متواتر و آحاد

Mutawatir & Ahad.

بر اساس تعداد راویان حدیث در هر طبقه از سلسله سند، یعنی در هر نسل از راویان، حدیث را می‌توان به دو دستهٔ کلی «متواتر» (پیاپی) یا «آحاد» (منفرد) تقسیم کرد. حدیث متواتر حدیثی است که چنان شمار زیادی از مردم آن را نقل کرده‌اند که نمی‌توان انتظار داشت همهٔ آنان با هم بر دروغ توافق کنند.29.

Depending on the number of the reporters of the hadith in each stage of the isnad, i.e. in each generation of reporters, it can be classified into the general categories of mutawatir ("consecutive") or ahad ("single") hadith. A mutawatir hadith is one which is reported by such a large number of people that they cannot be expected to agree upon a lie, all of them together.29.

الغزالی (متوفی ۵۰۵) شرط می‌کند که حدیث متواتر باید به‌وسیلهٔ شمار زیادی از راویان، به یک اندازه در آغاز، در میانه و در پایان، شناخته شود.۳۰ او در این شرط درست می‌گوید، زیرا برخی روایات یا اندیشه‌ها، هرچند نزد برخی مردم، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، متواتر شمرده می‌شوند، در اصل تواتری ندارند. برای «شمار زیاد راویان» تعریف دقیقی وجود ندارد؛ هرچند اعدادی چون چهار، پنج، هفت، ده، دوازده، چهل و هفتاد، در میان دیگران، به‌گونه‌های مختلف به‌عنوان حداقل پیشنهاد شده‌اند، عدد دقیق بی‌اهمیت است (برخی راویان، مانند پیشوایان حدیث، به هر حال وزن بیشتری از کسانی دارند که هم‌عصرشان هستند): شرط مهم این است که امکان تصادف یا «جعل سازمان‌یافته» آشکارا ناچیز باشد.۳۱

Al-Ghazali (d. 505) stipulates that a mutawatir narration be known by the sizeable number of its reporters equally in the beginning, in the middle and at the end.30 He is correct in this stipulation because some narrations or ideas, although known as mutawatir among some people, whether Muslims or non-Muslims, originally have no tawatur. There is no precise definition for a "large number of reporters"; although the numbers four, five, seven, ten, twelve, forty and seventy, among others, have all been variously suggested as a minimum, the exact number is irrelevant (some reporters, e.g. Imams of Hadith, carry more weight anyway than others who are their contemporaries): the important condition is that the possibility of coincidence or "organised falsehood" be obviously negligible.31.

نمونه‌هایی از عمل‌های متواتر عبارت‌اند از: نمازهای پنج‌گانهٔ روزانه، روزه، زکات، حج و تلاوت قرآن. از میان احادیث قولیِ متواتر، حدیث زیر از دست‌کم شصت‌ودو صحابی از پیامبر ﷺ روایت شده و در طول قرن‌ها میان مسلمانان به‌طور گسترده شناخته شده است: «هر کس عمداً دروغی بر من ببندد، جایگاهش را در آتش آماده کند.»

Examples of mutawatir practices are the five daily prayers, fasting, zakat, the Hajj and recitation of the Qur'an. Among the verbal mutawatir ahadith, the following has been reported by at least sixty-two Companions from the Prophet (may Allah bless him and grant him peace), and has been widely-known amongst the Muslims throughout the ages: "Whoever invents a lie and attributes it to me intentionally, let him prepare his seat in the Fire.".

احادیثی که به توصیف حوض کوثر در آخرت، بلند کردن دست‌ها در برخی حالات نماز، مسح کردن دست‌های مرطوب بر روی جوراب‌های چرمی هنگام وضو، نزول قرآن بر هفت حرف، و حرمت هر مسکری مربوط می‌شوند، نمونه‌های دیگری از احادیث متواتر لفظی‌اند.32.

Ahadith related to the description of the Haud Kauthar (the Basin of Abundant Goodness) in the Hereafter, raising the hands at certain postures during prayer, rubbing wet hands on the leather socks during ablution, revelation of the Qur'an in seven modes, and the prohibition of every intoxicant are further examples of verbal mutawatir ahadith.32.

حدیثِ آحاد یا خبرِ واحد آن حدیثی است که توسط افرادی روایت شده که شمارشان به حدِّ حدیثِ متواتر نمی‌رسد. حدیثِ آحاد بیشتر به این اقسام تقسیم می‌شود:

A hadith ahad or khabar wahid is one which is narrated by people whose number does not reach that of the mutawatir case. Ahad is further classified into:

غریب، عزیز و مشہور

Gharib, 'Aziz & Mashhur.

حدیثی را «غریب» (یعنی: کمیاب، عجیب) می‌نامند، هنگامی که در مرحله‌ای از سلسلهٔ اسناد، تنها یک راوی آن را نقل کرده باشد. برای نمونه، این سخن پیامبر ﷺ که «سفر پاره‌ای از عذاب است» غریب است؛ سند این حدیث در هر طبقه تنها یک راوی دارد: مالک ← یحیی بن ابی‌صالح ← ابوهریره ← پیامبر ﷺ. از نظر سند، این حدیث صحیح است، هرچند بیشتر احادیث غریب ضعیف‌اند. احمد بن حنبل گفت: «این احادیث غریب را ننویسید، زیرا ناپذیرفتنی‌اند و بیشترشان ضعیف‌اند.»33.

A hadith is termed gharib ("scarce, strange") when only a single reporter is found relating it at some stage of the isnad. For example, the saying of the Prophet (may Allah bless him and grant him peace), "Travel is a piece of punishment" is gharib; the isnad of this hadith contains only one reporter in each stage: Malik --- Yahya b. Abi Salih --- Abu Hurairah --- the Prophet (may Allah bless him and grant him peace). With regard to its isnad, this hadith is sahih, although most gharib ahadith are weak; Ahmad b. Hanbal said, "Do not write these gharib ahadith because they are unacceptable, and most of them are weak."33.

نوعی از حدیث که شبیه غریب است، «فرد» (یعنی «تنها») است؛ این نوع به سه شکل شناخته می‌شود:

A type of hadith similar to gharib is fard ("solitary"); it is known in three ways:

مانند غریب، یعنی روایت آن تنها از یک نفر از یک امام مشهور یافت می‌شود۔

1. similar to gharib, i.e. a single person is found reporting it from a well-known Imam.

۲. تنها مردم یک منطقه شناخته‌شده‌اند که این حدیث را روایت کرده‌اند.

2. the people of one locality only are known to narrate the hadith.

3. راویانی از یک منطقه، حدیث را از راویانی از منطقهٔ دیگر نقل می‌کنند، مانند نقل اهل مکه از اهل مدینه.34.

3. narrators from one locality report the hadith from narrators of another locality, such as the people of Makkah reporting from the people of Madinah.34.

اگر در هر مرحله‌ای از اسناد، تنها دو راوی حدیث را نقل کرده باشند، آن را «عزیز» (به معنای «نادر، قوی») می‌نامند. برای نمونه، انس روایت کرده است که رسول‌الله ﷺ فرمود: «هیچ‌یک از شما (به‌راستی) ایمان نمی‌آورد تا آن‌که من نزد او محبوب‌تر شوم از پدرش و فرزندش و همه مردم.»

If at any stage in the isnad, only two reporters are found to narrate the hadith, it is termed 'aziz ("rare, strong"). For example, Anas reported that the Messenger of Allah (may Allah bless him and grant him peace) said, "None of you (truly) believes until I become more beloved to him than his father, his son, and all the people." .

دو راوی، قتادہ و عبدالعزیز بن شعیب، این حدیث را از انس نقل می‌کنند، و دو راوی دیگر از هر یک از آن دو روایت می‌کنند: شعبہ و سعید از قتادہ، و اسماعیل بن علیہ و عبدالوارث از عبدالعزیز؛ سپس گروهی از مردم از هر یک از آنان روایت می‌کنند.35

Two reporters, Qatadah and 'Abdul 'Aziz b. Shu'aib, report this hadith from Anas, and two more reporters narrate from each of them: Shu'bah and Sa'id report from Qatada, and Isma'il b. Ulayyah and 'Abd al-Warith from 'Abd al-'Aziz; then a group of people report from each of them.35

حدیثی که توسط بیش از دو راوی نقل شده باشد «مشهور» نامیده می‌شود. به گفته برخی از علما، هر روایتی که به‌طور گسترده شناخته شود، چه اصل آن معتبر باشد یا نه، «مشهور» نامیده می‌شود. حدیث مشهور ممکن است در آغاز تنها توسط یک یا دو راوی نقل شده باشد، اما بعدها شهرت یابد؛ برخلاف غریب یا عزیز که در آغاز توسط یک یا دو راوی نقل می‌شوند و حتی در زمان تابعین و پس از آنان همان شمار را حفظ می‌کنند. برای نمونه، اگر فقط یک یا دو راوی را ببینیم که حدیثی را از یک مرجع معتبر در علم حدیث، مانند الزهری و قتاده، روایت می‌کنند، آن حدیث غریب یا عزیز باقی می‌ماند. از سوی دیگر، اگر گروهی از مردم از آنان روایت کنند، حدیث مشهور نامیده می‌شود.36.

A hadith which is reported by more than two reporters is known as mashhur ("famous"). According to some scholars, every narrative which comes to be known widely, whether or not it has an authentic origin, is called mashhur. A mashhur hadith might be reported by only one or two reporters in the beginnning but become widely-known later, unlike gharib or 'aziz, which are reported by one or two reporters in the beginning and continue to have the same number even in the times of the Successors and those after them. For example, if only one or two reporters are found narrating hadith from a reliable authority in Hadith such as al-Zuhri and Qatadah, the hadith will remain either gharib or 'aziz. On the other hand, if a group of people narrate from them, it will be known as mashhur.36.

طبق گفته‌ی العلائی (ابوسعید خلیل صلاح‌الدین، متوفای ۷۶۱)، حدیثی ممکن است هم عزیز و هم مشهور باشد. منظور او از این، حدیثی است که در یک مرحله از سند آن تنها دو راوی باقی مانده‌اند، در حالی که در مراحل دیگر شمار زیادی راوی دارد؛ مانند این سخن پیامبر ﷺ: «ما آخرین‌ها هستیم، اما در روز قیامت پیشینیان خواهیم بود.» این حدیث در مرحله‌ی نخست عزیز است، زیرا تنها حذیفة بن یمان و ابوهریره آن را روایت کرده‌اند. سپس مشهور می‌شود، زیرا هفت نفر آن را از ابوهریره روایت می‌کنند.37

According to al-'Ala'i (Abu Sa'id Khalil Salah al-Din, d. 761), a hadith may be known as 'aziz and mashhur at the same time. By this he means a hadith which is left with only two reporters in its isnad at any stage while it enjoys a host of reporters in other stages, such as the saying of the Prophet (may Allah bless him and grant him peace), "We are the last but (will be) the foremost on the Day of Resurrection." This hadith is 'aziz in its first stage, as it is reported by Hudhaifah b. al-Yaman and Abu Hurairah only. It later becomes mashhur as seven people report it from Abu Hurairah.37