8. De opkomst van Nazi-Duitsland: “een Joods probleem” - Van burgers naar uitgestoten buitenstaanders
8. The Rise Of Nazi Germany: “a Jewish Problem” - From Citizens To Othered Outcasts
Alfred Rosenberg was een belangrijk figuur in de vorming van de nazi-ideologie en binnen het nazi-leiderschap. Hoewel hij politiek gezien niet zo relevant was, was het zijn baanbrekende werk, Der Mythus des 20. Jahrhunderts (De Mythe van de 20e Eeuw), dat een grondige en verstrekkende strategie van dehumanisering presenteerde waarvoor hij zijn slechte reputatie verdiende. Aan de basis van de wereldvisie van het nationaalsocialisme ligt een historisch visioen van een nieuwe wereld, een wereldbeeld waarin het menselijk zelfbegrip werd gekenmerkt door ras en de strijd om etnische dominantie. Het boek beschrijft:
Alfred Rosenberg was an important character in the formation of Nazi ideology and within the Nazi leadership. Though he was not so politically relevant, it was his seminal work, Der Mythus des 20. Jahrhunderts (The Myth of the 20th Century), which came to present a thorough and far-ranging strategy of dehumanisation for which he earned his disrepute. At the root of the worldview of National Socialism is a historical vision of a new world, a worldview that positioned human self-understanding as characterised by race and struggle for ethnic domination. The book describes:
“Het heden en het verleden verschijnen plotseling in een nieuw licht, en als gevolg daarvan hebben we een nieuwe missie voor de toekomst. De gebeurtenissen uit de geschiedenis en de toekomst duiden niet langer op klassenstrijd of oorlog tussen kerkelijke dogma's, maar eerder op het conflict tussen bloed en bloed, ras en ras, volk en volk. En dit betekent strijd tussen spirituele waarden.”64
“Present and past are suddenly appearing in a new light, and as a result we have a new misson for the future. The actions of history and the future no longer signify class struggle or warfare between Church dogmas, but rather the conflict between blood and blood, race and race, people and people. And this means combat between spiritual values.”64
Het werk van Rosenberg vormde een beeld van de Joodse persoon als een "parasiet", waarbij zij werden gedefinieerd als een 'anti-ras' dat niet volledig menselijk was en geen deel kon uitmaken van een Duitse of zelfs een wereldwijde sociale identiteit. Joden waren bovendien, zo betoogde hij, beroofd van een metafysische en culturele dimensie en konden zij niet worden toegeschreven aan een menselijk ras, wat hen in plaats daarvan dierlijk maakte. Joden werden hierna in de nazi-propaganda vaak vergeleken met ratten – inclusief kunstwerken, posters, toespraken en films. Dezelfde soort dierlijke beeldspraak was aanwezig in Rwanda, toen Tutsi's "kakkerlakken" werden genoemd, en evenzo bij zwarte slaven in de Amerika's, die werden beschouwd als ondermenselijke dieren. Interessant genoeg zien we in alle eerder genoemde gevallen een patroon van verwijzingen naar dieren die meestal gevreesd worden, zoals slangen, ratten en hagedissen. Het was dit 'Othering' (anders maken), een dergelijke veroordeling van anderen als wegwerpbare en minder-dan-menselijke entiteiten, dat zowel de ontwikkeling van genocidale tendensen mogelijk maakte als versnelde. De *untermenschen* was voor de nazi's geen beschrijving om diegenen te beschrijven die als ondermenselijke entiteiten werden beschouwd, maar om diegenen te beschrijven die ondermenselijk waren. Hoofdaanklager Telford Taylor van de 1946
Rosenberg’s work formed an image of the Jewish person as a “parasite”, defining them as an ‘anti-race’ who were not fully human and could not be part of a German or even global social identity. Jews were furthermore devoid, he argued, of a metaphysical and cultural dimension and could not be prescribed to a human race, rendering them instead animal-like. Jews were henceforth often compared to rats in Nazi propaganda - including art pieces, posters, speeches and films. The same kinds of animalistic imagery were prevalent in Rwanda when Tutsis were called “cockroaches” and so too were black slaves in the Americas, viewed as subhuman animals. Interestingly, in all the aforementioned instances, we observe a pattern of referencing animals that are mostly feared, such as snakes, rats and lizards. It was this Othering, such a castigating of others as disposable and less-than-human entities that both made possible and accelerated the development of genocidal tendencies. The untermenschen for the Nazis was not a description to describe those who were like subhuman entities, but to describe those who were subhuman. Principal prosecutor Telford Taylor of the 1946
Het proces tegen de artsen in Neurenberg werd geopend met deze verklaring:
Nuremburg doctors’ trial opened with this statement:
“De verweerders in deze zaak worden aangeklaagd voor moorden, martelingen en andere gruwelijkheden gepleegd in de naam van de medische wetenschap. De slachtoffers van deze misdaden lopen in de honderdduizenden. Slechts een handvol is nog in leven; enkele van de overlevenden zullen in deze rechtszaal verschijnen. Maar de meeste van deze ellendige slachtoffers werden rechtstreeks afgeslacht of stierven tijdens de martelingen waaraan zij werden onderworpen ... Voor hun moordenaars waren deze ellendige mensen helemaal geen individuen. Ze kwamen in bulk en werden slechter behandeld dan dieren.”65
“The defendants in this case are charged with murders, tortures and other atrocities committed in the name of medical science. The victims of these crimes are numbered in the hundreds of thousands. A handful only are still alive; a few of the survivors will appear in this courtroom. But most of these miserable victims were slaughtered outright or died in the course of the tortures to which they were subjected ... To their murderers, these wretched people were not individuals at all. They came in wholesale lots and were treated worse than animals.”65
De laatste twee zinnen raken aan het gruwelijke beleid van de nazi-dehumanisering van Joden tijdens de Holocaust. Een dergelijk geraffineerd uitroeiingsprogramma kan echter niet adequaat worden uitgelegd in enkele woorden of met verwijzing naar een enkele architect. Het is een veranderde manier van denken op industriële schaal die de agenda voor actie bepaalt, en het denken dat mensen minder dan menselijk zijn, dat de weg vrijmaakte voor de onbeschrijfelijke wreedheden die Taylor beschreef. Zodra de Joden en Roma in de publieke opinie de *untermenschen* werden, en daarmee werden uitgesloten van het normale systeem van morele rechten dat mensen bindt. Mensen waren geconditioneerd om te denken dat Joden en Roma niet langer menselijk waren, maar besmette ratten wier verwijdering een maatschappelijke noodzaak was.
The last two sentences strike at the horrific policy of Nazi dehumanisation of Jews in the Holocaust. Such a sophisticated program of extermination cannot however be adequately explained in a few words or with reference to a single architect. It is a changed thinking on an industrial scale that sets the agenda for action, and the thinking of humans as less than human that paved the way for the unspeakable atrocities that Taylor described. Once the Jews and Gypsies became, in the public mind, the untermenschen, and thus excluded from the normal system of moral rights that bind humans together. People had been conditioned to think that Jews and Gypsies were no longer human but infected rats whose disposal was a social necessity.
In het licht van het bovenstaande is het voor de moslim zeer belangrijk om een goed historisch begrip te hebben van de volkeren met wie hij of zij in contact komt. Kennis van gebeurtenissen die een enorme sociaal-historische betekenis hebben voor mensen, kan wegen openen naar empathie en een beter begrip. Onze historische contexten hebben een duidelijke invloed op onze houding tegenover de wereld en tegenover anderen; ze vormen een deel van ons karakter en onze persoonlijkheid. Het begrijpen van de pijn die anderen hebben moeten verdragen, kan het innemen van een ander perspectief vergemakkelijken en waardering bevorderen. Er is veel geleerd van de processen van Neurenberg over de psychologie van het 'ander maken' (Othering) en de dehumanisering van de slachtoffers van de Holocaust, evenals over de psychologie van de daders. Het grove misbruik van macht weerspiegelt zich in de getuigenissen van nazi-daders die hadden aangedrongen op een beleid van het vernederen van Joden als een kwestie van sociaal beleid. Hun degradatie was een fundamenteel onderdeel van het uitlokken van wat begon als intolerantie en misbruik tot een wijdverspreid proces van het 'ander maken', wat culmineerde in hun massamoord.
In light of the above, it is very important for the Muslim to have a good historical understanding of the peoples with who he or she engages. Knowing of events that have immense socio-historical importance for people can open avenues for empathy and better understanding. Our historical contexts have an obvious bearing on our attitudes towards the world and towards others; they form part of our characters and personalities. Understanding the pain that others have endured can better facilitate perspective taking and harness appreciation. Much was learnt from the Nuremburg Trials about the psychology of Othering and dehumanising of the Holocaust victims, as well as the psychology of the perpetrators. The gross abuse of power is reflected in the testimonies of Nazi perpetrators who had insisted on a policy of debasing Jews as a matter of social policy. Their degrading was a fundamental component of eliciting what began as intolerance and abuse into a widespread othering, culminating in their mass murder.
Tijdens de processen vroeg Gitta Sereny aan Stangl: “Als ze hen toch al van plan waren te doden, wat was dan het doel van al die vernederingen, waarom die wreedheid?” Stangl antwoordde: “Om degenen die de politiek daadwerkelijk moesten uitvoeren te conditioneren. Om het voor hen mogelijk te maken om te doen wat zij deden.”66
In the trials, Gitta Sereny asked Stangl, “if they were going to kill them anyway, what was the point of all the humiliation, why the cruelty?” Stangl replied, “To condition those who actually had to carry out the policies. To make it possible for them to do what they did.”66
Wat de Nazi-bewakers onthulden, was dat de menselijke identiteit van hun slachtoffers uitgewist moest worden. Zij moesten ‘onmenselijk’ en ‘dierlijk’ worden, en hun gedrag moest passen bij de karikatuur die zij hadden verspreid in hun sociale omgeving – in de media, op scholen en onder de gewone bevolking. Wat het beleid verder onthult, is de natuurlijke, aangeboren afkeer van moord. Het was niet zo eenvoudig om moord op een dergelijke industriële schaal te plegen, en daarom moest de geest geprogrammeerd en geconditioneerd worden om te geloven dat de loop van het geweer slechts op een knaagdier en een plaag gericht was, en niet op een gelijkwaardig menselijk wezen.
What the Nazi guards revealed was that the human identity of their victims needed to be effaced. They needed to become ‘unhuman’, ‘animal-like’ and their behaviour needed to fit the caricature they had promulgated in their social environment – in the media, in schools and among the lay population. What the policy further reveals is the natural, innate abhorrence to murder. It was not so easy to commit murder on such an industrial scale and so the mind had to be programmed, conditioned to believe that the barrel points only at a rodent, a pest and not at an equal human being.
Het is essentieel voor de moslim om zich bewust te zijn van de bredere contexten van de menselijke geschiedenis, om te weten wanneer en waar men gevoelig moet zijn en hoe men een specifieke context kan begrijpen in het licht van de bredere resonanties ervan. Het is in elke relationele context, inclusief die tussen moslims, vrij gemakkelijk om soms verder te gaan dan wat vereist is en de grenzen van wat fatsoenlijk en acceptabel is te overschrijden. Door het niet maken van onderscheid tussen mensen, kunnen we het risico lopen hen volledig te karikaturiseren en in zeer algemene termen, tot het punt waarop we anderen als inherent en permanent 'de Ander' zien, ondanks dat zij tot hetzelfde geloof behoren. Met een dergelijke gemoedstoestand wordt de interactie met anderen problematisch, aangezien we in hetzelfde probleem vervallen als anderen met moslims hebben – namelijk het zien van anderen zoals zij gedoctrineerd en geconditioneerd zijn om ons te zien.
It is essential for the Muslim to be aware of the broader contexts of human history, to know when and where to be sensitive and how to understand a specific context in light of its broader resonances. It is quite easy, in any relational context, including one between Muslims, to sometimes go beyond what is required and to overstep the boundaries of what is decent and acceptable. In our failing to make distinctions between people, we can run the risk of caricaturing them completely and in very general terms to the point where we see others as inherently and permanently Othered despite belonging to the same faith. With such a frame of mind, engaging with others is problematised since we fall into the same problem that others have of Muslims - of seeing others as they have been indoctrinated and conditioned to see us.
Het verhaal van de twee zonen van Adam is niet alleen onthullend voor wat het beschrijft over de impuls die een persoon tot moord kan drijven, maar ook over wat die moordenaar kan voelen en wat het geweten zegt op het moment dat het misdrijf wordt gepleegd. Milgrams studie en zijn werk Obedience to Authority bieden ons een goed begrip van de relatie tussen het plegen van kwaadaardige daden en gehoorzaamheid, evenals de relatie tussen het plegen van wrede daden en onverschilligheid. Een van de deelnemers aan Milgrams gehoorzaamheidsstudies herinnerde zich: “Het is grappig hoe je echt begint te vergeten dat er daar een man is, zelfs als je hem kunt horen. Een lange tijd concentreerde ik me alleen op het indrukken van de schakelaars en het voorlezen van de woorden.”67
The story of the two sons of Adam is revealing not only for what it describes of the impulse that might drive a person to murder, but also about what that murderer can feel, what the conscience speaks as the crime is committed. Milgram’s study and work Obedience to Authority provides us with a good understanding of the relationship between committing acts of evil and of obedience, as well as the relationship between the committing of acts of cruelty and of indifference. One of the participants in Milgram’s obedience studies recalled: “It’s funny how you really begin to forget that there’s a guy out there, even though you can hear him. For a long time, I just concentrated on pressing the switches and reading the words.”67
Het cognitieve veld tussen de dader en zijn slachtoffer wordt vernauwd, waardoor gevoelens van onthechting en onverschilligheid de daad minder gruwelijk en acceptabeler doen lijken.
The cognitive field between the perpetrator and his victim is narrowed and so feelings of detachment and indifference enable the act to appear less heinous and more acceptable.
Daarentegen, wanneer er nabijheid is tussen slachtoffer en dader, is de laatste zich bewuster van menselijke codes van herkenbaarheid – pijn, bloed, ongemak en gevoelens van angst. Hij kan zijn slachtoffer zien en observeren, en in hem kan hij beginnen zich met delen van zichzelf te identificeren – de voedingsbodem voor empathie. Dit wordt weerspiegeld door Kolonel Barry Bridges in de volgende verklaring:
Contrastingly, when there is proximity between victim and perpetrator the latter is more conscious of human codes of recognisability – pain, blood, unease, and feelings of fear. He can see and observe his victim and in him he can begin to relate to some of himself – the breeding ground of empathy. This is echoed by Colonel Barry Bridges in the following statement:
“Ik zou één onderscheid maken tussen een gevechtsvlieger zijn en iemand die de vijand van oog tot oog op de grond bevecht. In de luchtomgeving is het heel klinisch, heel schoon, en het is niet zo persoonlijk. Je ziet een vliegtuig; je ziet een doelwit op de grond – je staat niet oog in oog met het zweet en de emoties van het gevecht, en dus wordt het voor jou niet zo emotioneel en zo persoonlijk. En ik denk dat het in die zin makkelijker is – je wordt er niet door geraakt.”68 (Kolonel Barry Bridges van de U.S. Air Force)
“I would draw one distinction between being a combat aviator and being someone who is fighting the enemy face-to-face on the ground. In the air environment, it’s very clinical, very clean, and it’s not so personalized. You see an aircraft; you see a target on the ground – you’re not eyeball to eyeball with the sweat and the emotions of combat, and so it doesn’t become so emotional for you and so personalised. And I think it is easier to do in that sense – you’re not affected.”68 (Colonel Barry Bridges of the U.S. Air Force)
In relatie tot wat een dader zou kunnen voelen wanneer dergelijke misdaden vanuit nabijheid worden gepleegd en de impact die dit heeft op het menselijk geweten, verkent Christopher Browning in zijn zeer onthullende studie over wat er veranderde in de gewone Duitsers die de Holocaust teweegbrachten, Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland (London, 1992). Wat veranderde er in de harten van tienduizenden gewone soldaten en politieagenten, zakenlieden, vrachtwagenchauffeurs, schrijvers en leraren, van wie slechts een minderheid lid was van de nazi-partij? Deze mensen die miljoenen Joden verzamelden en methodisch executeerden? Browning beschrijft het verzamelen van 1.800 Joden in het dorp Józefów, in het midden van Oost-Polen. Tijdens de operatie moesten Joden van werkende leeftijd naar een kamp in Lublin worden gestuurd, terwijl de vrouwen, kinderen en ouderen ter plekke zouden worden doodgeschoten. Velen weigerden die dag het bevel. Luitenant Heinz Buchmann was een van hen. Hij was in 1937 bij de nazi's gegaan en in 1942 was hij commandant van het eerste peloton van de eerste compagnie. Toen hij hoorde van de aanstaande slachting onder burgers, protesteerde Buchmann dat hij "in geen geval zou deelnemen aan een dergelijke actie, waarbij weerloze vrouwen en kinderen worden doodgeschoten."69
In relation to what a perpetrator might feel when such crimes are committed from proximity and the bearing this has on a human conscience, Christopher Browning explores in his very revealing study about what changed in the ordinary Germans who made the Holocaust happen, Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland (London, 1992). What changed in the hearts of tens of thousands of ordinary soldiers and policemen, businessmen, truck drivers, writers and teachers, only a minority of who were members of the Nazi party? These people who rounded up and methodically executed millions of Jews? Browning describes the rounding up of 1,800 Jews in the village of Józefów, east-central Poland. In the operation, Jews of working age were to be sent to a camp in Lublin whilst the women, children and elderly were to be shot on the spot. Many refused the order that day. Lieutenant Heinz Buchmann was one of them. He had joined the Nazis in 1937 and by 1942 was commander of the First Platoon of First Company. When hearing of the impending massacre of civilians, Buchmann protested that he “would in no case participate in such an action, in which defenceless women and children are shot.”69
Ongeveer tien tot twaalf andere mannen richtten hun geweren ook op hen, een dozijn mannen op 500. De orders die dag waren om degenen die te zwak waren om naar de markt te lopen te neerschieten, en iedereen die probeerde zich te verbergen, hoewel mannen in veel gevallen ervan afzien om tijdens de operatie zuigelingen neer te schieten. Alert op de gruwel van de scène en emotionele schuldgevoelens, zei een politieagent dat "...onder de Joden die in ons deel van de stad werden neergeschoten, waren geen zuigelingen of kleine kinderen. Ik zou graag willen zeggen dat bijna zwijgend iedereen ervan afzag om zuigelingen en kleine kinderen neer te schieten." Een andere politieagent merkte eveneens op dat "...zwijgend het neerschieten van zuigelingen en kleine kinderen door bijna alle betrokken mannen werd vermeden. Tijdens de hele ochtend kon ik waarnemen dat veel vrouwen, wanneer ze werden weggevoerd, zuigelingen in hun armen droegen en kleine kinderen bij de hand leidden."70
Some ten to twelve other men also turned in their rifles, a dozen men out of 500. The orders that day were to shoot those too frail to walk to the marketplace and anyone trying to hide, though in many cases men shied from shooting infants during the operation. Alert to the ghastliness of the scene and emotional guilt, one policeman said that “…among the Jews shot in our section of town there were no infants or small children. I would like to say that almost tacitly everyone refrained from shooting infants and small children.” Another policeman likewise noted that “…tacitly the shooting of infants and small children was avoided by almost all the men involved. During the entire morning I was able to observe that when being taken away many women carried infants in their arms and led small children by the hand.”70
Eén politieagent bekende dat hij ontdekte dat geen van de slachtoffers – vrouwen, ouderen, zieken, zuigelingen – die dag levend naar huis zou terugkeren. De mannen grepen niet in. Sommigen hadden echter spijt dat ze eerder niet hadden geweigerd en beschreven de moorden als “afstotelijk.”71 Sommigen smeekten dat zij ook vaders met kinderen waren en niet in staat waren om door te gaan. Er waren nog anderen die die dag ontwijking zochten. Onderofficieren gewapend met machinepistolen stonden erom bekend dat zij “langs hun slachtoffers schoten.”72 Tijdens de operatie verstopten andere mannen zich in de tuin van een katholieke priester, anderen hingen rond op een markt, vanwege hun tegenzin om Joden op te pakken; anderen vertraagden hun deelname door extra tijd te besteden aan het doorzoeken van huizen, zodat ze de markten konden vermijden waarin zij deel zouden nemen aan de executiepelotons. Een chauffeur die was aangewezen om Joden naar het bos te vervoeren, maakte slechts één rit voordat hij vroeg om te worden vrijgesteld. Veel mannen klaagden die dag dat ze niet op vrouwen en kinderen konden schieten, en als gevolg daarvan werden velen vrijgesteld van de operatie. Eén soldaat, Walter Niehaus, kreeg de instructie om een oudere vrouw neer te schieten en was niet meer in staat om door te gaan na haar moord: “mijn zenuwen waren totaal opgebrand door dit ene schot.” Anderen riepen uit: “Ik was zo ziek geworden dat ik het simpelweg niet meer kon”; “de hele zaak was inmiddels zo afstotelijk voor mij dat ik naar mijn pelotonscommandant terugkeerde, hem vertelde dat ik ziek was en om mijn vrijstelling vroeg.”73
One policeman confessed to finding that none of the victims – women, elderly, sick, infants, would return home alive that day. The men did not intervene. Some however regretted not having refused earlier, describing the killings as “repugnant.”71 Some pleaded they too were fathers with children and were unable to continue. There were others still who sought evasion on that day. Non-commissioned officers armed with submachine guns were known to have “shot past” their victims.72 During the operation, other men hid in a Catholic priest’s garden, others hung around a marketplace, because of their reluctance to round up Jews; others delayed their participation by spending additional time in the searching of houses so they could avoid the marketplaces in which they would participate in the firing squads. A driver assigned to take Jews to the forest made only one trip before he asked to be relieved. Many men complained that day that they could not shoot at women and children, and consequently many were relieved from the operation. One soldier, Walter Niehaus was instructed to shoot an elderly woman and was unable to continue after her murder, “my nerves were totally finished from this one shooting.” Others decried, “I had become so sick that I simply couldn’t anymore”; “the entire business was now so repugnant to me that I returned to my platoon leader and told him that I was sick and asked for my release.”73
Een van de meest aangrijpende verslagen die door Browning wordt aangehaald, beschrijft Franz Kastenbaum, die later bekende aan zijn verdoemde deelname aan Reserve Police Batallion 101:
One of the most evocative accounts cited by Browning describes Franz Kastenbaum who confessed later to his damning participation with Reserve Police Batallion 101:
“Het neerschieten van de mannen was zo afstotelijk voor mij dat ik de vierde man miste. Het was simpelweg niet langer mogelijk voor mij om nauwkeurig te mikken. Ik voelde me plotseling misselijk en rende weg van de schietplaats. Ik heb mij zojuist verkeerd uitgedrukt. Het was niet dat ik niet meer nauwkeurig kon mikken, maar eerder dat ik de vierde keer opzettelijk miste. Ik rende toen het bos in, moest overgeven en ging tegen een boom zitten. Om er zeker van te zijn dat er niemand in de buurt was, riep ik luid naar het bos, omdat ik alleen wilde zijn. Vandaag kan ik zeggen dat mijn zenuwen totaal opgebrand waren. Ik denk dat ik ongeveer twee of drie uur alleen in het bos ben gebleven.”74
“The shooting of the men was so repugnant to me that I missed the fourth man. It was simply no longer possible for me to aim accurately. I suddenly felt nauseous and ran away from the shooting site. I have expressed myself incorrectly just now. It was not that I could no longer aim accurately, rather that the fourth time I intentionally missed. I then ran into the woods, vomited, and sat down against a tree. To make sure that no one was nearby, I called loudly into the woods, because I wanted to be alone. Today I can say that my nerves were totally finished. I think that I remained alone in the woods for some two or three hours.”74
64 A. Rosenberg, Race and Race History, op. cit., 33 f. Mythus, op. cit., 1 f.
64 A. Rosenberg, Race and Race History, op. cit., 33 f. Mythus, op. cit., 1 f.
65 https://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-exhibitions/special-focus/doctors-trial/opening-statement.
65 https://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-exhibitions/special-focus/doctors-trial/opening-statement.
66 Gitta Sereny, Into That Darkness: From Mercy Killings to Mass Murder (Pimlico, London: 1974), p. 101.
66 Gitta Sereny, Into That Darkness: From Mercy Killings to Mass Murder (Pimlico, London: 1974), p. 101.
67 S. Milgram, Obedience to Authority (London, Printer & Martin Ltd: 2013), p. 39.
67 S. Milgram, Obedience to Authority (London, Printer & Martin Ltd: 2013), p. 39.
68 D. Grossman, On Killing: The Psychological Costs of Learning to Kill in War and Society (New York, Back Bay Books:
68 D. Grossman, On Killing: The Psychological Costs of Learning to Kill in War and Society (New York, Back Bay Books:
2009), p. 110.
2009), p 110.
69 Christopher Browning, Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland (London, 1992), p.
69 Christopher Browning, Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland (London, 1992), p.
56.
56.
70 Ibid, p. 59.
70 Ibid, p. 59.
71 Ibid, p. 69.