پیش از بحث درباره احادیث معلول، یادداشتی کوتاه درباره احادیث مضطرب و مقلوب به فهم معلول کمک می‌کند۔

Before discussing ma'lul (defective) ahadith, a brief note on mudtarib (shaky) and maqlub (reversed) ahadith would help in understanding ma'lul.

مضطرب

Mudtarib.

به گفته ابن کثیر، اگر راویان درباره یک شیخ مشخص، یا درباره برخی نکات دیگر در اسناد یا متن، اختلاف کنند، به گونه‌ای که هیچ‌یک از نظرات بر دیگری ترجیح داده نشود و در نتیجه درباره سند یا متن تردید ایجاد شود، چنین حدیثی «مضطرب» (متزلزل) نامیده می‌شود.55.

According to Ibn Kathir, if reporters disagree about a particular shaikh, or about some other points in the isnad or the text, in such a way that none of the opinions can be preferred over the others, and thus there is uncertainty about the isnad or text, such a hadith is called mudtarib (shaky).55.

برای نمونه، در مورد اضطراب در سند، از ابوبکر روایت شده که گفت: «ای رسول خدا! می‌بینم که پیر می‌شوی؟» او ﷺ فرمود: «آنچه مرا پیر کرده، سوره هود و سوره‌های خواهرش است.» دارقطنی می‌گوید.

For example with regard to idtirab in the isnad, it is reported on the authority of Abu Bakr that he said, "O Messenger of Allah! I see you getting older?" He (may Allah bless him and grant him peace) replied, "What made me old are Surah Hud and its sister surahs." Al-Daraqutni says.

این نمونه‌ای از حدیث مضطرب است. این حدیث از طریق ابواسحاق روایت شده، اما درباره این سند تا ده دیدگاه مختلف وجود دارد: برخی آن را مرسل و برخی متصل می‌دانند؛ برخی آن را مسند ابوبکر و برخی مسند سعد یا عایشه می‌دانند. از آنجا که همه این روایات از نظر وزن هم‌سنگ‌اند، ترجیح دادن یکی بر دیگری دشوار است. از این رو، این حدیث مضطرب نامیده می‌شود.۵۶

"This is an example of a mudtarib hadith. It is reported through Abu Ishaq, but as many as ten different opinions are held about this isnad: some report it as mursal, others as muttasil; some take it as musnad of Abu Bakr, others as musnad of Sa'd or 'A'ishah. Since all these reports are comparable in weight, it is difficult to prefer one above another. Hence, the hadith is termed as mudtarib."56.

به‌عنوان نمونه‌ای از اضطراب در متن، رافع بن خدیج گفت که رسول خدا ﷺ از کرایه دادن زمین نهی فرمود. راویانی که از رافع روایت می‌کنند، سخنانی متفاوت نقل کرده‌اند، به این شرح:

As an example of idtirab in the text, Rafi' b. Khadij said that the Messenger of Allah (may Allah bless him and grant him peace) forbade the renting of land. The reporters narrating from Rafi' give different statements, as follows:

۱. حنظلہ نے رافع سے پوچھا: «سونے اور چاندی کے بدلے کرایہ پر دینے کا کیا حکم ہے؟» انہوں نے جواب دیا: «اگر کرایہ سونے اور چاندی کی صورت میں ہو تو کوئی حرج نہیں۔»

1. Hanzalah asked Rafi', "What about renting for gold and silver?" He replied, "It does not matter if it is rent for gold and silver.".

۲. رفاعہ --- رافع --- پیغمبر ﷺ، جنہوں نے فرمایا: «جو شخص زمین کا مالک ہو، اسے چاہیے کہ خود اسے آباد کرے، یا اپنے بھائی کو آباد کرنے کے لیے دے دے، یا اسے چھوڑ دے۔»

2. Rifa'ah --- Rafi' --- the Prophet (may Allah bless him and grant him peace), who said, "Whoever owns a piece of land should cultivate it, give it to his brother to cultivate, or abandon it.".

۳. سالم --- رافع --- دو عمویش --- پیامبر ﷺ که اجاره دادن زمین کشاورزی را ممنوع کرد.

3. Salim --- Rafi' --- his two uncles --- the Prophet (may Allah bless him and grant him peace), who forbade the renting of farming land.

4. پسرِ رافع‌ِ ... رافع ... پیامبر ﷺ که کرایه دادنِ زمین را منع کرد.

4. The son of Rafi' --- Rafi' --- the Prophet (may Allah bless him and grant him peace), who forbade the renting of land.

۵. روایتی دیگر از رافع از پیامبر ﷺ، که فرمود: «هر کس زمینی داشته باشد، باید یا آن را خودش زراعت کند یا به برادرش بدهد تا زراعت کند. نباید آن را در برابر یک سوم یا یک چهارم محصول، یا در برابر مقدار معینی از محصول، اجاره دهد.»

5. A different narration by Rafi' from the Prophet (may Allah bless him and grant him peace), who said, "Whoever owns a piece of land should either cultivate it or give it to his brother to cultivate. He must not rent it for a third or a quarter of the produce, nor for a given quantity of the produce.".

۶. زید بن ثابت گفت: «خداوند رافع را ببخشد! من نسبت به حدیث از او آگاه‌ترم. ماجرا این بود که دو تن از انصار (یاوران) با یکدیگر اختلاف داشتند، پس نزد پیامبر ﷺ آمدند، و آن حضرت پس از شنیدن سخنان آن دو فرمود: "اگر موضع شما این است، پس مزارع را اجاره ندهید." رافع تنها عبارت پایانی را شنیده است، یعنی: "مزارع را اجاره ندهید"».

6. Zaid b. Thabit said, "May Allah forgive Rafi'! I am more aware of the hadith than he; what happened was that two of the Ansar (Helpers) had a dispute, so they came to the Prophet (may Allah bless him and grant him peace), who said after listening to their cases, 'If this is your position, then do not rent the farms.' Rafi' has only heard the last phrase, i.e., 'Do not rent the farms'.".

به خاطر این روایات گوناگون، احمد بن حنبل گفت.

Because of these various versions, Ahmad b. Hanbal said.

احادیثی که رافع دربارهٔ اجارهٔ زمین روایت کرده‌اند مضطرب‌اند و پذیرفته نمی‌شوند، به‌ویژه وقتی با حدیث ثابت و مشهور ابن عمر منافات دارند که پیامبر خدا ﷺ زمین خیبر را به یهودیان سپرد، به این شرط که روی آن کار کنند و نصف محصول را بردارند.

"The ahadith reported by Rafi' about the renting of land are mudtarib. They are not to be accepted, especially when they go against the well-established hadith of Ibn 'Umar that the Messenger of Allah (may Allah bless him and grant him peace) gave the land of Khaibar to the Jews on condition that they work on it and take half of the produce."57.

مقلوب

Maqlub.

بە حدیثی «مَقْلُوب» (تغییریافته و وارونه) گفته می‌شود که سند آن به متنی دیگر متصل شود یا برعکس، یا اگر راوی ترتیب جملهٔ‌ای از متن را وارونه نقل کند. به‌عنوان نمونه‌ای مرتبط با همین متن: مسلم در روایت خود از حدیث مشهوری که هفت گروهی را توصیف می‌کند که در روز قیامت زیر سایهٔ خداوند قرار می‌گیرند، یکی از این گروه‌ها را چنین نقل کرده است: «مردی که صدقه‌اش را چنان پنهان می‌دارد که دست راستش نمی‌داند دست چپش چه می‌بخشد.» این جمله آشکارا توسط راوی وارونه شده است، زیرا عبارت درست در دیگر روایات بخاری و مسلم چنین ثبت شده است: «... که دست چپش نمی‌داند دست راستش چه می‌بخشد ...»۵۸.

A hadith is known as maqlub (changed, reversed) when its isnad is grafted to a different text or vice versa, or if a reporter happens to reverse the order of a sentence in the text. As an example relating to the text, in his transmission of the famous hadith describing the seven who will be under the shelter of Allah on the Day of Judgment, Muslim reports one of the categories as, "a man who conceals his act of charity to such an extent that his right hand does not know what his left hand gives in charity." This sentence has clearly been reversed by a reporter, because the correct wording is recorded in other narrations of both al-Bukhari and Muslim as follows: "... that his left hand does not know what his right hand gives ..."58.

ماجرای معروف محاکمه‌ی البخاری توسط علمای بغداد، نمونه‌ی خوبی برای «اسناد مقلوب» است. محدثان بغداد، برای آزمودن مهمانشان، البخاری، ده مرد را تعیین کردند که هر کدام ده حدیث داشتند. اکنون، پیش از متن هر حدیث از این ده نفر، اسنادِ فردی دیگر نهاده شده بود. امام البخاری به هر یک از ده مرد گوش داد، در حالی که آنان احادیث خود را روایت می‌کردند، و درستیِ هر حدیث را انکار کرد. وقتی آنان روایت این احادیث را به پایان رساندند، او یک‌یک با هر کدام سخن گفت و هر یک از احادیث او را با اسناد درست آن برایش بازگو کرد. این محاکمه، احترام بسیاری برای او نزد علمای بغداد به ارمغان آورد.59.

The famous trial of al-Bukhari by the scholars of Baghdad provides a good example of a maqlub isnad. The traditionists, in order to test their visitor, al-Bukhari, appointed ten men, each with ten ahadith. Now, each hadith (text) of these ten people was prefixed with the isnad of another. Imam al-Bukhari listened to each of the ten men as they narrated their ahadith and denied the correctness of every hadith. When they had finished narrating these ahadith, he addressed each person in turn and recounted to him each of his ahadith with its correct isnad. This trial earned him great honour among the scholars of Baghdad.59.

از دیگر راه‌هایی که احادیث به‌صورت مقلوب درآمده‌اند، جایگزین کردن نام یک راوی با راوی دیگر است؛ مانند نقل حدیثی از پیامبر ﷺ با ذکر ابوهریره به‌عنوان راوی، در حالی که راوی واقعی شخص دیگری بوده است. همچنین با وارونه کردن نام راوی، مانند ذکر «ولید بن مسلم» به جای «مسلم بن ولید»، یا «کعب بن مرّه» به جای «مرّه بن کعب».[60]

Other ways in which ahadith have been rendered maqlub are by replacement of the name of a reporter with another, e.g. quoting Abu Hurairah as the reporter from the Prophet (may Allah bless him and grant him peace) although the actual reporter was someone else, or by reversal of the name of the reporter, e.g. mentioning Walid b. Muslim instead of Muslim b. Walid, or Ka'b b. Murrah instead of Murrah b. Ka'b.60.

معلول یا مُعَلَّل

Ma'lul or Mu'allal.

ابن الصلاح می‌گوید: «حدیثِ معلول (دارای علت) حدیثی است که ظاهراً صحیح به نظر می‌رسد، اما بررسی دقیق، عاملی قادح در آن آشکار می‌سازد.» این عوامل قادح می‌توانند از این قبیل باشند:

Ibn al-Salah says, "A ma'lul (defective) hadith is one which appears to be sound, but thorough research reveals a disparaging factor." Such factors can be:

۱. حدیث را مسند اعلام کردن در حالی که در واقع مرسل است، یا مرفوع اعلام کردن در حالی که در واقع موقوف است۔

1. declaring a hadith musnad when it is in fact mursal, or marfu' when it is in fact mauquf.

۲. نسبت دادن روایتی به شیخی که راوی او را دیدار نکرده است؛ یا نسبت دادن حدیثی به یکی از صحابه در حالی که در واقع از طریق صحابی دیگری روایت شده است.۶۱.

2. showing a reporter to narrate from his shaikh when in fact he did not meet the latter; or attributing a hadith to one Companion when it in fact comes through another.61.

ابن المدینی (متوفای ۳۲۴) می‌گوید که چنین نقصی تنها در صورتی آشکار می‌شود که تمام اسناد یک حدیث خاص با یکدیگر مقابله شوند. او در کتاب «العلل» خود از سی و چهار تابعی و نامِ آن صحابه‌ای را یاد می‌کند که هر یک از ایشان مستقیماً از آنان حدیث شنیده‌اند. برای نمونه، او می‌گوید که الحسن البصری (متوفای ۱۱۰، در سن ۸۸ سالگی) علی (متوفای ۴۰) را ندیده است، هرچند می‌افزاید که احتمال اندکی وجود دارد که او در کودکی‌اش در مدینه وی را دیده باشد.۶۲ چنین اطلاعاتی بسیار مهم است، زیرا برای مثال، بسیاری از روایات صوفیانه به الحسن البصری می‌رسند که ادعا می‌شود او مستقیماً از علی ﷺ روایت می‌کند.

Ibn al-Madini (d. 324) says that such a defect can only be revealed if all the isnads of a particular hadith are collated. In his book al- 'Ilal, he gives thirty-four Successors and the names of those Companions from whom each of them heard ahadith directly. For example, he says that al-Hasan al-Basri (d. 110, aged 88) did not see 'Ali (d. 40), although he adds that there is a slight possibility that he may have seen him during his childhood in Madinah.62 Such information is very important, since for example, many Sufi traditions go back to al- Hasan al-Basri, who is claimed to report directly from 'Ali.

از آنجا که علم علل الحدیث شاخهای بسیار دقیق از مصطلح الحدیث است، تنها چند محدث مشهور مانند ابن المدینی (متوفای ۲۳۴)، ابن ابی حاتم الرازی (متوفای ۳۲۷)، الخلّال (متوفای ۳۱۱) و الدارقطنی (متوفای ۳۸۵) در آن کتاب تألیف کردهاند. ابن ابی حاتم در کتاب «العلل» خود، ۲۸۴۰ نمونه از احادیث معلول را در موضوعات گوناگون آورده است.

Being a very delicate branch of Mustalah al- Hadith, only a few well-known traditionists such as Ibn al-Madini (d. 234), Ibn Abi Hatim al-Razi (d. 327), al-Khallal (d. 311) and al-Daraqutni (d. 385), have compiled books about it. Ibn Abi Hatim, in his Kitab al-'Ilal, has given 2840 examples of ma'lul ahadith about a range of topics.

نمونهٔ حدیث معلول، حدیثی است که مسلم از ابوهریره روایت کرده و او گزارش داده که پیامبر ﷺ فرمودند.

An example of a ma'lul hadith is one transmitted by Muslim on the authority of Abu Hurairah, who reports the Prophet (may Allah bless him and grant him peace) as saying.

خداوند متعال زمین را در روز شنبه آفرید؛ کوه‌ها را در روز یکشنبه آفرید؛ درختان را در روز دوشنبه آفرید؛ چیزهایی را که مستلزم کار و زحمت‌اند در روز سه‌شنبه آفرید؛ نور (یا ماهی) را در روز چهارشنبه آفرید؛ جانوران را در روز پنجشنبه در آن (زمین) پراکند؛ و آدم را پس از عصر روز جمعه آفرید، آخرین آفریده در آخرین ساعت از ساعات روز جمعه، میان عصر و شب.[63]

"Allah created the land on Saturday; He created the mountains on Sunday; He created the trees on Monday; He created the things entailing labour on Tuesday; He created the light (or fish) on Wednesday; He scattered the beasts in it (the earth) on Thursday; and He created Adam after the afternoon of Friday, the last creation at the last hour of the hours of Friday, between the afternoon and night."63.

درباره‌ی این موضوع، ابن تیمیه می‌گوید.

Regarding it, Ibn Taimiyyah says.

«مردانی آگاه‌تر از مسلم، مانند البخاری و یحیی بن معین، آن را نقد کرده‌اند. البخاری گفت: "این سخن از پیامبر ﷺ نیست، بلکه از کعب الاحبار است."»64

"Men more knowledgeable than Muslim, such as al-Bukhari and Yahya b. Ma'in, have criticised it. Al-Bukhari said, 'This saying is not that of the Prophet (may Allah bless him and grant him peace), but one of Ka'b al-Ahbar'."64