur! Toplumumuzda bu sığlığı yansıtan örnekler ne kadar çoktur; insanlar dışarıdan merhametli görünen, ama içi ve gerçek yüzü acı getiren düşüncelere ne sık koşarlar. Bu, liderlerin ve yöneticilerin halkı evcilleştirebilmesi, onları umutsuzluk ve çaresizlik seviyesine indirebilmesi ve liderin ya da yöneticinin kendileri için seçtiği her çözümü kabul etmeye yönlendirebilmesi içindir. İnsanların sığlığının en açık örneği, yanıltıcı serapları ve sahte görünümleri kullanarak onları yönlendirmenin ne kadar kolay olduğunda görülür ve bu durum tekrar tekrar kendini yineler. Bunun en iyi örneği ise Filistin meselesi ve başlangıcından bu saate kadar geçirdiği durumlardır. Liderlere ve yöneticilere, Filistin'i kendi amaçlarına ulaşmak, arzularını ya da efendilerinin arzularını gerçekleştirmek için bir araç olarak kullanma imkânı ve fırsatı hâlâ açık bırakılmış durumda. Bunu, Ümmeti umutsuzluk, ümitsizlik ve teslimiyet hâline ve durumuna sürükleyerek yapıyorlar; oysa Ümmetin gerçek durumu, geri kalan Müslüman topraklardan pek farklı değil. Asıl mesele aynı meseledir ve yalnızca üzerine yansıtılan görünüm açısından farklılık gösterir. Çünkü bütün Müslüman topraklar, Filistin'in içinde bulunduğu gerçeklikle aynı gerçekliği yaşıyor ve Müslümanları evcilleştirme süreci, tezahürleri çok olsa da tek bir süreçtir. Dolayısıyla Suriye, Lübnan, Irak, İran, Pakistan, Fas, Cezayir, Suudi Arabistan ve Yemen, insanları evcilleştirme ve küfür hükümlerini kabul ettirme arzusu açısından hepsi aynıdır.

The shallow thought means to judge upon the most basic or simple aspects or appearances of things and their realities without knowing that thing or reality and understanding it well, like knowing what it is or the basis that it has emanated from, or the circumstances that surround it, or without possessing significant information about it and without attempting to obtain the information that explains that reality. Or the one who accepts information that has been explained to him whilst this thought is distinguished by shallowness or naivety. It is very easy to deceive people who are characterised by this thinking which is done through deceptive displays or appearances, sweet speech and false promises. In addition a society in which the like of these shallow thoughts dominate remains in the hands of its leaders and rulers. These people are led by resounding charismatic speeches, moved by the stirring of emotions and are satisfied with the least of gains or outcomes. And how truthful were the words of the one who described these people with the words: ‘They are gathered by the drum and they are dispersed by the stick’. And how great the number of examples there are in our society which reflect this shallowness and how often do the people hasten towards thoughts which on the outside appear to be merciful whilst their inside (and true reality) bring suffering. This is so that the leaders and rulers are capable of taming the people and of bringing them down to the level of despair and despondency whilst leading them to accept any solution that the leader or ruler chooses for them. The most vivid example of the shallowness of the people is reflected in how easy it is to lead them by utilising deceptive mirages and fake appearances, and this state of affairs repeats itself time and time again. The best example of this is the issue of Palestine and the situations that is has passed through since its beginning until this hour. Room and possibilities have still been left available for the leaders and rulers to take Palestine as a means to achieve their aims or implement their desires or those of their masters by bringing the Ummah to a condition and state of despair, hopelessness and surrender despite its reality not differing much from the remaining Muslim lands. There (real) issue is the same issue and it does not differ except from the angle of the appearance that has been cast upon it. This is because all of the Muslim lands suffer from the same reality Palestine suffers from and the process of taming the Muslims is one single process even if its manifestations are many. So Syria, Lebanon, Iraq, Iran, Pakistan, Morocco, Algeria, Saudi and Yemen are all the same in relation to the desire to tame the people and make them accept the rulings of Kufr (disbelief).

Yüzeysel düşünce, daha önce belirttiğimiz gibi, belirli bir gerçekliğin en basit görünümü üzerine verilen hükümdür; bu gerçekliğin hakikatine dikkat etmeden, nedenlerini ve sonuçlarını bilerek bu hakikati anlamaya çaba harcamadan, onun kaynaklandığı temeli ya da üzerine inşa edildiği şeyi kavramadan verilen bir hükümdür. Buna ek olarak, bu gerçekliğin koşullarını, şartlarını ve onunla ilgili olan şeyleri bilmemek ya da anlamamak da bunun bir parçasıdır. Örneğin, sokakta bir gürültü duyduğumuzda dışarı çıkıp pankart taşıyan ve slogan atan bir kalabalık görürüz. Bu durumda, şahit olunanın sadece bir gösteri olduğunu söylemekle yetinmek sığ ve yüzeysel olur. Bunun arkasında ne olduğunu, bu gösteriyi hangi taraf ya da grupların yönlendirdiğini bilmeye ve anlamaya çaba harcamak daha üst ve yüksek bir tutumdur. Bu gösterinin arkasında gizlenen gerçek hedefleri ve saiklerini, bu tarafı gösteri düzenlemeye iten koşulları, şartları ve gerçeklikleri bilmek ise daha da yücedir. Ayrıca, gösteriyi yöneten bu tarafın arkasında, belirli bir amaca ya da hedefe ulaşmak için onu gösteri yapmaya yönelten başka bir etki ya da yönlendirme olup olmadığını anlamaya çaba göstermek de gereklidir.

The shallow thought as we have stated is the judgement upon the most simple manifestation of a specific reality without paying attention to the truth of this reality and without expending effort to understand this true reality by knowing its causes and effects or to understand the basis that it has emanated from or what is built upon it. This in addition to not knowing or understanding its circumstances, conditions and what is related to it. For example: When we here a commotion outside in the street we go out to see a mass of people raising banners and shouting slogans. It would in this case be shallow or superficial to find it enough to state that what has been witnessed is merely a demonstration. It is higher and more elevated to expend effort to know and understand what lies behind it and which parties or groups are leading it. And it would be even more elevated to know the real goals and motives that are hidden behind this demonstration and what the circumstances, conditions and realities are that has driven this party to organise a protest. It would also be necessary to make effort to understand if there is behind this party leading the protest any other influence or direction that has pushed this party in the direction of demonstrating in order to achieve a specific aim or objective.

Tüm bunlar, gerçeklik hakkında hüküm verdiğimizde bu hükmün doğru olması ya da doğruya yakın olması için gereklidir. Hükmümüzün derin olması ve o gerçeklikle ilgili tezahürlerden yalnızca tek bir tezahürle sınırlı kalmaması yeterlidir. Bilakis, gerçekliği onun gerçek hakikatine göre anlamaya çaba harcamış, bu olayla ilgili etkenleri, amaçları, koşulları ve şartları incelemiş olmalıyız; ondan sonra hüküm vermiş olmalıyız.

All of this is necessary so that when we issue our judgment upon the reality it is correct or near to being correct. It is sufficient for our judgement to have been deep and not merely restricted to one manifested reality from amongst the manifestations related to that reality. Rather we would have expended effort to understand the reality according to its true reality and we would have examined the factors, objectives, circumstances and conditions that relate to this incident and after that we would have issued a judgement.

Genç bir adam evlenmek ister; güzel bir kız görür ve onun görünüşünden, eşi olmaya uygun olduğuna hükmeder. Bu, sığ ve yüzeysel bir değerlendirmedir. Daha yüce olanı, kızın evli olup olmadığını bilmek değil mi? Sağlıklı mı, yoksa hasta mı? Konuşabilir mi, yoksa dilsiz mi? Doğurgan mı, yoksa kısır mı? Hatta bundan da yüce olanı, babasından ailesini tanımak olur. Ve bunun da ötesinde, hangi evde yaşadığını bilmek. Bundan daha da yüce olanı ise hayata bakışını ve inançlarının neler olduğunu anlamaktır. Ne düşünce taşıdığını? Bu araştırmayı yerine getirip bu gerçeği kavrarsa, bu gerçeğe dair hükmü yükselir ve doğruya yaklaşır.

Another example: A young man wishes to marry; he sees a beautiful girl and then judges from her appearance that she is suitable to be his wife. This is a shallow and superficial judgement. It would be more elevated to know whether she is already married or not? Is she healthy or sick? Is she able to speak or is she mute? Is she fertile or barren? And even more elevated than that would be for him to know her family from her father? And what house she is living in? And even more elevated than this would be to understand her viewpoint towards life and what her beliefs are? What thought does she carry? If he fulfils this study and gains an understanding of this reality then his judgement upon this reality would become elevated and close to what is correct.

Bir metin okunduğunda ya da bir konu üzerinde okuma yaptığımızda durum şöyledir: Okumamız veya dinlememiz vakit öldürmek ya da kendimizi eğlendirmek için olmuşsa, ya da metnin anlamlarını kavramada bakış ve derinlik yoksunsa veya bunu yapamamışsak, o metin hakkında yüzeysel ve sığ bir hüküm veririz. Ancak metnin edebi biçimini inceleyip dilin kurallarına uygunluğunu bilmeye çalıştığımızda, bu durumda edebi açıdan bir hüküm verebiliriz. Fakat metnin anlamlarını düşünmeye ve üzerinde uygulandığı gerçekliği anlamaya, metni kaleme alanı ve metnin yazıldığı sebep ve koşulları bilmeye çalıştığımızda, bu metinden ya da bu incelemeden yüzeysellikten uzak, entelektüel bir kazanım elde etmiş oluruz. Bu durumda metin hakkındaki hükmümüz de derin olur; sığlıktan ve yüzeysellikten uzak bir hüküm olur.

Another example: When we listen to a text that is read out or we read a subject. If our reading or listening to that text was for the sake of killing time or self-amusement or if it was absent in terms of vision and depth in regards to comprehending its meanings or we were unable to do that, then we would pass a superficial or shallow judgement upon this text. However when we examine its literary form and make effort to know its conformity to the rules of the language, then in this case we can make a judgment from a literary angle and aspect. However when we try to contemplate its meanings and understand the reality upon which it applies, to know the one who has compiled the text and the occasion or circumstances in which it was made, then we would have taken from this text or this study an intellectual taking which is far from superficiality or shallowness. Our judgement upon it would then be a deep judgement that is far away from shallowness and superficiality as a result.

Derin düşünceye gelince, o da bir gerçeklik hakkında bir hükümdür; ancak bu, gerçekliğin bilgisini gerektirir ve tezahürlerinden birine ya da özelliklerinden birine sınırlı değildir.

As for the deep thought, it is also a judgment upon a reality however it requires the knowledge of the reality and is not restricted to one manifestation from amongst its manifestations or one particularity from amongst its particularities.

Bir şeyi bilmek ve anlamak, onun ayrıntılarını ve özelliklerini bilmeyi gerektirir ki onun ince yapısına ulaşılabilsin. Olayları ve gerçekleri anlamaya gelince, ihtilafın taraflarını ve üzerinde ihtilaf edilen konuyu bilmek ve anlamak gerekir; buna ek olarak, ihtilafın üzerinde cereyan ettiği durum ve koşulları ile varsa doğrudan ve dolaylı sebeplerini de bilmek gerekir. Şer'i metni anlamaya gelince, bu başka bir şeyi gerektirir; çünkü metni yorumlamak ve anlamak için gereken geniş bilgiye ihtiyaç vardır, ayrıca şer'i metni edebi metinden veya cebirsel metinden vb. ayırt etmek için çaba harcamak gerekir. Ayrıca lafızların delalet ettiği anlamları, bunların hakiki mi mecazi mi olduğunu anlamak ve cümlelerin ve kelime yapılarının anlamlarını kavramak için gereken geniş bilgiye de ihtiyaç vardır. Bütün bu bilgiler mevcut olur ve metin hakkında hüküm vermek veya onu anlamak için çaba harcarsak, o zaman onu doğru olarak veya doğruya yakın olarak hükmetmiş ya da anlamış oluruz. İşte bu, derin düşüncedir.

Knowing and understanding matters and things requires knowledge of its partialities and specificities so that there minute composition can be arrived at. As for understanding the realities and events then it is necessary to know and understand the sides involved in the dispute and the matter being disputed over, in addition to the circumstance or conditions that the dispute is occurring upon and the direct causes and indirect causes for it if they exist. As for understanding the legislative text then this requires another matter as it requires wide knowledge needed to interpret the text and understand it, in addition to expending effort to distinguish between the legislative text and the literary text or algebraic text and so on. It also requires wide knowledge needed to understand the indications of the worded expressions whether they are literal or metaphorical and to comprehend the meanings of the sentences and compositional structures. If all of this knowledge is present and we have expended effort to judge upon the text or understand it, we would have then judged upon it or understood it correctly or close to that which is correct. This is the deep thought.

Yine de bu, çalışmanın gerektirdiği her şeyi karşılamaktan uzak kalıyor ve eksik kalmaya devam ediyor. Bunun sebebi, şeylerin, konuların ve hakikatlerin üzerinde etkisi olan şartlarının ve koşullarının bulunması ve bunların kavranmasının gerekli olan ilgili meselelerinin bulunmasıdır; oysa bu şartlar, koşullar ve ilgili meseleler, şeylerin, konuların, hakikatlerin ya da olayların bir parçası değildir. Dolayısıyla bir şiiri incelemek, şairin tanındığı ya da şiirin söylendiği veya yazıldığı durumun bilindiği anlamına gelmez; tıpkı yıkıcı bir patlamayı anlamak, onun arkasındaki kişinin, ardındaki amacın ya da bunun yapılmasını kimin emrettiğinin bilinmesi anlamına gelmediği gibi. Çalışmadaki derinlik, bu konuların ortaya çıkmasına yol açmaz; çünkü çalışmadaki derinlik, bir konunun parçalarıyla, yapılandırılmış bileşimiyle ve kanunlarıyla sınırlıdır. Çevresindeki ve onunla ilgili olan ise derin çalışmanın dışında kalır; bilakis çalışma sırasında, çevresinde olanı ve onunla ilgili olanı bilmek için incelenen konunun etrafını aydınlatmak gerekir; çünkü bu (gerçekte) onun bir parçası değildir.

However it still remains incomplete and falls short in fulfilling all that the study requires. This is because things, matters and realities have circumstances and conditions that have an effect upon them and they have related matters that it is necessary to comprehend whilst these circumstances, conditions and related matters are not part of the things, matters, realities or events. So studying a poem does not mean that the poet is known, or the circumstance in which it was said or written are known, just as understanding a destructive explosion does not mean that the one who is behind it is known or the aim behind it or who ordered it to be done are known. Depth in the study does not lead to the arrival of these matters because the depth in the study is restricted to the partialities of a matter, its structured composition and its laws. As for what lies around it and what is related to it then this lies outside of the deep study and rather it requires during the study shedding light upon that which surrounds the studied matter to know what surrounds it and what is related to it because it is not (actually) part of it.