Bu çalışma, insanı ve onun yükseliş ya da gerileme düzeyini ele almakta; bu düzeyin, bireyde ya da bir toplulukta, insanın eylemlerinden ve davranışlarından nasıl anlaşıldığını incelemektedir. Çünkü çalışma, insanı insan olması yönüyle ilgilendirmektedir. Bu nedenle bu insanı gerçek hakikati üzerinden anlamak zorunludur ki ne zaman gerilediğini ve ne zaman yükseldiğini bilebilelim. İnsanı anlamak, eylem ve davranışların arkasındaki itici gücü, bunların nasıl ilerlediğini ve bu insanın davranışını neyin yönlendirdiğini, ayrıca çevresindeki kişilerden oluşan grup ya da topluluğun davranışına ne ölçüde uyduğunu anlamayı gerektirir.

This study concerns the human and understanding his level of elevation or decline and the way of ascertaining that emanates from his actions and behaviours whether this applies upon an individual or a group, as the study relates to the human in his capacity as a human being. Therefore it is essential to understand this human upon his true reality, so that we can know when he is declined and when he is elevated. Understanding the human requires an understanding of the motivating factor for the actions and behaviours, understanding the manner in which they proceed in addition to that which controls the behaviour of this human and his conformity to the behaviour of the group or collective from amongst those who surround him.

Evet, insanla ilgili bir görüş almanın, evrenin bütünü ve içinde yaşamla ilgili olarak yer alan şeylerin genel görüşü kapsamında olduğunu söylemek doğrudur. Ancak bu evrene uyan insan, kendisine özgü nitelik ve özelliklerle diğer bütün yaratıklardan ayrılır. Evrenin ve yaratılışın maddi bir parçası olmasına ve yeryüzünde yürüyen yaşam biçimlerinden biri olmasına rağmen, Allah (swt)'ın ona aklı (akıl) konusunda özel kıldıkları ve anlama ve kavrama yetisi bakımından ona verdikleri sebebiyle, bu yaratılıştan tamamen ayrılır. Yaratılışta var olan şeylerin insanın hizmetine verilmesinin sebebi de budur; bu, Allah (swt)'ın ona bir rahmeti ve lütfudur.

Yes, it is correct to say that taking a view of the human falls under the overall view of the universe as a whole and what is included within it in terms of life however the human who fits into this universe differs from all other creations with characteristics and attributes that are unique to him. Despite being a material part of the universe and creation and from the forms of life that walks upon the earth, he does however differ completely from this creation due to what Allah (swt) made special with him in terms of his ‘Aql (mind) and that which has been bestowed upon him in terms of comprehension and understanding. This is the reason for subjecting that which exists in the creation to the service of man, as a mercy and favour from Allah (swt) to him.

Ve göklerde ne varsa ve yerde ne varsa, hepsini O, sizin hizmetinize vermiştir; hepsi O'ndandır. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için elbette ibretler vardır. (el-Câsiye 13)

And He has subjected for you all that is in the heavens and all that is on the earth - from Him. Indeed in that are signs for a people who give thought (Al-Jaathiyah 13).

Ve sizin için güneşi ve ayı, sürekli (yörüngelerinde) olarak boyun eğdirdi ve sizin için geceyi ve gündüzü boyun eğdirdi. (İbrahim 33)

And He subjected for you the sun and the moon, continuous [in orbit], and subjected for you the night and the day (Ibrahim 33).

Ve (Allah), emriyle denizde yüzmeleri için gemileri sizin emrinize verdi ve nehirleri de sizin emrinize verdi (İbrahim 32).

And He subjected for you the ships to sail through the sea by His command and subjected for you the rivers (Ibrahim 32).

Bunların yanı sıra, Allah'ın (SWT) bu insana lütfuyla verdiği akıl ve kavrayış nimetini ve bunun ardından gelen, her varlığı onun hizmetine sunması, hepsini ona boyun eğdirmesi ve dilediği şekilde ve kullanmanın yolunu bulabildiği biçimde onlardan yararlanmasına izin vermesi nimetini açıklayan başka ayetler de vardır.

There are in addition to these other Aayaat (verses) which explain that which Allah (swt) has bestowed out of his favour upon this human being in terms of the blessing of the mind and comprehension and what follows this in terms of providing and subjugating all that is in existence to him and allowing him to seek benefit from what he wishes and in whatever way he can find to utilise them.

İnsan, diğer her canlı bedenin sahip olduğu niteliklerin tamamına sahip bir canlı bedendir. Yani gelişir, büyür, yer, içer, dinlenir, nesil üretir, çoğalır, kendine bakar ve kendini korur; kendi yetersizliklerini ve ihtiyaçlarını hisseder ve bunları karşılamaya çalışır. Aynı şekilde şefkat ve merhamet, babalık ve evlatlık duygusu hisseder; korku ve güvenlik, kendini sevme, otorite ve mülkiyet sevgisi duyar; öfkelenir ve sevinir, kutlar ve üzülür. Bunların yanında, içinde doğan ve bu duygu ve hislerin doyurulması ve bu açlıklarla başa çıkılması için harekete geçmesini isteten ve ona teşvik sağlayan başka duygular ve hisler de vardır. Bütün bunlar, insanın içinde doğuştan bulunan hayat enerjisinin bir ürünüdür.

So the human is a living body and has everything that any other living body has in terms of attributes. So he develops, grows, eats, drinks, rests, produces offspring, populates, he takes care and protects himself, he senses and feels his inabilities and need whilst seeking to cater for this. Similarly he feels compassion and tenderness, paternity and sonship, just as he feels fear and security, love of the self, of authority and ownership and he gets angry and pleased, he celebrates and he is sad amongst other sensations or feelings that generate within him the desire and provide for him an incentive to go forth in order to satisfy these wants and deal with these hungers, that are a product of the life energy that lies inherently within him.

Ayrıca, bir motora benzeyen bu beden, hareketi, devamı, inşası, şekillenmesi, bozulan veya zarar gören kısımların onarılması ve bedene zarar veren atık maddelerin uzaklaştırılması bakımından ihtiyaçlara sahiptir. Bu nedenle Taaqah Al-Hayyawiyah (Hayati enerji/güç), bedenin ihtiyaç duyduğu her an insanı besin ve su elde etmeye, ya da içinde yanan veya zarar gören şeyi uzaklaştırmaya yöneltir. Dolayısıyla bu insan, doğumundan ölümüne kadar sürekli ve kesintisiz bir hareket hâlindedir ve bu nedenle bu hareket için gereken enerjiye ve bedenin bileşenleri ile araçları bakımından ihtiyaç duyduğu şeylere muhtaçtır. İnsan böylece, bu bedenin organ yapısında ve içgüdüsel yapısında kendisinden talep edilen ihtiyacını karşılamakla veya açlığını gidermekle sürekli meşguldür ve bu yönüyle diğer her canlı varlık gibidir. Ancak insan, açlıklarını gidermeye yarayan şeyi elde etme yöntemi ve onları doyurma biçimi bakımından diğer tüm yaratıklardan ve canlılardan ayrılır. Diğer canlılar ve yaratıklar, Allah'ın (SWT) onlara verdiği Fıtrat'a uygun olarak içgüdüsel tepki (Raj'i Ghareezi) ile hareket ederler.

Also this body that resembles a motor has needs in terms of its movement, continuation, building, forming, fixing what is broken or damaged and removing that which causes it damage in terms of waste. As such the Taaqah Al-Hayyawiyah (Life energy/force) drives him to obtain nourishment and water whenever the body requires this or to remove that which burns or is damaged within it. Therefore this human from the time of his birth until the time of his death is in a state of continuous and sustained movement and due to this he requires what he needs in terms of energy for this movement and what the body requires in terms of components and tools. The human is as such always busy in securing his need or driving away his hunger that is demanded from this body in its organ structure and instinctive structure, and in this way he is like any other living entity or being. However he differs from all other creatures or living things in regards to the manner in which he fulfils the attainment of that which satisfies his hungers and in regards to the manner of satisfying them. Other living things and creatures act by instinctive reaction (Raj’i Ghareezi) according to the Fitrah (nature) that Allah (swt) has given them.

Ve (her şeyi) ölçülü yaratan ve (doğru yola) ileten (O'dur). (Al-A'lâ 3)

And (the One) who gave proportion and guided (AL-‘Aalaa 3).

Bu yaratıklar yaşamlarını sürdürmek, kendilerini korumak ve türlerini devam ettirmek ya da açlıklarını gidermek için belirli biçimlerde davranırlar; bunu akıl almaz ve hayret verici tarzlar ve yollarla yaparlar. Ancak insan onlardan farklıdır, çünkü Allah'ın (c.c.) kendisine verdiği akla göre hareket eder ve diğer canlılar gibi içgüdüsel tepkilere göre hareket etmez. Açlığını gidermek, bir ihtiyacını ya da arzusunu karşılamak için yöneldiğinde, bunu yalnızca bir akli kavrayışa dayanarak ve ele aldığı konu hakkında bir kavram oluşturarak yapar; bu şeyin tatmine götürüp götürmeyeceğini ve ondan yararlanmasının caiz olup olmadığını düşünerek. Bu nedenle insan, kendisine iki soru sormadan şeylerden herhangi birine adım atmaz.

So these creatures behave in specific ways to maintain their life, to preserve themselves and maintain their species or to fulfil their hungers with mind boggling and wondrous styles and means. However the human being differs from them because he acts in accordance to his mind that Allah (swt) has bestowed upon him and not in accordance to instinctive reaction like the other living creatures. When he goes forth to satisfy his hunger or fulfil his need or desire he only does this based on a intellectual comprehension and by forming a concept about a matter that he is addressing, in regards to whether it can lead to satisfaction or not? And whether it is permitted for him to seek utilisation by it or not? As such the human does not proceed upon a matter from amongst matters until he has posed two questions to himself.

İlk soru şudur: Bu şey ya da mesele, onun açlıklarını giderecek, ihtiyaçlarını karşılayacak veya arzularını tatmin edecek bir şeyi içinde barındırıyor mu? Bu sorunun cevabı, insanın taşıdığı kavramlara dayanır. Yani onun o mesele hakkındaki kavramı, bunun açlığını giderdiği, bir ihtiyacını karşıladığı ya da arzusunu tatmin ettiği yönündeyse (bu kavram kendisinden kaynaklanmış olsun ya da başkalarından alınmış olsun), sadece sahip olduğu bu kavram sayesinde ona yönelecek ve onu almaya dönük bir istek ve baskı hissedecektir. İşte buna “bir şey ya da mesele hakkındaki kavram” diyoruz. Ancak o, ikinci soruya cevap alana kadar onu alıp kullanmaya ve ondan fayda sağlamaya girişmekten kaçınır. Bu ikinci soru şudur: Bu şeyden faydalanmak ya da onunla açlığını gidermek caiz midir, değil midir? Eğer cevap olumsuzsa, ondan faydalanmanın ya da onunla açlığını gidermenin caiz olmaması nedeniyle yönelimini ondan çevirir, ya da çevirmeye çalışır. Eğer cevap olumluysa, yani kullanımından faydalanmak caiz ise, onu alır, yapar ve onunla açlığını giderir. İşte buna da “hayata dair kavram” diyoruz.

The first question: Does this thing or matter contain that which satisfies his hungers, meets his needs or satisfies his desires? And the answer to this question rests upon the concepts that he carries, so if his concept about the matter is that is satisfies his hunger or meets a need or satisfies his desire (whether this concept has originated from him or has been taken from others) then by this concept alone that he possesses, he will attain the inclination towards it and will feel the pressure and hunger towards taking it and this is what we call ‘the concept about a thing or matter’. However he refrains from engaging in taking it and seeking utility from it until he has heard the answer to the second question which is: Is it permissible to utilise or benefit from this thing or matter and satisfy his hunger from or by it or is it not permissible to do so? Then if the answer to this is negative he will incline away from it, turn his inclination away from it or attempt to do so because it is not permissible to benefit from it or meet his hunger by it. If however the answer is positive in the case where it is permissible to benefit from its use, then he will take it, perform it and satisfy his hunger by it. This is what we call ‘The concept about life’.

Bu nedenle, bir kişinin davranışını veya tutumunu belirleyen şey, şeylerin ya da konuların tatmin edici olup olmamaları bakımından onlara dair kavramları ve ardından bu konunun caiz olup olmaması bakımından hayata dair kavramlarıdır.

Therefore that which determines the conduct or behaviour of a person is his concepts about things or matters in terms of them being satisfying or not satisfying and then his concepts about life in terms of the matter being permissible or not.

Konular ya da şeyler hakkındaki kavramlar, Adem oğulları (insanlar) açısından neredeyse aynıdır ve aralarında zevk ve arzu farklılıklarının ötesinde bir fark yoktur. Bu nedenle, şeylerin niteliklerini ve içerdikleri faydaları kavrama veya bilme bakımından, bunlar insanoğlu açısından birdir. Dolayısıyla bunlar, insanın yükselişi ya da gerileme düzeyi bakımından onun davranışını ve tutumunu etkilemez. Böylece meyveler, sebzeler ve etler, farklı ve çeşitli biçimleri ve kategorileriyle; dişinin üremeyle ilgili açlığı giderdiği, ibadetin arınmayla ilgili açlığı giderdiği, giysinin kişiyi soğuktan ve sıcaktan koruduğu ya da görünüş sebebiyle giyildiği bilinmektedir. Bütün bu konular ya da şeyler hakkındaki kavramlar, insan açısından aynıdır; çünkü bunlar, şeylerin açlığı giderip gidermemesi bakımından niteliklerinin incelenmiş bilgisini ya da kavrayışını temsil ederler.

The concepts about matters or things could virtually be the same in respect to the sons of Adam (humans) and there are no differences between them apart from differences in tastes and desires. As such in terms of the concepts about things and understanding or knowing the attributes they consist of and the benefits that they contain, then these are one and the same in respect to humankind. As such these do not affect the conduct or behaviour of the human in terms of his elevation or level of decline. So fruits, vegetables and meats in their different and various forms and categories, knowing that the female satisfies the hunger related to procreation, that worship satisfies the hunger related to sanctification, that clothing protects the person from the cold and heat or is worn for reasons of appearance, then all of these concepts about matters or things are the same in respect to the human being because they represent studied knowledge or a comprehension of the attributes of things in respect to them satisfying the hunger or not satisfying it.

Yaşamla ilgili kavramlar bakımından, belirli bir şeyden ya da meseleden tatmin aramanın caiz olup olmadığı ya da caiz olmadığı konusu, o şeyin ya da meselenin kendisinin dışında ve insanın kendisinin de dışındadır. Aksine, eylemleri için ölçüt ya da çerçeve olarak kullanılan bir ilke ya da ilkelere, davranışları için bir ölçüye dönmek gerekir. Bu da bir eylemi üstlenme ya da ondan kaçınma konusunda hayata bakış açısına dönmek demektir. Müslümanın hayata bakış açısı ise helal ve haramdır. Bu nedenle, mesela midesiyle ilgili bir açlık ona geldiğinde ve yenilmeye uygun bir yemek olduğunu bilgisi sayesinde bir kâse yemek gördüğünde, ona yönelecektir; ancak ikinci soruyu cevaplayana kadar onu almayacaktır: Ondan faydalanmak caiz midir, değil midir? Yani kendine, bunu almanın ve yemenin helal mi haram mı olduğunu soracaktır. Eğer bu yemeğin, dönüp başvurduğu ölçüye, yani hayata bakış açısına aykırı ve karşıt bir şey içerdiğini bilirse, örneğin necis olduğunu ya da içinde domuz eti bulunduğunu ya da sahibinin almasına izin vermediğini bilirse, bu gibi durumlarda ona yönelmesine rağmen almaktan kaçınacak ve bu yönelimi bastırmaya çalışacaktır. Bu örnek, insanın, arzularından herhangi birinin ya da açlıklarından herhangi birinin tatmini ile ilgili olarak karşılaştığı her şeye uygulanabilir; bu açlıklar yeme ve içme gibi organik açlıklardan olsun, ya da nesli devam ettirme, korunma ve hayatta kalma gibi içgüdüsel açlıklardan olsun fark etmez.

As for the concepts about life in terms of it being permissible to seek satisfaction from a certain thing or matter or it not being permissible to do so, then this issue rests outside of the thing or matter itself and outside of the human himself. Rather it is necessary to return to a principle or principles which are used as criteria or a measurement for his actions and a measure for his behaviours. This means returning to his viewpoint in life in respect to undertaking an action or refraining from it. And the viewpoint of the Muslim in life is the Halaal and the Haraam. Therefore whenever a hunger comes to him like that related to the stomach for example and he sees a bowl of food and knows that it is suitable to be eaten due to his knowledge that it is food that is eaten, then he will be inclined towards it, however he will not take it until he has answered the second question: Is it permissible to take benefit from it or is it not? In other words he is asking himself whether it is Halaal or Haraam to take it and eat it. If he then knows that this food contains something that contravenes and is against the measurement that he returns to (for judgment) i.e. his viewpoint in life, like if he knew that is was Najas or that pork was contained within it or that its owner had not given permission for him to take it, then in the like of these circumstances he would refrain from taking it regardless of his inclination towards it and he then attempts to distance this inclination. This example can be applied to anything that the human comes across in relation to the satisfaction of any hunger from amongst his hungers or desire from amongst his desires and whether it was from the organic hungers like eating and drinking or from the instinctual hungers like sanctification, procreation and survival.

Buradan hareketle şunu söyleriz: İnsanın bütün fiilleri, inandığı ve hayata bakışıyla, yani Akîdesiyle (hayat hakkındaki inancıyla) belirlenmiş ölçülere, kriterlere ve ilkelere tabidir. Onun fiillerinden her bir fiil, ister temel bir fiil olsun ister olmasın, ister büyük ya da önemsiz, ister yüksek değerde ya da düşük değerde olsun, bu fiilin yapılmasına girişme ya da ondan kaçınma açısından hayata dair kavramına göre belirlenir ve o kavrama uygun biçimde işler. Dolayısıyla Akîdesi, onun düşünce ve hayat hakkındaki kavramlarının temel ilkesidir (ya da dayanağıdır) ve hayatın bütün sistemleri ondan çıkar. Hayata bakışı da, Habîs (pis, kötü) ile Tayyib (temiz, iyi) arasını ve buğdayı samandan ayıran ilke, kriter ve ölçülerin yanı sıra ondan alınır.

And based on this we say: That all of the actions of the human are restricted by measurements, criteria and principles that he believes in and which have been defined by his viewpoint in life i.e. by his Aqeedah (belief about life). And that every action from amongst his actions is determined and runs in accordance to his concept about life in terms of proceeding to undertake the action or refraining from it, whether this action was a fundamental one or not, great or lowly and of high value or of low worth. So his Aqeedah is the fundamental principle (or basis) for his thoughts and concepts about life and all of the systems of life emanate from it. His viewpoint in life is taken from it, in addition to the principles, criteria and measurements that distinguish the Khabeeth (filth/bad) from the Tayyib (wholesome/good) and the wheat from the chaff.

Bu, insanı diğer tüm canlılardan ayıran ve onu onların üzerine yükselten şeydir. Çevresindeki şeyleri ve meseleleri kavrayan bir akla sahiptir ve düşünceleriyle bir şeyin doğruluğunu akli olarak akıl yürütebilen bir hayat görüşüne sahiptir. Bu düşüncelere inanır, öyle ki bunlar onun için hayatındaki davranışlarını belirleyen ve açlıklarını giderip arzularını ya da isteklerini tatmin etmek için dışarı çıktığında davranışlarını düzenleyen kavramlara dönüşür.

This is what distinguishes the human from all other living creatures and this is what elevates him above them. He possesses a mind that comprehends the things and matters that are around him and has a viewpoint in life that can intellectually reason the truthfulness by thoughts, and he believes in these thoughts so that they become concepts for him that define his conduct in life and regulate his behaviours when he goes forth to satisfy his hungers and satisfy his desires or wants.

Buna dayanarak, bu insan hakkındaki hüküm, onun eylemleri üzerinden verilir. Bu, hangi düşüncelere inandığı, kendisi için neyi ölçü olarak aldığı ve hayata dair bakış açısını neyin oluşturduğu üzerinden yapılan bir hükümdür. Bu düşünceler hakkında hüküm vermek ise, hüküm verilirken başvurulan ilkelerin ve kabul görmüş, verili doğruların varlığını gerektirir.

Based upon this the judgement upon this human is made through his actions. This is a judgement made upon what thoughts he believes in and what he has taken as a criterion for himself in addition to what he has made the viewpoint in life. Judgement upon these thoughts requires the presence of principles and given accepted truths that are returned to when issuing a judgement.

Dolayısıyla buradaki mesele, belirli bir insanı anlamaya dairdir. O yükselmiş midir, yoksa gerilemiş midir? Bu, onun eylemleri ve davranışları hakkında, yüce eylem ve davranışlara ve bunlarla ilişkili özelliklere dair kavram ve inançlarımıza dayanarak verilen bir hükümdür; bu özellikler arasında fedakârlık, iyilik, yiğitlik, sadakat ya da güvenilirlik, komşuluk iyiliği, alışverişte dürüstlük, samimiyet ve kusursuzluk gibi özellikler ile insanların eylemlerin gerçek mahiyetini belirlemek için kullandığı diğer ölçü ve kriterler bulunmaktadır.

Therefore the issue here is about understanding a particular human being. Is he elevated or declined? It is a judgement upon his actions and behaviours based on our criteria of concepts and convictions about the elevated actions and behaviours and its associated characteristics like selflessness, goodness, chivalry and loyalty or trustworthiness, in addition to good neighbourliness, honesty in transactions, sincerity and perfection amongst other measurements and criteria that people use to ascertain the true reality of actions.

Allah (SWT) şöyle buyurdu:

Allah (swt) said:

Şüphesiz Allah adaleti, iyilik yapmayı ve akrabalara vermeyi emreder; hayasızlığı, kötülüğü ve zulmü ise yasaklar. Düşünüp öğüt alasınız diye size öğüt verir. (en-Nahl, 90)

Verily Allah orders justice and good conduct and giving to relatives and forbids immorality and bad conduct and oppression. He admonishes you that perhaps you will be reminded (An-Nahl 90).

Ve O (SWT) şöyle buyurdu:

And He (swt) said:

Doğruluk, yüzlerinizi doğuya ya da batıya çevirmeniz değildir; ancak [gerçek] doğruluk, Allah'a, Ahiret Gününe, meleklere, Kitaba ve peygamberlere iman eden, malını sevmesine rağmen akrabalara, yetimlere, yoksullara, yolcuya, isteyenlere ve köleleri azat etmek için veren kimsedir; namazı kılan, zekâtı veren, söz verdiklerinde sözlerini yerine getiren ve yoksulluk, sıkıntı ve savaş anında sabredenlerdir. İşte doğru olanlar bunlardır ve takva sahipleri de onlardır. {Bakara 177}

Righteousness is not that you turn your faces toward the east or the west, but [true] righteousness is [in] one who believes in Allah , the Last Day, the angels, the Book, and the prophets and gives wealth, in spite of love for it, to relatives, orphans, the needy, the traveller, those who ask [for help], and for freeing slaves; [and who] establishes prayer and gives Zakah; [those who] fulfil their promise when they promise; and [those who] are patient in poverty and hardship and during battle. Those are the ones who have been true, and it is those who are the righteous(Al-Baqarah 177).

Allah'ın Elçisi ﷺ şöyle buyurdu:

The Messenger of Allah (saw) said:

"Birinin senin elinle Allah tarafından hidayete ermesi, güneşin doğduğu her şeyden senin için daha hayırlıdır." (Et-Tabarânî, Ebû Râfi'den)

<<For one person to be guided by Allah by your hands is better for you than all that the sun rises upon>> (At-Tabaraani from Abu Raafi’).