حکمِ نهاییِ یک حدیث، یعنی صحیح، حسن، ضعیف یا موضوع (ساختگی و جعلی)، به شدت به این عامل بستگی دارد.

The final verdict on a hadith, i.e. sahih (sound), hasan (good), da'if (weak) or maudu' (fabricated, forged), depends critically on this factor.

در میان محدثان نخستین، عمدتاً در دو قرن اول، احادیث تنها به دو دسته تقسیم می‌شدند: صحیح و ضعیف. ترمذی نخستین کسی بود که حسن را از ضعیف جدا کرد. به همین سبب، محدثان و فقیهانی چون احمد که گاهی ظاهراً بر پایه احادیث ضعیف استدلال می‌کردند، در واقع بر احادیثی تکیه داشتند که بعدها حسن نامیده شدند.65

Among the early traditionists, mostly of the first two centuries, ahadith were classified into two categories only: sahih and da'if; al- Tirmidhi was to be the first to distinguish hasan from da'if. This is why traditionists and jurists such as Ahmad, who seemed to argue on the basis of da'if ahadith sometimes, were in fact basing their argument on the ahadith which were later to be known as hasan.65

اکنون ما این چهار دسته مهم از احادیث را با جزئیات بیشتری بررسی می‌کنیم۔

We now examine in more detail these four important classes of ahadith.

صحیح

Sahih.

الشافعی شرطی را بیان می‌کند که برای پذیرفته‌شدن حدیثی که متواتر نیست لازم است: «هر راوی باید در دینش مورد اعتماد باشد؛ باید شناخته‌شده باشد که در نقل خود راستگو است، آنچه را نقل می‌کند بفهمد، بداند که یک تعبیر متفاوت چگونه می‌تواند معنا را تغییر دهد، و لفظ حدیث را عیناً نقل کند، نه فقط معنای آن را. زیرا اگر او ندانَد که یک تعبیر متفاوت چگونه می‌تواند کل معنا را تغییر دهد، نمی‌داند که آیا آنچه را حلال است به آنچه حرام است تبدیل کرده است یا نه. از این رو، اگر حدیث را بر اساس لفظ آن نقل کند، اصلاً هیچ تغییری در معنا یافت نخواهد شد. افزون بر این، اگر از حافظه نقل می‌کند باید حافظه‌ای نیرومند داشته باشد، و اگر از نوشته‌های خود نقل می‌کند باید نگهدارنده‌ای خوب برای نوشته‌هایش باشد. اگر چیزی را نقل می‌کند که حفاظ (پیشوایان برجسته در علم حدیث) نیز آن را نقل کرده‌اند، باید با روایات ایشان موافق باشد. نباید مدلس باشد، یعنی کسی که از کسی که با او دیدار کرده است چیزی را نقل کند که از او نشنیده است، و نباید از پیامبر ﷺ چیزی خلاف آنچه منابع معتبر از او نقل کرده‌اند روایت کند. علاوه بر این، کسی که در سلسله سند بالاتر از او قرار دارد باید همین ویژگی‌ها را داشته باشد، [و همین‌طور تا آنجا که] حدیث بدون انقطاع به پیامبر ﷺ یا به هر مرجع پایین‌تر از او برسد.»

Al-Shafi'i states the following requirement in order for a hadith which is not mutawatir to be acceptable: "Each reporter should be trustworthy in his religion; he should be known to be truthful in his narrating, to understand what he narrates, to know how a different expression can alter the meaning, and report the wording of the hadith verbatim, not only its meaning. This is because if he does not know how a different expression can change the whole meaning, he will not know if he has changed what is lawful into what is prohibited. Hence, if he reports the hadith according to its wording, no change of meaning will be found at all. Moreover, he should be a good memoriser if he happens to report from his memory, or a good preserver of his writings if he happens to report from them. He should agree with the narrations of the huffaz (leading authorities in Hadith), if he reports something which they do also. He should not be a mudallis, who narrates from someone he met something he did not hear, nor should he report from the Prophet (may Allah bless him and grant him peace) contrary to what reliable sources have reported from him. In addition, the one who is above him (in the isnad) should be of the same quality, [and so on,] until the hadith goes back uninterrupted to the Prophet (may Allah bless him and grant him peace) or any authority below him."66.

ولی ابن الصلاح حدیث صحیح را دقیق‌تر تعریف کرده و می‌گوید: «حدیث صحیح آن است که سندش متصل باشد، از راویانی تشکیل شده باشد که حافظه‌ای قابل اعتماد دارند و از راویانی مانند خودشان نقل می‌کنند، و در آن نه شذوذی (یعنی در متن) و نه علتی (یعنی در سند) یافت شود.»

Ibn al-Salah, however, defines a sahih hadith more precisely by saying: "A sahih hadith is the one which has a continuous isnad, made up of reporters of trustworthy memory from similar authorities, and which is found to be free from any irregularities (i.e. in the text) or defects (i.e. in the isnad).".

بر اساس تعریف بالا، هیچ جایی برای هیچ حدیث ضعیفی باقی نمی‌ماند، چه، برای نمونه، منقطع، معضل، مضطرب، مقلوب، شاذ، منکر، معلول، یا حدیثی که در سلسله‌ی راویان آن مدلس باشد. این تعریف همچنین احادیث حسن را نیز کنار می‌گذارد، که در بخش مربوط به آن بحث خواهد شد.

By the above definition, no room is left for any weak hadith, whether, for example, it is munqati', mu'dal, mudtarib, maqlub, shadhdh, munkar, ma'lul, or contains a mudallis. The definition also excludes hasan ahadith, as will be discussed under that heading.

از میان گردآورندگان حدیث، البخاری و مسلم به سبب تلاش خستگی‌ناپذیرشان در گردآوری تنها احادیث صحیح، بسیار مورد تحسین بوده‌اند. به‌طور عمومی پذیرفته شده است که هرچه راویان قابل‌اعتمادتر و حافظه‌شان قوی‌تر باشد، حدیث معتبرتر است. این سند: الشافعی --- مالک --- نافع --- عبدالله بن عمر --- پیامبر ﷺ، به سبب راویان مشهورش «سند طلایی» نامیده می‌شود.67.

Of all the collectors of hadith, al-Bukhari and Muslim were greatly admired because of their tireless attempts to collect sahih ahadith only. It is generally understood that the more trustworthy and of good memory the reporters, the more authentic the hadith. The isnad: al- Shafi'i --- Malik --- Nafi' --- 'Abdullah b. 'Umar --- The Prophet (may Allah bless him and grant him peace), is called a "golden isnad" because of its renowned reporters.67.

برخی از محدّثان صحیح البخاری را بر صحیح مسلم ترجیح می‌دهند، زیرا البخاری همواره به دنبال راویانی بود که دست‌کم یک بار در طول عمر خود با یکدیگر همراه بوده یا یکدیگر را ملاقات کرده باشند. در مقابل، مسلم، راویی را می‌پذیرفت که تنها همزمان با راوی بلافصل خود در نقل حدیث بوده باشد.68.

Some traditionists prefer Sahih al-Bukhari to Sahih Muslim because al-Bukhari always looked for those reporters who had either accompanied or met each other, even if only once in their lifetime. On the other hand, Muslim would accept a reporter who is simply found to be contemporary to his immediate authority in reporting.68.

این درجه‌بندی تنها برای احادیث صحیح به کار می‌رود:

The following grading is given for sahih ahadith only:

۱. آن‌هایی که هم توسط البخاری و هم توسط مسلم روایت شده‌اند.

1. those which are transmitted by both al- Bukhari and Muslim.

۲. وہ احادیث جو صرف البخاری کے ذریعے روایت کی گئی ہیں۔

2. those which are transmitted by al-Bukhari only.

۳. آنچه که تنها توسط مسلم روایت شده، یعنی آن احادیثی که در دو مجموعه فوق یافت نمی‌شوند، اما

3. those which are transmitted by Muslim only those which are not found in the above two collections, but .

4. که با شرایط هم بخاری و هم مسلم مطابقت دارند.

4. which agree with the requirements of both al-Bukhari and Muslim.

۵. که با شروط البخاری تنها موافق هستند۔

5. which agree with the requirements of al- Bukhari only.

۶. آن‌هایی که با شرایط مسلم تنها سازگار باشند؛ و ۷. آن‌هایی که دیگر محدثان آن‌ها را صحیح اعلام کرده‌اند۶۹.

6. which agree with the requirements of Muslim only; and 7. those declared sahih by other traditionists.69.

حسن.

Hasan.

ترمذی از حدیث حسن این را اراده می‌کند: حدیثی که شاذ نباشد، و در اسنادش راوی متهم‌شده‌ای وجود نداشته باشد، و از بیش از یک طریق روایت شده باشد۔۷۰

Al-Tirmidhi means by hadith hasan: a hadith which is not shadhdh, nor contains a disparaged reporter in its isnad, and which is reported through more than one route of narration.70.

خطابی (متوفی ۳۸۸) تعریفی بسیار مختصر بیان می‌کند: «آن است که منبع آن شناخته شده باشد و راویانش روشن و بی‌ابهام باشند.»

Al-Khattabi (d. 388) states a very concise definition, "It is the one where its source is known and its reporters are unambiguous.".

منظور او از این سخن آن است که راویان حدیث نباید دارای وضعیتی مشکوک باشند، مانند احادیث مُرسَل یا مُنقَطِع، یا حدیثی که در آن مُدلِّس باشد.

By this he means that the reporters of the hadith should not be of a doubtful nature, such as with the mursal or munqati' hadith, or one containing a mudallis.

ابن الصلاح حدیث حسن را به دو نوع تقسیم می‌کند:

Ibn al-Salah classifies hasan into two categories:

۱. حدیثی که سندی دارد که در آن راویای قرار دارد که مستور است («پوشیده»، یعنی هیچ شخص برجسته‌ای از او روایت نکرده است)، اما در نقل خود کاملاً بی‌پروا نیست، به شرط آنکه متنی مشابه از طریق سند دیگری نیز نقل شده باشد.

1. one with an isnad containing a reporter who is mastur ("screened", i.e. no prominent person reported from him) but is not totally careless in his reporting, provided that a similar text is reported through another isnad as well.

۲. حدیثی که سندش راوی‌ای دارد که راستگو و قابل‌اعتماد شناخته شده، اما در حفظ و ضبط حدیث یک درجه از راویان حدیث صحیح پایین‌تر است. ابن الصلاح در هر دو دسته شرط می‌کند که حدیث از هرگونه شذوذ (ناهمواری‌ها و مخالفت‌ها) خالی باشد.71

2. one with an isnad containing a reporter who is known to be truthful and reliable, but is a degree less in his preservation/memory of hadith in comparison to the reporters of sahih ahadith. In both categories, Ibn al-Salah requires that the hadith be free of any shudhudh (irregularities).71

الذهبی، پس از ذکر تعریف‌های گوناگون، می‌گوید: «حدیث حسن حدیثی است که از ضعیف برتری دارد، اما به پایه‌ی حدیث صحیح نمی‌رسد.»۷۲ بر اساس این تعریف، اسنادهای زیر از نظر الذهبی حسن هستند.

Al-Dhahabi, after giving the various definitions, says, "A hasan hadith is one which excels the da'if but nevertheless does not reach the standard of a sahih hadith."72 In the light of this definition, the following isnads are hasan according to al-Dhahabi.

۱. بَهز بن حکیم --- از پدرش --- از جدش

1. Bahz b. Hakam --- his father --- his grandfather.

عمرو بن شعیب ـ از پدرش ـ از پدربزرگش.

2. 'Amr b. Shu'aib --- his father --- his grandfather.

۳. محمد بن عمرو ← ابوسلمہ ← ابوہریرہ

3. Muhammad b. 'Amr --- Abu Salamah --- Abu Hurairah.

راویانی مانند حارث بن عبدالله، عاصم بن ضمره، حجاج بن ارطاه، خصیف بن عبدالرحمن و درّاج ابوالسمح، درباره‌ی حکمشان اختلاف است: برخی از محدثان احادیث ایشان را حسن می‌دانند و برخی دیگر آن‌ها را ضعیف می‌شمارند۔73

Reporters such as al-Harith b. 'Abdullah, 'Asim b. Damurah, Hajjaj b. Artat, Khusaif b. 'Abd al- Rahman and Darraj Abu al-Samh attract different verdicts: some traditionists declare their ahadith hasan, others declare them da'if.73.

نمونهٔ یک حدیث حسن

Example of a hasan hadith.

مالک، ابوداوود، الترمذی و الحاکم از طریق اسناد خود از عمرو بن شعیب، از پدرش، از پدربزرگش روایت کرده‌اند که رسول خدا ﷺ فرمود.

Malik, Abu Dawud, al-Tirmidhi and al-Hakim reported through their isnads from 'Amr b. Shu'aib --- his father --- his grandfather, that the Messenger of Allah (may Allah bless him and grant him peace) said.

یک سوار شیطان است، دو سوار دو شیطان هستند، اما سه نفر کاروان مسافری را تشکیل می‌دهند.

"A single rider is a devil (i.e. disobedient), two riders are two devils, but three makes a travelling party.".

امام ترمذی این حدیث را به دلیل اسنادی که پیش‌تر ذکر شد، حسن می‌داند، و این اسناد به شرایط حدیث صحیح نمی‌رسد۷۴.

Al-Tirmidhi declares this hadith to be hasan because of the above isnad, which falls short of the requirements for a sahih hadith.74.

چندین حدیثِ ضعیف می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند تا به درجهٔ حسن برسند. بر اساس تعریف‌های ترمذی و ابن الصلاح، چند حدیثِ ضعیفِ همانند درباره‌ی یک موضوع خاص، در صورتی که ضعفِ راویانشان خفیف باشد، می‌توانند به درجهٔ حسن ارتقا یابند. چنین حدیثی حسنٌ لغیرِه (حسن به واسطهٔ غیر) نامیده می‌شود تا از نوعِ پیش‌تر بحث‌شده، یعنی حسنٌ لذاته (حسن به خودی خود)، متمایز گردد. به همین ترتیب، چندین حدیثِ حسن درباره‌ی یک موضوع ممکن است حدیث را صحیحٌ لغیرِه کند، که باید از صحیحِ لذاته‌ی پیش‌تر بحث‌شده متمایز شود.

Several weak ahadith may mutually support each other to the level of hasan According to the definitions of al-Tirmidhi and Ibn al-Salah, a number of similar weak ahadith on a particular issue can be raised to the degree of hasan if the weakness found in their reporters is of a mild nature. Such a hadith is known as hasan li ghairihi (hasan due to others), to distinguish it from the type previously-discussed, which is hasan li dhatihi (hasan in itself). Similarly, several hasan ahadith on the same subject may make the hadith sahih li ghairihi, to be distinguished from the previously-discussed sahih li dhatihi.

اما اگر ضعف شدید باشد (مثلاً راوی متهم به دروغگویی باشد یا خود حدیث شاذ باشد)، چنین احادیث بسیار ضعیف یکدیگر را تقویت نمی‌کنند و ضعیف باقی می‌مانند. برای نمونه، حدیث معروف «هر کس چهل حدیث برای امتم حفظ کند، خداوند در روز قیامت او را در زمره فقیهان و عالمان برمی‌انگیزد» به‌رغم آنکه از چند طریق نقل شده، بیشتر محدثان آن را ضعیف دانسته‌اند.۷۵

However, in case the weakness is severe (e.g., the reporter is accused of lying or the hadith is itself shadhdh), such very weak ahadith will not support each other and will remain weak. For example, the well-known hadith, "He who preserves forty ahadith for my Ummah will be raised by Allah on the Day of Resurrection among the men of understanding", has been declared to be da'if by most of the traditionists, although it is reported through several routes.75.

ضعیف

Da'if.

حدیثی که به مرتبه حسن نرسد، ضعیف است. معمولاً ضعف آن ناشی از انقطاع در اسناد است؛ که در این صورت ممکن است حدیث مرسل، معلّق، مدلّس، منقطع یا معضل باشد، بسته به ماهیت دقیق انقطاع، یا ناشی از این که یکی از راویان دارای شخصیتی مورد طعن باشد، مانند دروغگویی، اشتباهات فراوان، مخالفت با روایت راویان موثق‌تر، دخالت در بدعت، یا ابهام در شخصیت او.

A hadith which fails to reach the status of hasan is da'if. Usually, the weakness is one of discontinuity in the isnad, in which case the hadith could be mursal, mu'allaq, mudallas, munqati' or mu'dal, according to the precise nature of the discontinuity, or one of a reporter having a disparaged character, such as due to his telling lies, excessive mistakes, opposition to the narration of more reliable sources, involvement in innovation, or ambiguity surrounding his person.

هرچه شمار و اهمیت عیوب کمتر باشد، ضعف کمتر است. و هرچه عیوب از نظر تعداد و شدت بیشتر باشد، حدیث به مَوضوع (ساختگی) بودن نزدیک‌تر خواهد شد.۷۶ برخی از احادیث، بسته به تفاوت در نوع ضعفِ مرتبط با راویان آن، یا در پایین‌ترین مرتبه‌ی حسن یا در بالاترین مرتبه‌ی ضعیف قرار می‌گیرند. راویانی چون عبدالله بن لَهِیعَة (قاضی مشهور مصر)، عبدالرحمن بن زید بن اسلم، ابوبکر بن ابی مریم الحِمصی، فَرَج بن فَضالة و رِشدین بن سعد، با این گونه مراتب متفاوت همراه می‌شوند، زیرا نه از حافظان بسیار قوی‌اند و نه از سوی محدثان به‌کلی متروک شده‌اند.۷۷

The smaller the number and importance of defects, the less severe the weakness. The more the defects in number and severity, the closer the hadith will be to being maudu' (fabricated).76 Some ahadith, according to the variation in the nature of the weakness associated with its reporters, rank at the bottom of the hasan grade or at the top of the da'if grade. Reporters such as 'Abdullah b. Lahi'ah (a famous judge from Egypt), 'Abd al-Rahman b. Zaid b. Aslam, Abu Bakr b. Abi Maryam al-Himsi, Faraj b. Fadalah, and Rishdin b. Sa'd attract such types of varying ranks as they are neither extremely good preservers nor totally abandoned by the traditionists.77.

موضوع

Maudu'.

الذهبی «موضوع» (جعلی، ساختگی) را به حدیثی اطلاق می‌کند که متن آن با هنجارهای ثابتِ سخنان پیامبر ﷺ مغایرت داشته باشد، یا در میان راویانش دروغگویی باشد؛ مانند چهل حدیثِ معروف به «وضعیانیّه» و مجموعهٔ کوچکی از احادیث که جعل شده و ادعا شده است از علی الرضا، امام هشتم شیعهٔ اثنی‌عشری، روایت شده است.78

Al-Dhahabi defines maudu' (fabricated, forged) as the term applied to a hadith, the text of which goes against the established norms of the Prophet's sayings (may Allah bless him and grant him peace), or its reporters include a liar, e.g. the forty ahadith known as Wad'aniyyah or the small collection of ahadith which was fabricated and claimed to have been reported by 'Ali al-Rida, the eighth Imam of the Ithna 'Ashari Shi'ah.78.

بسیاری از محدثان احادیث جعلی را جداگانه گردآوری کرده‌اند تا آن‌ها را از سایر احادیث متمایز سازند؛ از جمله ابن الجوزی در الموضوعات، جوزقانی در کتاب الأباطیل، سیوطی در اللآلئ المصنوعة فی الأحادیث الموضوعة، و علی القاری در الموضوعات. برخی از این احادیث با اعتراف خود جاعلانشان جعلی بودن آن‌ها معلوم شده است. برای نمونه، محمد بن سعید المَصلوب می‌گفت: «جعل سند برای سخنی درست، گناهی ندارد.» ۷۹ جاعل سرشناس دیگری به نام عبدالکریم ابوالعوجاء که به دستور محمد بن سلیمان بن علی، فرماندار بصره، کشته و به دار آویخته شد، اعتراف کرد که چهار هزار حدیث جعل کرده است که حرام را حلال و حلال را حرام می‌شمارند۸۰.

A number of traditionists have collected fabricated ahadith separately in order to distinguish them from other ahadith; among them are Ibn al-Jauzi in al-Maudu'at, al-Jauzaqani in Kitab al-Abatil, al-Suyuti in al-La'ali al- Masnu'ah fi 'l-Ahadith al-Maudu'ah, and 'Ali al- Qari in al-Maudu'at. Some of these ahadith were known to be spurious by the confession of their inventors. For example, Muhammad b. Sa'id al-Maslub used to say, "It is not wrong to fabricate an isnad for a sound statement."79 Another notorious inventor, 'Abd al-Karim Abu 'l-Auja, who was killed and crucified by Muhammad b. Sulaiman b. 'Ali, governor of Basrah, admitted that he had fabricated four thousand ahadith declaring lawful the prohibited and vice-versa.80.

موضوع (جعلی) احادیث کو بعض اوقات کسی واقعے کی تاریخ یا وقت میں پائے جانے والے تضاد سے متعلق بیرونی شواہد کے ذریعے بھی پہچانا جاتا ہے۔81 مثال کے طور پر، جب دوسرے خلیفہ عمر بن الخطاب نے یہودیوں کو خیبر سے نکالنے کا فیصلہ کیا، تو یہودی سرداروں میں سے کچھ لوگ عمر کے پاس ایک تحریر لے کر آئے جس سے بظاہر یہ ثابت ہوتا تھا کہ نبی ﷺ نے ان کو جزیہ (مسلمانوں کی حکومت کے تحت غیر مسلموں پر لگایا جانے والا ٹیکس) سے مستثنیٰ قرار دے کر وہاں رہنے کا ارادہ فرمایا تھا؛ اس تحریر پر دو صحابہ، سعد بن معاذ اور معاویہ بن ابی سفیان، کی گواہی درج تھی۔ عمر نے اس تحریر کو یکسر مسترد کر دیا، کیونکہ وہ جانتے تھے کہ یہ جعلی ہے، اس لیے کہ خیبر کی فتح 6 ہجری میں ہوئی، جبکہ سعد بن معاذ 3 ہجری میں خندق کی جنگ کے فوراً بعد وفات پا چکے تھے، اور معاویہ 8 ہجری میں، مکہ کی فتح کے بعد اسلام لائے تھے!82

Maudu' ahadith are also recognised by external evidence related to a discrepancy found in the dates or times of a particular incident.81 For example, when the second caliph, 'Umar b. al- Khattab decided to expel the Jews from Khaibar, some Jewish dignitaries brought a document to 'Umar apparently proving that the Prophet (may Allah bless him and grant him peace) had intended that they stay there by exempting them from the jizyah (tax on non-Muslims under the rule of Muslims); the document carried the witness of two Companions, Sa'd b. Mu'adh and Mu'awiyah b. Abi Sufyan. 'Umar rejected the document outright, knowing that it was fabricated because the conquest of Khaibar took place in 6 AH, whereas Sa'd b. Mu'adh died in 3 AH just after the Battle of the Trench, and Mu'awiyah embraced Islam in 8 AH, after the conquest of Makkah!82.

نویسنده، در نقد حدیث در میان مسلمانان با استناد به سنن ابن ماجه، نمونه‌های بیشتری از احادیث جعلی را در قالب هشت دسته از علل جعل حدیث ارائه کرده است:83.

The author, in his Criticism of Hadith among Muslims with reference to Sunan Ibn Majah, has given more examples of fabricated ahadith under the following eight categories of causes of fabrication:83.

۱. اختلافات سیاسی۔

1. political differences.

۲. فرقه‌هایی که بر پایه مسائل عقیدتی شکل گرفته‌اند.

2. factions based on issues of creed.

۳. جعل‌های زنادقه (دشمنان درون‌گرا که عقاید بدعت‌آمیز را ترویج می‌کنند).

3. fabrications by zanadiqah (enemies-within spreading heretical beliefs).

۴. ساختگی‌سازی‌های قصه‌گویان

4. fabrications by story-tellers.

۵. جعل‌های زاهدان نادان

5. fabrications by ignorant ascetics.

۶. تعصّب به نفع شهر، نژاد یا امامی مشخص.

6. prejudice in favour of town, race or a particular imam.

۷. اختراعات با انگیزه‌های شخصی.

7. inventions for personal motives.

۸. ضرب‌المثل‌هایی که به احادیث تبدیل شده‌اند.

8. proverbs turned into ahadith.

همچنین در مورد اسرائیلیات («روایات اسرائیلی»)، یعنی روایاتی که از یهودیان و مسیحیان نقل شده و به اشتباه به پیامبر ﷺ نسبت داده شده‌اند، وضعیت مشابه دسته قبلی است.

Similar to the last category above is the case of Isra'iliyat ("Israelite traditions"), narrations from the Jews and the Christians84 which were wrongly attributed to the Prophet (may Allah bless him and grant him peace).