مې په دې وروستیو کې کله اوریدلي وي چې یو زده کوونکي داسې یوه تحقیقي مقاله لیکلې وه چې په هغې کې هغه "ثابته کړې" وه چې اسلام یو جاګیرداري نظام دی، او د دې په بدل کې یې ماسټرۍ ډیګري ترلاسه کړې، نو ډېر حیران شوم. د دې زده کوونکي او هغو استادانو کړه وړه هم په یوشان سره اسرارآمیزه ښکاري چې دې ډیګرۍ ورکړې. خو زده کوونکی ممکن د دې عذر له مخې معاف شي چې یا هغه د هغه څه په اړه نه پوهېږي چې لیکي، یا یې د اسلام پر خلاف د بدې نیت له امله دا کار کړی وي. خو د هغو پوه استادانو څه وینا لري؟ د دوی چال چلند، د اسلام د ټولنیز او اقتصادي نظام پوهه، او د تاریخ درک ته څه ډول وګورو؟

Recently when I heard that a student wrote a thesis wherein he "proved" that Islam was a feudalistic system and received his Master's Degree, I was deeply surprised. The performance of both the student as well as the professors awarding him the degree was equally mystifying. But the student might well be excused on the plea that he was either ignorant of what he was writing about or did so out of ill-will towards Islam, but what about the learned teachers? How are we to account for their conduct, their knowledge of the socio-economic system of Islam, and their understanding of history?

مگر زه بیا حیران نه شوم کله چې دا عالمان مې په یاد کړل. ایا دوی هغه کسان نه وو چې د بهرنیو استحصالګرانو په ډزو راګیر شوي وو او د دوی د ګټو سره سم یو فکري ډول ته ورته جوړ شوي وو؟ ایا دوی هغه خلک نه دي چې د ښاغلي ډنلپ<cite index="1">1</cite> ځانګړې دلچسپي پرې وه؟ دوی په ظاهره د علم د تحصیل لپاره بهر ولېږل شول، خو په حقیقت کې دا د یوې دسیسې یوه برخه وه چې دوی د خپل فرهنګ او تمدن نه بېګانه کړي، د خپل دین، ځان، تاریخ او عقیدې په وړاندې د سپکاوي احساس ورکړي، او پر ځای یې د خپلو لویدیځو ښوونکو پر لاره روان کړي. نو پدې کې د تعجب ځای نشته چې دوی د تاریخ او حقیقت دومره ډېر ویرجن بدلون ته اجازه ورکړه! راځئ اوس وګورو چې په حقیقت کې د فیوډالیزم معنا څه ده او خصوصیات یې څه دي. د همدې موخې لپاره لاندې د "کمونیزم" کتاب د یو څو برخو نقل وړاندې کوو، چې د ډاکټر رشید البرعوي لخوا لیکل شوی او دمخه په اروپا کې خپور شوی دی. فیوډالیزم په اړه مؤلف وایي: «فیوډالیزم د تولید یوه لاره ده، چې ځانګړتیا یې د دایمي بندګۍ د سیستم شتون دی. دا داسې سیستم دی چې په کې ځمکه‌وال یا د هغه استازی د تولید یوه ټاکلې برخه ترلاسه کوي او ځانګړې اقتصادي حقونه لري، چې دا حقونه ورسره دا امتیاز راولي چې خپل کرایه‌داران د خدمت لپاره وادار کړي یا پر ځای یې له دوی نه نغدي یا عیني پیسې واخلي. د دې د توضیح لپاره ویلای شو چې فیوډالي ټولنه په دوو ټولګیو ویشل شوې ده: (1) د فیوډالي ځمکو خاوندان، او (2) کرایه‌داران، چې په خپلو درجو کې بیلابیل دي، بزګران، کرنیز کارګران او غلامان، چې د ځینو شمیر د نورو په پرتله ژر کمیږي. خو بزګران، یعنې مستقیم تولیدونکي، دي چې د ځمکې د لرلو حق لري او د هغه حاصل کې برخه لري، کومه چې د دوی د کورنیو او ځانونو د ژوندون لپاره اړینه ده، پرته له دې چې د کښت پر ځمکه د کور جوړولو حق هم ولري.» دې ګټو په مقابل کې، دوی ته دا فرض دی چې هره اونۍ د ځمیندار خدمت وکړي، هغه د خپلو غواګانو او وسایلو سره د ده په ځمکو کې وړیا کار وکړي، همداراز د لاسته راوړلو او درو کولو په وخت کې د ده لپاره نور شمیر خدمتونه تر سره کړي، او د لمانځنو په مناسبت هغه ډالۍ او تحفې ورکړي چې کولی شي. دوی ته دا هم پکار دي چې خپل غله او انګور د ده په اوړو اسیابونو او د رسولو ماشینونو کې واړوي او ورڅخه ګټه واخلي۔

But I no longer wondered as I remembered who these learned teachers were. Weren't they the members of a community enticed by the foreign exploiters and fashioned after an intellectual pattern serviceable to them? Aren't they the people in whom Mr. Dunlop1 was particularly interested? They were sent abroad ostensibly to acquire knowledge, but, in fact, it was just a part of a conspiracy to turn them into complete strangers to their own culture and civilization; to make them look down upon their religion, their own selves, their history, their faith, and, instead, follow in the footsteps of their western teachers. No wonder then that they allowed such a monstrous perversion of history and truth! Let us, however, see what the word feudalism means in fact and what are its characteristics. For this purpose we reproduce below extracts of a book, "Communism" by Dr. Rashid-al-Barawy, that has recently been published in Europe. Speaking about feudalism, the author says: "Feudalism is a way of production, the distinguishing mark of it being the existence of a perpetual system of serfdom. It is a system wherein the landlord or his representative is entitled to receive a fixed share of production and enjoys certain specific economic rights, carrying with them the privilege to make their tenants serve them or, instead thereof, receive payments from them in cash or kind. As an explanation of this, we may say that the feudal society is divided into two classes of people: (I) the owners of feudal lands, and (2) the tenants, who may again vary in their grades, farmers, agricultural workers, and slaves, the number of some of them dwindling off more rapidly than that of others. It is the farmers, the direct producers, however, who enjoy the right to possess land and have a share in the produce that is so necessary for them to support their families and themselves, besides the right to build farm-houses on the tillage. Against these benefits, they are required to serve the landlord every week by rendering free services in his fields working with their own cattle and instruments, along with performing for him a number of other services at the time of harvesting and reaping, and offering him on the occasion of festivals whatever gifts and presents they can. They are also expected to get their food-grains and grapes milled and pressed in his flour mills and pressing machines.

د جاګیردار په خپل جاګیر کې اوسیدونکو کرایه‌داران باندې بشپړ اجرائیوي او قضائي واکونه هم لري۔

"The landlord also exercises full executive and judicial powers over his tenants living within the bounds of his feudal lands.

په فیوډالیزم کې حقیقي تولیدکونکی د ازادۍ هغه مفهوم نه درلود چې نن ورځ مونږ ته معلوم دی؛ هغه د ځمکې مالک نه و، او نه یې کولای شو هغه وپلوري، میراث یې پرې ږدي یا په وړیا توګه یې بل چاته ورکړي. هغه مجبور و چې د خپل ارباب په ځمکو کې بېګاري وکړي، حتی د خپلو مادي ګټو او د هغو د ملاحظاتو په قیمت. سربیره پردې، د خپل ارباب د اطاعت د نښې په توګه هغه ته داسې مالیات ورکول پکار و چې پېسې او کچه یې هېڅ حد نه درلود.

"The real producer in feudalism did not enjoy freedom in the sense we know at present; he did not own the land, nor could he sell, inherit or give it as a free gift to others. He was compelled to a forced labor in the lands of his master even at the expense of his own material gains or considerations thereof. Moreover, as a mark of his obedience to the master he had to pay him taxes that were unlimited in amount as well as extent.

دغه زمکه سره هغه هم د ارباب په بدلون کې راتلی و، یوه ارباب څخه بل ته تلل، ځکه هغه د خپلې خوښې سره نه شو کولی چې د کار په لټه کې له یوې جاګیر څخه بلې ته واوړي، یا حتی د بل ارباب په خدمت کې شامل شي. په دې ډول، فیوډالي کسان د پخوانیو وختونو د غلامانو او د عصري وختونو د آزادو کرایه دارانو ترمنځ د نښلونکي زنځیر په توګه ولاړ دي۔

With the land he too changed masters passing from one to the other, for he did not have the right to shift of his own free will from one fief to another in search of work or even join the service of still another master. As such, the feudal villain forms the connecting link between the slaves of olden times and the free tenants of the modern times.

دا ښاغلی و چې د هغه ځمکې اندازه یې ټاکلې وه چې هغه باید بزګر ته ورکړي.

"It was the master who fixed the extent of the land to be given by him to the peasant.

هغه همдارنگه د هغو وظیفو په اړه هم پرېکړه وکړه چې هغه د خپلو کروندګرو (مستاجرینو) نه تمه درلوده چې هغه ته به یې ترسره کوي، پرته له دې چې د نورو ځمکه خاوندانو حقونو یا بزګرانو اړتیاوو ته پام وکړي کله چې دغسې لوي پرېکړې کوي. لیکوال زیاتوي: "دیارلسمې پېړۍ کې د غیرقانوني کډوالۍ لوی غورځنګ پیل شو، چې په پای کې د کرنیزو کارګرانو د راڅرگندېدو سره پای ته ورسېد. دغه غورځنګ چې د «بزګرانو تېښته» په نوم پېژندل کېده، ځمکه خاوندان یې مجبور کړل چې د خپلو تېښتي شوو کروندګرو بېرته غوښتنه وکړي. دوی د یو بل ترمنځ دا توافق وکړ چې هر ځمکه خاوند به بشپړ واک ولري چې د خپل فیودالي ساحې ته د تېرېدونکو ټولو کارګرانو نیولو حق ولري. مګر لکه څنګه چې دا پدیده، یعنې د بزګرانو تېښته، د زمانې عام ځانګړتیا کېده، ځمکه خاوندان مجبور شول چې د خپلو ځمکو د کرښې لپاره په زیاتېدونکې توګه د مزدورو کارګرانو پر لاس تکیه وکړي او په پایله کې ورڅخه ګټه پورته کړي. د دوی تړونونه په تدریج سره ټول اهمیت له لاسه ورکړ، چې د دوی ترمنځ د همکارۍ مسلسل کمښت معنا لرله. له دې څخه بل حتمي پایله راووتله: کارګرانو ته معاش په نغدو پیسو ورکول کېدل، پرځای دې چې له دوی نه پرته له معاش د جبري کار اخیستنه وشي.

He also decided about the services that he expected his tenants to render him without being under any obligation to have a consideration for the rights of the other landowners or the needs of the peasants while making such momentous decisions" The writer goes on to say: "In the thirteenth century there ensued the great illegal migration movement that finally ended with the emergence of agricultural workers. This movement known as "the running away of peasants" caused the landowners to claim back their fugitive tenants, they among themselves agreed that every landowner would be fully authorized to capture all the workers happening to transgress into his feudal domain. But as the phenomenon-the running away of the peasants-was fast becoming a common feature of the times the landowners were forced to depend on and consequently engage more and more of hired labor for the tilling of their lands, Their mutual agreements gradually lost all significance which meant a steady decrease in their co-operation. From this proceeded still another inevitable result: wages to the workers were paid in cash in place of exacting forced labor out of them without any payment.

ډېری کروندګر، د اشرافو او ملکانو د ډېرېدونکو اړتیاوو په مقابل کې، په تدریجي ډول بډاي شول، څوک چې د دوی لپاره اقتصادي لحاظ سره ډېر درانه بار شول. حالاتو کروندګرو ته مرسته وکړه او دوی د خپلې آزادۍ بیه ورکړه.

"Many of the peasants gradually prospered as against the needs of the nobility and landowners that were greatly multiplied and hence became a great burden on them economically. The circumstances favored the peasants and they bought off their freedom.

دا کار د څوارلسمې پېړۍ پورې دوام وکړ، کله چې د کرنیزو کارګرانو آزادي بالآخره د ټولو لخوا په دې توګه ومنل شوه. په هرصورت، د هغه وخت یوه مهمه بدلون دا و چې هغه بنسټ چې ټول فیوډال جوړښت پرې ولاړ و، له منځه تلو ته پیل کړی و؛ راتلونکو پېړیو د هغې بشپړ لغوه کېدل ولیدل".1

This continued till the fourteenth century when the freedom of the agricultural workers was at last recognized as such by all. However, the important change that came over the times was that the basis on which the whole feudal structure rested was beginning to give way; the following centuries witnessed its complete abolition".1

دا د فیوډالیزم خصوصیات دي، موږ دا اقتباسات پورته په تفصیل سره بیرته راوړي دي، ځکه غواړو چې د فیوډالیزم او د هغې د خصوصیاتو په اړه روښانه فکر ولرو او دا د نورو په ښکاره ورته بڼو سره ګډ ونه کړو.

These are the characteristics of feudalism, we have reproduced these extracts above in detail as we want that we should become clear-headed about feudalism and its characteristics and not confuse them with other seemingly similar manifestations.

د دې ټولو فیوډالي ټولنې ځانګړتیاوو په پام کې نیولو سره، موږ پوښتنه کولی شو: د اسلام په تاریخ کې دا فیوډالیزم کله او چیرته لیدل شوی؟

Bearing all these characteristics of a feudalistic society in mind, may we ask: when and where was such feudalism ever witnessed in the history of Islam?

ممکن ده هغه ظاهري بڼه وي چې ډېرو څېړونکو لپاره د ټکر ډبره شوې ده، یا د فرصت غوښتونکو لپاره د اسلام پر وړاندې د تور پروت کولو بهانه شوې ده، هغه دا ده چې په پیل کې د اسلامي ټولنې لپاره دوه ډوله خلک وو: ځمکې لرونکي او هغه بزګران چې په دوی کې کار کوله. خو دا یوازې یوه ظاهري بڼه وه، ساده او بې حقیقته. دا هیڅ شی نه ثابتوي چې اسلام له فیودالیزم سره یو ګڼل شي. د اسلام او فیودالیزم د پرتلې اسانه کولو لپاره کولی شو د فیودالیزم اساسي ځانګړتیاوې په لاندې ډول لنډه کړو:

Perhaps the outward semblance that has proved a stumbling block for many a research worker or has given the opportunists an excuse to cast aspersions on Islam, is the fact that in the beginning, the Islamic society for the time being consisted of two classes of people: the landowners and the peasants who worked in their lands. But this was nothing more than a mere .outward semblance. It in no wise justifies the confusion of Islam with feudalism. In order to facilitate a comparison between Islam and feudalism we may sum up the basic characteristics of feudalism as follows:

دائمی غلامی۔

(l) A perpetual serfdom.

(۲) هغه دندې چې کروندګر (بزګر) د خپل مالک په وړاندې ترسره کولې، عبارت وې له:

(2) The duties which the peasant discharged towards his master consisted of:

(الف) د خپل فیودال مالک په ملکیت کې په هره اونۍ یو ورځ وړیا او جبري کار؛ (ب) د کرهڼې د ځانګړو موسمونو او نورو پیښو په وخت کې د خپل مالک لپاره وړیا او جبري خدمتونه؛ (ج) د مذهبي او نورو ورته جشنونو په مناسبت ډالۍ ورکول، پرته لدې چې هغه بې وزله وي یا ګټور مالک بډای وي؛ (د) دا مجبوریت چې خپل غله د مالک په مل کې وړي. (موږ د هغه دې مجبوریت څخه تېرېږو چې خپل انګور د خپل فیودال مالک لپاره پریس کړي، ځکه چې په اسلام کې شراب منع دي.)

(a) a whole day's free and forced labor in the lands of his feudal lord once a week; (b) free and forced services rendered by him to his master in special seasons of harvesting, etc.; (c) presenting gifts on religious and other similar occasions of festivities, notwithstanding his poverty or the opulence of the recipient rich landlord; (d) an obligation to get his food-grains milled in the mills of the landlord. (We pass over his obligation to get his grapes pressed for his feudal lord as wine is prohibited in Islam).

(۳) د ځمکې د مالک دا حق چې د خپلو خواهشاتو یا تمایلاتو سره سم پریکړه وکړي چې بزګر باید څومره ځمکه ولري، له هغه څخه کوم خدمتونه وغواړي او کوم مالیات ورکړي.

(3) The right of the landlord to decide as his whims or desires might dictate as to the extent of the land to be held by the peasant, the services required of him and the taxes to be paid by him.

(۴) جاگیردار کی طرف سے تمام عدالتی اور انتظامی اختیارات کا استعمال، نہ کہ ملک کے کسی مقررہ قانون کے مطابق، بلکہ اپنی خواہشات اور میلانات کے مطابق؛ (۵) کسانوں پر یہ لازم ہونا کہ وہ نقد ادائیگیوں کے ذریعے اپنی آزادی خرید لیں، جب آخرکار جاگیرداری نظام ختم ہونے لگا اور اس کے زوال کا عمل شروع ہو گیا۔

(4) The exercise of all judicial-cum-executive powers by the landlord not in accordance with a fixed law of the land but according to his own whims and desires; (5) The obligation of the peasants to buy off their freedom with cash payments when in the end feudalism gave way and a process of its degeneration set in.

لوستونکي لومړی دې دې ته وګوري، بيا د اسلام ټول تاريخ وسپړي ترڅو په هغه کې ورته ځانګړتياوې ومومي. يقيناً به دوی مايوسه شي، ځکه اسلام د دوی سره هيڅ اړيکه نه لري.

Let the readers first look at these and then glance over the whole history of Islam to find similar characteristics therein. They will surely be disappointed, for Islam has nothing to do with them.

اسلام کې د کرېزۍ (بندګۍ) یوه ډول هم نشته، ځکه چې دا هیڅ بل ډول غلامي نه پېژني، پرته له هغه غلامۍ څخه چې د هغې سببونه او شرطونه، او د خلاصون لارې مو په تېرې څپرکي کې بحث کړي دي. اسلام هغه بندګي نه منې چې د کرنیز ځمکې د کرونکي د ځمکې سره د تړلتیا له امله راشي. موږ په اسلام کې یوازې هغه غلامان پېژنو چې په جګړو کې نیول شوي وو، او دا خبره دا ثابتوي چې د لومړنۍ اسلامي ټولنې کې د غلامانو شمېر د ازادو وګړو د ټول شمېر په پرتله ډېر کم و.

There is no serfdom in Islam as it recognizes no other form of servitude save that of slavery, the causes and conditions whereof and the means or freedom from which we have already dealt with in the preceding chapter. Islam admits of no bondage arising out or a tenant's being bound to the soil. The only slaves that we know of in Islam were those captured in wars which are quite sufficient to prove that in the early Islamic society the number of slaves was far less in comparison with the total numbers of its free citizens.

دوی د خپلو مالکانو په ځمکه کار کاوه تر هغو چې یا په خپله خوښه آزاد شوي، یا دوی پخپله پیش قدمي وکړه او د خپلو مالکانو څخه د خپل آزادي لپاره د مکاتبه (لیکلي تړون) غوښتنه وکړه. خو د اروپايي فیوډالیزم په تاریخ کې داسې کوم ورته مثال نشته، ځکه دغه نظام په اصل کې د کروندګرو او کرنیزو کارګرانو د تابع کولو لپاره جوړ شوی و، نه دا چې دوی ته د آزادۍ غوښتنې ته هڅونه ورکړل شي. له همدې امله په اروپا کې کروندګر د "سرفان" (غلامان) ګڼل کیدل، چې له ځمکې سره تړلي وو او له یو مالک څخه بل ته له ځمکې سره یوځای لیږدول کیدل.

They worked on the soil of their masters till they were freed voluntarily or they themselves took the initiative and demanded as writing of (Mukatabah) their freedom of their masters. But there exists no such parallel in the history of the European feudalism as it primarily aimed at the subjection of the peasants as well as the agricultural workers rather than encourage them to demand freedom. That is why the peasants in Europe were looked upon as serfs bound to and transferable with the land from one master to another.

پس دوی نه کولی شو خپل هغه ځمکه پرېږدي چې په هغې کې کار کوي، نه هم په هغه مکلفیت څخه ځان خلاصولی شو کوم چې د خپلو ځمکو د مالکانو په اړه ورباندې راځي.

As such, they could neither leave the soil they worked on, nor free themselves from the obligation devolving upon them towards their landlords.

اسلام د دې ډول بندګۍ یا ظالمانو سره هیڅ اشنا نه دی، ځکه چې دا د اصل له مخې د هر ډول بندګۍ مخالف دی، پرته له هغې بندګۍ څخه چې انسان د خپل رب، د ټولو ژوند پیدا کوونکي خدای ته ترسره کوي. په اسلام کې داسې کومه لاره نشته چې یوه مخلوق د بل ورته مخلوق تابع کړي. کله چې د یو انسان د بل انسان په تابع کیدو کې دا غیر طبیعي حالت د کومو بهرنیو اسبابو له امله پیدا شي، پرته له دې چې اسلام پکې کومه ابتدا کړې وي، نو دا تل یو لنډمهالۍ یا انتقالي پدیده وي، چې اسلام یې د خپلو ټولو ممکنو وسایلو په کارولو سره له منځه وړل غواړي، او غلامانو ته دا هڅوي چې خپل آزادي ترلاسه کړي، او دولت هم مکلف کوي چې دې موخې ته د رسیدو لپاره ټول ممکن مرسته ورسره وکړي.

Islam is not at all familiar with this type of serfdom or villains as it is in principle opposed to all forms of servitude save that rendered by man unto his God, the Creator of all life. There is no provision in it for the subjection of some creatures to other creatures like them. Whenever such an abnormal state-subjection of some men to others is found due to certain external causes without any initiative from Islam, it always is a temporary or a transitional phenomenon, which it strives to do away with, with all the possible resources at its disposal, encouraging the slaves to earn their freedom besides holding the state responsible to render to them all possible help towards that end.

اسلام په اقتصاد کې هم د انسان د بل داسې انسان پر وړاندې د تابع کېدو هیڅ ډول اړیکه نه پېژني. هغه د غلامۍ نظام چې موږ پورته ورته اشاره وکړه یو استثنا دی، ځکه چې د اسلام له راتګ مخکې په هغه وخت کې بل اقتصادي بدیل شتون نه درلود. اسلام دا نظام زغمل تر هغه وخته پورې چې غلامان روحاني لحاظ له تېږو خلاصېږي او تر هغه وخته پورې چې دوی دې وړ شي چې د ټولنې د آزادو غړو په توګه خپلې مسؤلیتونه پر غاړه واخلي. بیا اسلام په فعاله توګه له دوی سره د خپلې ورکې شوې آزادۍ بیرته ترلاسه کولو کې مرسته وکړه.

In economics too Islam does not recognize any bondage of man to other men like him. The system of slavery to which we have alluded above is an exception as there was no other economical alternative before Islam at that time. Islam tolerated it till the slaves were freed spiritually and till the time they were able to shoulder their responsibilities as free members of the community, whereupon Islam actively helped them in winning back their lost freedom.

اسلام خپل اقتصادي جوړښت د عمل د آزادۍ او د ټولو افرادو ترمنځ د بشپړ همکارۍ او یو بل ته د خدماتو د متقابل تبادلې پر اړیکو ولاړ کړی دی۔ اسلامي حکومت، په دې حیثیت، د هغو ټولو خلکو سرپرست او ساتونکی دی چې د ژوند په مبارزه کې د یو لامل له امله ورپاتې شي او د ښه ژوند ټولې اسانتیاوې ترې انکار شي۔ همدارنګه، د اسلامي ټولنې هر سړی د دولت د ټولو وسایلو په ملاتړ سره داسې اړ نه دی چې د ځمکې د خاوندانو غلام شي۔ اسلام د هر چا بنسټیزې اړتیاوې پوره کوي، پرته له دې چې هغه ته سپکاوی وشي یا د هغه خپلواکي، ځان ارزښتۍ یا عزت له لاسه ورکړي۔

Islam bases its economic structure on freedom of action coupled with a relationship of a complete co-operation and exchange of mutual services among all individuals. The Islamic government as such acts as a guardian and custodian of all such people as happen to lag behind in the struggle of life for some reason and are denied all amenities of a decent living. Thus with all the resources of the state at his backing in an Islamic community no man needs let himself become a bondsman to the landowners. Islam provides for all his basic needs without degrading him or making him lose his independence, self-respect or honor.

دى، نو په روحاني او په اقتصادي لحاظ اسلام له فيوډاليزم سره مخالفت لري. هغه انسانانو ته له فيوډاليزم څخه آزادي راوړه، حتى مخکې له دې چې دوى د بندګۍ په زنځيرونو کې ونيول شي.

Thus both spiritually and economically Islam is opposed to feudalism. It brought to men freedom from feudalism even before they were caught up in the shackles of serfdom.

په اسلامي تاريخ کې د بزګر د مالک یا جاګیردار سره د ده د مکلفیتونو په اړه تر دې دمه هیڅ داسې شاهد نشته چې دا ډول مکلفیتونه موجود وي.

So far as the obligations of the peasant towards his feudal lord are concerned there is no evidence whatever of their existence in the whole range of Islamic history.

دا د ډېرو بېکاره خبرو څخه پاک دی. په دې برخه کې اسلام په ځانګړې توګه منفرد دی. که چېرې یو کروندګر د کومه جرم په تورونو ومومل شي، نو دا اجازه ورکوي چې د ځمکې خاوند هغه له ځان څخه ګوښه کړي او ځمکه بل چا ته ورکړي. خو دا د ظلم د هڅولو لپاره نه ده؛ بلکې د غلامۍ د له منځه وړلو په لور یو ګام دی. اسلام غواړي چې د ځمکې خاوند او کرایه‌دار تر منځ یو آزاد اړیکه قائم شي.

It is quite free of such nonsense. In this respect, Islam stands quite unique. In case a peasant is found guilty of some crime, it allows the owner of the land to discard him and give away the land to another one. But this is not to encourage oppression; it is rather a step towards the eradication of serfdom. Islam aims at the establishment of a free relationship between the landlord and the tenant.

په اسلام کې یوازې دوه ډوله اړیکې د بزګر او مالک ترمنځ جائز ګڼل شوي دي: یا د تړون (اجارې) له مخې، یا د کرایه داری (مزارعت) له مخې. په لومړي صورت کې بزګر ته دا لازم دی چې د ځمکې د حاصل سره سم یو ټاکلی مقدار د ځمکې کرایه مالک ته ورکړي، او له هغې وروسته هغه د خپلې کرنې او خرڅلاو او د ځمکې د ټول حاصل د خپل شخصي مصرف لپاره په اخیستلو کې کاملاً آزاد پاتې کیږي. که هغه کرایه دار وي، نو د هر کال په پای کې د ځمکې حاصل له مالک سره ویشي. په دې صورت کې ټول لګښتونه مالک ګالي؛ بزګر یوازې کار کوي. په دواړو صورتونو کې د جبري کار، دیکټیټوریال امتیازاتو یا بل هغه مکلفیت ته ځای نشته چې بزګر ته اړ کړي چې ماسټر ته بې له بدل څخه خدمت وکړي. بلکې دواړه خواوې د ازادۍ، حقونو او دندو په برابرۍ کې، د متقابل ورکړې او اخیستې په اړیکه کې بشپړ مساوات خوښوي. لومړی، بزګر په اصل کې د هغې ځمکې په ټاکلو کې آزاد دی چې غواړي یې اجاره کړي، یا هغه مالک چې غواړي د کرایه دار په توګه ورسره کار وکړي. دوهم، هغه د مالک په مساوي حیثیت کې دی او د هغه مقدار په ټاکلو یا منلو کې چې د تړون لپاره مالک ته ورکوي، په همدې اندازه آزادي لري. که هغه معامله ګټوره ونه ګڼي، نو د هغې څخه د وتلو او تړون نه منلو آزادي لري، او مالک د دې لپاره هیڅ واک یا حق نه لري چې ده ته د دې کار له امله حساب ورکړي. د کرایه دار په توګه بزګر د خپل مالک په شان ورته قانوني امتیازات خوښوي.

The only relationship that Islam recognizes as lawful between the peasant and the landlord is either that of contract or that based on tenancy. In the former case, the peasant is required to pay to the landlord a fixed amount as the rent of the land proportionate to its produce and after that he remains quite free in his cultivation and expenditure as well as in the acquiring of all the produce of the land for his own personal consumption. If he happens to be a tenant he will share the produce of the land at the end of every year with the landlord. In such a case all the expenses are borne by the landlord; the peasant provides the labor only. In both of these cases there is no place for forced labor, dictatorial privileges or any other obligation incumbent on the peasant to serve his master without getting anything in return. Both parties rather enjoy full equality in freedom, in their rights as well as duties with a reciprocity of mutual give-and-take relationship. The peasant is, in the first place, quite free to choose the land he would like to hire or the landlord he would prefer to work with as a tenant. Secondly, he is on a par with the landlord and enjoys as much freedom to decide or agree to the amount for the contract to be paid by him to the landlord. If he does not find the bargain profitable he is free to back out of it and not agree to the contract, the landlord having no power or right to take him to task for that. As a tenant the peasant enjoys as much legal privileges as his landlord.

دوی د هغه ګټه په مساوي ډول له ځانونو کې ویشي.

They divide the profit thereof equally between themselves.

دې سربېره، موږ وینو چې د اروپا د فیوډالیزم د تاریخ په خلاف، په اسلام کې عام رواج بل ډول و. دا بډای ملکیت لرونکی وو، نه بې وزله بزګر، چې د اختر او نورو لمانځنو په ورځو کې خپلو کروندګرو ته ډالۍ ورکولې او پراخې بخشښې کولې. دا خبره په ځانګړې توګه د رمضان د میاشت په اړه سمه ده، هغه میاشت چې په اسلام کې لوی اهمیت او مذهبي ارزښت لري.

Besides this, we also find that contrary to what happened in the history of European feudalism, the practice commonly prevalent in Islam was quite different. It was the rich landlord and not the poor peasant who gave presents and bestowed bountiful gifts upon his tenants on the occasions of Eid and other festivals. This is specially true about the months of Ramadhan, a month of great importance and religious significance in Islam.

په دې میاشت کې ملګري او خپلوان یو بل ته کورونو ته راتلل او د ډوډیو په مهمانۍ کې یو بل ښایست کول، او د خپلې ټولنې بې وزله او محتاجو کسانو ته ډېرې ډالۍ ورکول. په بله وینا، بډایان او شتمن کسان خپل شتمني په نورو باندې لګول خوښول، نه دا چې له بې وزله کسانو څخه ګران ډالۍ وغواړي، لکه څنګه چې په "متمدنه" اروپا کې دود و.

During this month, friends and relations paid visits to each other and were entertained with feasts along with bestowing bountiful gifts upon the poor and needy ones of their community. It means, in other words, that the rich and well-to-do people were wont to spend their riches on others rather than exact costly gifts from the poor people as was the custom in "civilized" Europe.

له دې څخه داسې ښکاري چې هغه دندې چې په فیوډالي نظام کې بزګرانو ته تحمیل شوې وې او وروسته جبري کار ته بدلې شوې، د اسلامي ژوند په نظام کې ځای نه لري. دا نظام د ځمکې د څښتن او بزګر ترمنځ د متقابل احترام او کامل مساواتو پر بنسټ یو آزاد اړیکه قائمه کړه. هغه دندې چې په اروپا کې فیوډال مشرانو د خپلو کروندګرو په بدل کې ترسره کولې، یعنې د هغوئ د ناروا جبري کار او ذلیلانه غلامۍ په بدل کې د دوی له دښمنانو ساتنه او د دوی د حقونو ساتنه، په اسلامي ټولنه کې بډایانو په خپل رضا سره د خپلو کروندګرو په اړه همداسې دندې ترسره کولې، پرته لدې چې له دوی څخه د کومې بدلې تمه ولري. د خپلو ورونو ته د دغو خدمتونو په ورکولو کې دوی له خدای پرته بل هیڅ نه غوښتل. دا هغه څه دي چې یو داسې ژوند نظام تشخیص کوي چې په یوه لوړ عقیده ولاړ وي او هغه چې له دې څخه خالي وي. په لومړي کې د یو سړي له خوا د نورو ته ورکړل شوي ټولنیز خدمتونه د عبادت بڼه اخلي چې په هغې سره هغه خپل خدای ته نږدې کیږي، پداسې حال کې چې په دویمه کې دا یوازې یو سوداګریز کار دی، چې هر اړخ د لویې برخې د لاسته راوړلو لپاره کوښښ کوي او د دې لپاره اندېښمن وي چې له ځان څخه د هغه څه پرته بل هیڅ ورنکړي چې د ساتلو وس یې نه لري، په پایله کې ډیر زورور اړخ د هغه پر ځای چې په حق سره مستحق و بریا مومي او ټول ګټې په ځان بیایي.

From this it is clear that the duties that the peasants were encumbered with in feudalism and which degenerated into forced labor have no place in the Islamic system of life. It established rather a free relationship between the landowner and the peasant with a reciprocal respect and perfect equality. As regards the duties discharged by the feudal lords in Europe towards their tenants as a recompense for their unjustifiable forced labor and abject slavery to them in the form of defending them from others and safe guarding their rights, in Islamic society the rich people discharged voluntarily similar duties with regard to their tenants without expecting anything from them in return. In rendering these services to their fellowmen they sought nothing save God's pleasure. This is what distinguishes a system of life based on a lofty creed and the one devoid of it. In the one the social services rendered by a man towards others assume the character of a worship whereby he is brought closer to his God, whereas in the other they are nothing more than a commercial enterprise, each party striving hard to get hold of the lion's share and anxious to yield to the other nothing but that which is beyond its power to hold longer, with the result that in the end the most powerful party rather than the one rightfully deserving emerges victorious and gets away with all the profits.

د فیوډالیزم دریم خاصیت، یعنی د فیوډال ښاغلي دا حق چې د هغه ځمکې اندازه چې کروندګر ته ورکول کیږي وټاکي او د هغه دندې چې باید ترسره کړي او له هغه څخه تمه کیږي وټاکي، یوازې د اروپايي د ښاغلتوب او بندګۍ د مفهوم ځانګړتیا ده. داسې مفهوم د اسلام په تاریخ کې هیڅکله نه و، څکه اسلام د فیوډال ښاغلي پر لوړتیا او نه د کروندګر د هغه پر بندګۍ منلې ده. په اسلام کې یوازینی فکتور چې د کروندګر د ځمکې د اجاري اخیستلو انتخاب محدودوي، د هغه خپل آزاد اراده او مالي توان دی. مالک پر دې هیڅ ځانګړي امتیاز نه لري، پرته له دې چې د ځمکې د موافقې شوي کرایه له کروندګر څخه وغواړي. همداراز په کرایه داري کې د کرایه دار لخوا د کرلې کیدونکې ځمکې اندازه د هغه د خپل فزیکي توان یا د مرستندویانو شمېر (چې عموماً د هغه زامنه وي) له مخې ټاکل کیږي چې هغه یې موندلی شي. په دې حالت کې هغه دندې چې په کرایه داري کې ده ته اچول کیږي، یوازې هغه څه دي چې د هغه د اخیستل شوې ځمکې بیا رغاونه یې غوښتنه کوي. په دې حالت کې ځمکه تر هغې د کروندګر او ځمکې د مالک ګډه ملکیت ګڼل کیږي، تر دې چې خپل حاصل ورکړي. د ځمکې د مالک هغه ځمکې ته چې کرایه دار یې نه دی کرایه کړې، کرایه دار نه باید هیڅ اړیکه ولري، او نه هغه د هغې کې د کار کولو هیڅ مکلفیت لري، د هغه کار یا خدمت بڼه یا ماهیت هرڅه هم وي.

The third characteristic of feudalism, that is, the right of the feudal lord to decide as to the extent of the land to be given to the tenant and prescribe the duties to be discharged by and expected of him, is a thing peculiar to the European concept of lordship and serfdom only. Such concept had never existed in the history of Islam which does not recognize the over-lordship of the feudal lord or the serf-hood of the peasant to him. The only factor which does restrict the choice of a peasant with regard to his acquiring a lease of land in Islam is his own free will and financial potentiality. The lesser enjoys no privileges against this save that of claiming the agreed upon rent of the land from the peasant. Similarly in tenancy the extent of the land to be farmed by a tenant is determined by his own physical ability or the number of the helping hands (consisting of his sons generally) he can get hold of. The duties imposed on him in tenancy are no more than what the rehabilitation of the land acquired by him may necessitate. The land in such a case is considered as a common property of the peasant and the landowner till it brings forth its produce. As to the land of the landlord other than that held by the tenant in tenancy, the tenant is not supposed to have anything to do with that, nor is he under any obligation to work therein whatever the form or nature of such a work or service might be.

په فیودالیزم کې، د اسلام او فیودالیزم ترمنځ تر ټولو جالبه توپیر د ځمکې د خاوند هغه قضایي او اجرایي واک دی چې هغه یې څښتن دی. په فیودالیزم کې یوازې هم دی د خپلو جاګیرونو په حدود کې ټولې ټولنیز او سیاسي ژوند کنټرولوي او تنظیموي.

The most striking point of difference between Islam and feudalism, however, is the judicial-cum-executive prerogative enjoyed by the landlord in feudalism. He alone in feudalism controls and regulates all social and political life within the bounds of his fiefs.

اسلام د دې داسې امتیاز سره په بشپړه توګه مخالف دی، ځکه چې هدف یې د انساني اړیکو په نړۍ کې د دې امتیاز له منځه وړل دي، نه د ساتلو.

Islam is diametrically opposed to such a prerogative as it aims at the abolition, rather than its retention, in the world of human relationships.

یورپي ملکونو سره د هغه ځمکې د خاوند او کرایه دار د اړيکو په اړه چې پورته ياد شوه، په حقیقي معنا هیڅ داسې ملکي قانون نه و. رومي قانون، چې وروسته د ټولې وروستنۍ یورپي قانون جوړونې بنسټ شو، فيوډال مشرانو ته دا حق ورکړ چې په خپلو سيمو کې حقيقي ديکتاتوران شي، د خلکو لپاره قوانین جوړ کړي، د هغوی ترمنځ قضايي واک ولري او خپلې پریکړې هغسې پلي کړي لکه څنګه چې مناسب وګڼي. په دې ډول دوی په خپل ذات کې یو وخت کې مقننه، قضايي او اجرايي واکونه سره یو ځای کړل. هر یو یې د حکومت دننه یو جلا حکومت جوړ کړی و. حکومت د فيوډال سلطنتونو د داخلي چارو کې مداخله نه کوله، تر هغې چې دوی په اړتیا کې د مالي او نظامي مکلفیتونو په پوره کولو کې دوام ورکوي.

The European nations did not possess any law of the land in the real sense of the word with regard to the above-mentioned landlord-tenant relationship. The Roman Law, which later on formed the basis of all subsequent European legislation, conferred upon the feudal lords the right to become virtual dictators in their respective areas, make laws for the people, hold judicial powers among them, and enforce their decisions as they might think fit. Thus they held in their persons legislative, judicial and executive powers all in one and at the same time. Each one of them formed a government within a government. The government did not interfere with the internal affairs of the feudal monarchies so long as they continued to carry out their financial and military obligations towards it at the hour of need.

دې ډول شی په اسلام کې نشته۔ اسلام یو مرکزي حکومت درلود چې خپل قانون یې درلود، او دا حکومت هڅه کوله چې دا قانون د هغو ټولو خلکو په ژوند کې پلی کړي چې د هغه د سرحدونو دننه ژوند کوي۔ د ملک په ټولو برخو کې د قانون د پلي کولو لپاره قاضیان ټاکل شوي وو۔ ټول د قانون په وړاندې مساوي ګڼل شوي وو، او هیڅوک له نورو څخه لومړیتوب نه درلود۔ فرد یوازې هغه وخت د پوښتنې وړ ګڼل کیده چې هغه غلطي یا ناسمه کړنه کوله۔

Nothing of the sort is to be found in Islam, It had its own central government with its own law of the land which it strove to enforce in the lives of all those living within its boundaries, Judges were appointed to enforce the law of the land in all parts of the country. All were made equal before law, None enjoyed any priority over others. The individual was called to account only when he committed a mistake or acted wrongly.

بعدہ جب اسلام کی تعلیمات کے برخلاف حکومت موروثی بادشاہت میں بدل گئی تو بھی اس میں کچھ اسلامی خصوصیات باقی رہیں۔ چنانچہ مثال کے طور پر حکومت اپنے اثر و رسوخ کے دائرے میں رہنے والی مختلف قوموں اور افراد پر نگرانی کا اختیار برقرار رکھتی رہی۔ ملک کا قانون اپنی وسیع سلطنت میں رہنے والے تمام لوگوں کے لیے ایک ہی تھا۔ اس میں استثنا صرف یہ نظر آتا ہے کہ بعض قانونی امور پر فقہاء کے درمیان آپس میں اختلاف تھا، اور یہ اتنی ہی بات ہے جو دنیا کے تقریباً تمام نظام ہائے قانون میں پائی جاتی ہے۔ قانون کا یہی اصول کسانوں کے لیے جاگیرداروں کے ظلم کے خلاف، اور ان کے لالچ، ہوس اور من مانی کے خلاف تحفظ فراہم کرتا تھا۔ ان پر جاگیرداروں کی خواہشات اور مرضی کے بجائے شریعتِ الٰہی کے مطابق حکومت کی جاتی تھی۔ اس نظام نے نہ صرف زمینداروں اور کاشتکاروں کو برابر رکھا، کیونکہ دونوں اب آزاد شہری بنا دیے گئے تھے، بلکہ تمام انسانوں کے ساتھ یکساں اور ایک ہی طرز پر برتاؤ کیا۔

Later on when contrary to the teachings of Islam, the government degenerated into a hereditary monarchy it still retained some Islamic characteristics. Thus, for instance, the government continued exercising a supervisory authority over all the different peoples and individuals that lived within its sphere of influence. The law of the land was one and the same for all people living within its vast territories. The only exception appears to be differences of the jurists among themselves on certain legal points, which is no more than what is met with in almost all the systems of law found on the face of the earth. It was this rule of the law that provided a safeguard for the peasants against the oppression of the feudal lords as well as their greed, lust or whim. They were ruled in accordance with the divine law rather than the whims and wishes of the feudal lords. It held not only the landlords and the tenants as equals as both of them were now made free men but also treated all men alike and in the same manner.

بالبداهه په مسلمانانو کې د تاریخ دورې کې ځینې بدبختانه پېښې هم موندل کیږي، چې په هغو کې موږ وینو چې قاضیانو د جاګیرداروں یا واکمنانو د خوښې د ترلاسه کولو لپاره خپل وجدان او همدارنګه د قانون د روح خلاف قضاوتونه کړي دي، خو دا پېښې یوازې ځینې جلا مثالونه وو. دا یوازې استثناءات دي، لکه څنګه چې تاریخي حقایق یې ښیي، چې د صحت شاهدي حتی اروپايي عالمان هم ورکوي. د دې یو څو جلا ظلم پېښو په مقابل کې، د اسلامي تاریخ کې ډیری داسې مثالونه شته چې ښیي قاضیانو په ډېر غریب سړي په ګټه قضاوت کړی، نه یوازې د مالکانو، والیانو یا وزیرانو په خلاف، بلکه حتی د خلیفه په خلاف ﷺ، هغه خلیفه چې مطلق واک او قدرت یې درلود. خو، د دې سره سره، نه قاضي له خپل منصب ګوښه شو، او نه واکمن د هغه څخه انتقام واخیست.

Of course there are found certain unfortunate Incidents in the history of Muslims as well, wherein we see that judges gave judgments contrary to their own conscience as well as in contravention of the spirit of the law in order to win favor with the feudal lords or the rulers, but these incidents were no more then certain stray instances. They are merely exceptions as is shown by the historical facts to the veracity of which even the European scholars bear witness. As against these few stray case of injustice there are a great many instances in Islamic history which show that judges gave judgments in favor of extremely poor men against not only landlords, governors or ministers but even against the caliph himself-the caliph who wielded absolute authority and power. But, in Spite of this, neither any judge was dismissed from his post, nor did the ruler seek any revenge against him.

همدارنګه، د اسلامي تاریخ کې د بزګرانو د تښتیدو هیڅ داسې غورځنګ نه لیدل کیږي لکه څنګه چې په اروپا کې ولیدل شو. دا ځکه چې بزګرانو نه یوازې دا حق درلود چې له یوې مزرعې څخه بلې ته آزادانه لاړ شي، بلکې د پراخ اسلامي امپراتورۍ د سرحدونو په دننه له یوه هېواد څخه بل هېواد ته هم تلای شول. د دوی د ځای په ځای کیدو مخه هیڅ نه نیوله، پرته له هغې مینې یا تړاو څخه چې دوی یو ځانګړي ځمکني ساحې ته درلود، لکه د مصري بزګرانو په قضیه کې. په اسلامي نړۍ کې نور بزګران، خو، د دې آزادۍ څخه بشپړ ګټه پورته کوله، ځکه دوی د خپلو ځانګړو سیمو سره هغومره تړاو نه درلود لکه د مصري همکارانو په شان، او د دوی د حرکت په لاره کې داسې خنډونه نه وو لګول شوي لکه د اروپايي بزګرانو په قضیه کې، چې د غلامۍ (سرفډم) او هغو بېلابېلو مکلفیتونو په شکل چې دوی ورسره اخته وو.

Similarly, there is not any escape movement of the peasants met with in the Islamic history as was witnessed in Europe. This was so because the peasants enjoyed not only the rights to move freely from one farm to the other but also from one country to another within the boundaries of the vast Islamic Empire. Nothing prevented them from shifting from place to place except their own fondness for or attachment to a particular tract of land as was, for instance, the case with the Egyptian farmers. The peasants in other parts of the Islamic world, however, fully availed themselves of this freedom of movement as they did not happen to be so attached to their particular areas as their Egyptian counterparts were and as no obstacles were hurled in their way to prevent their movement such as blocked the way in the case of the European peasants in the form of serfdom and the various obligations they were encumbered with.

په اروپا کې د فیوډالیزم په تاریخ کې کرهڼه والو د خپلې آزادۍ د پیسو په ورکولو اخیستلو ته اړ شول، چې د فیوډالیزم وروستی پړاو و. دا کار د اسلامي ملتونو په تاریخ کې هیڅ نظیر نلري، ځکه چې په دوی کې کرهڼه والو هم د ټولنې له نورو طبقو سره سم آزادي خوښوله. نو دوی ته د هغې آزادۍ د اخیستلو اړتیا نه وه چې دوی یې دمخه درلوده. سربیره پردې، باید ویل شي چې د اسلامي نړۍ په تاریخ کې ډیری وړې ایالتونه شتون درلود. دا ایالتونه خپلو اوسیدونکو ته ژوند وسیله برابره کوله، دوی سره په سمندر یا ځمکه کې د بیلابیلو ډولونو سوداګرۍ کې مرسته کوله او د بیلابیلو صنعتي پیشو ملاتړ یې کاوه. خو په اروپا کې دا ټول د فیوډالیزم د راپورته کیدو له امله په بشپړه توګه له منځه تللي وو. همدغه وخت و چې روحاني نادانۍ او فکري تیارې تیاره شپه اروپا ونیوله. دا رڼا اسلام ورکړه، لومړی هغه وخت چې د صلیبي جګړو په وخت کې د اسلامي نړۍ سره اړیکې ونیولې، او بیا هغه وخت چې دواړه د هسپانیې (اندلس) په ځمکه کې یو بل سره مخ شول. دغو اړیکو اروپا د رنسانس په لاره واچوله او په دې توګه اروپا په تدریج سره د فکري او روحاني جمود له هغې تیارې شپې ووته.

The peasants in the history of the European feudalism towards its final phase had to buy off their freedom. This too has no parallel in the history of the Islamic peoples for the simple reason that among them peasants enjoyed as much freedom as any other section of the community did. They as such had no need to buy off the freedom they already possessed, Moreover, it may also be added that in the Islamic world a large number of small states existed throughout its history. These states provided livelihood to their possessors, helped them carry out various kinds of sea or land trade and support the various industrial crafts. But in Europe all of these were completely swept away by the upsurge of feudalism. It was then that a dark night of spiritual ignorance and intellectual darkness settled on Europe. It was shown light by Islam, first when it came into contact with the Islamic world during the crusades, and again, when the two encountered each other in Spain. These encounters set Europe onto the path of the Renaissance and so Europe gradually climbed out of that dark night of intellectual and spiritual stagnation.

دې ترڅنګ مونږ وینو چې فیودالیزم، په خپل اصلي مفهوم کې، د اسلامي نړۍ په هیڅ وخت کې نه و موجود، تر هغه وخته چې اسلام په مسلمانو سیمو کې غالب و؛ ځکه د هغه روحاني او اقتصادي نظام، همدارنګه د هغه بنسټیز عقیده، اصول او قوانین، ټول د فیودالیزم ضد دي. نه یوازې دا، بلکې اسلام هغه ټول اسباب هم له مینځه وړي چې د فیودالیزم د ودې لامل کیږي. د امویانو او عباسیانو په دورونو کې چې د فیودالیزم کوم شان څرګندېده، هغه یې هم په محدوده ساحه پورې تړلې وه، سربیره پردې چې دا هیڅکله داسې نه وده کړه چې د مسلمانانو د ټولنیز ژوند یوه عام ځانګړتیا شي.

Thus we find that feudalism as such did never exist in the world of Islam so long as Islam remained dominant in the Muslim lands because its spiritual and economic system as well as its basic creed, principles and laws are all opposed to feudalism. Not only this but it also does away with all the causes conducive to its growth. Whatever semblance of feudalism was witnessed during the Ommayad and Abbaside periods was limited in its sphere, besides the fact that it never flourished so as to become a common feature of the social life of the Muslims.

جاگیرداری په اسلامي هېوادونو کې په تېرو معاصرو تاریخونو کې هم موندل کېږي، په ځانګړې توګه د عثماني سلطنت د پای په نږدې دورو کې، کله چې د اسلام د ایمان سرچینې د مسلمانانو په زړونو کې وچې شوې وې او سیاسي واک داسو خلکو لاسونو ته تېر شو چې د اسلام په اړه د نوم پرته بل څه نه پوهېدل. دا انځور هغه وخت نور هم تیاره شو کله چې بې دینه، ماډي او تیري غوښتونکې اروپایي تمدن په بریا د اسلامي نړۍ په لوري پرمختګ وکړ. دوی نظامي قبضې جوړې کړې، ټول روحاني ارزښتونه یې ړنګ کړل او د همکارۍ روحیه یې له منځه یووړه، د دې پر ځای یې د سرمایه دارۍ تر ټولو بدې ډولونه او د غریبانو لپاره د ژوند اوږدمهاله بدبختي راوستل. دا جاگیرداري نظام، چې له اروپا څخه راوړل شوی و، لاهم په ځینو مسلمانو هیوادونو کې پاتې دی، د هغو ټولو ځانګړنو سره چې د خپل اصلي اروپایي جاګیرداري نظام لرلې. دا خبره ډېره ښه روښانه ده چې اسلام د معاصر اسلامي نړۍ کې د دې نظام د شتون لپاره بښنه نه غواړي، او نه هم هغه د دې د راپورته کېدو یا شتون مسؤل دی. اسلام یوازې هغه وخت مسؤل ګرځېدای شو که چېرې د مسلمانو په سیمو کې واکمن ځواک وای. ځینې مسلمان واکمنان اوس خپل خلک د اسلامي قوانینو پر ځای د مختلفو اروپایي هېوادونو څخه راوړل شوو اساسي قانونونو او قوانینو له مخې واکمنۍ کوي. دوی د ځمکې په مخ کې تر ټولو وفادار شاګردان دي چې د خپلو لویدیځو بادارانو تر ټولو ځیرکې پیروان ګڼل کېږي.

Of Course we do find feudalism in the Islamic countries in the modern history towards the end of the Ottoman Empire when headsprings of Islamic faith had dried up in the hearts of Muslims and the political power had passed into the hands of those who knew nothing as regards Islam save its name. The picture became all the more dark when the Godless, materialistic and aggressive European civilization marched in triumph against the Islamic world. It staged military occupations, destroyed all spiritual values and put an end to the spirit of co-operation, replacing these with the most hideous forms of capitalistic exploitation and a life-long misery to the poor. This feudalistic system imported as it was from Europe still continues to linger in some of the Muslim lands with all those features that characterized its parent-the European feudalism. It is quite clear that Islam owes no apology for the presence of it in the contemporary Islamic world, nor is it in any way responsible for its emergence or existence. It could be held responsible only if it were a ruling power in the Muslim lands. Some Muslim rulers are at present ruling their peoples in accordance with the constitutions and laws imported from various European countries rather than according to the Islamic laws. They remain the most faithful followers of their western masters that were ever witnessed on the face of the earth.

د پورتنۍ خبرې اترې څخه ځینې حقیقتونه ښکاره راڅرګندیږي، چې اوس په عصري نړۍ کې روانې فکري کشمکش مرکز ګرځیدلي دي. له دې جملې څخه لاندې حقیقتونه په ګوته کیدای شي:

From the above discussion certain facts stand out clearly that have become a centre of the ideological conflict raging in the modern World. Of these the following facts may be pointed out:

(۱) دا نه ده چې د ملکیت یوازې د ځان په واسطه فیوډالیزم ته لاره هواروي او انساني اراده په دې وده کې هیڅ ونډه نلري۔ بلکه دا د ملکیت د اخیستو طریقه او هغه اړیکه ده چې د ځمکو د مالکانو او هغو کسانو ترمنځ ده چې ځمکه نلري، کومه چې د فیوډالیزم د وده مساعد کوي۔ ځکه په اسلامي نړۍ کې ملکیت موجود و، خو بیا هم فیوډالیزم نه و، ځکه د اسلام نظریه او د هغې مختلفې پلي کړې په عملي ژوند کې افرادو ترمنځ داسې اړیکې قایموي چې د فیوډالیزم د وده لپاره مساعد نه دي۔

(1) It is not the factor of ownership as such that inexorably paves the way for the growth of feudalism with human will having no part in its enhancement. It is rather the manner of possessing and the nature of relationship between the owners of the land and those who have no land in their possession that favor its growth. That is why ownership was there in the Islamic world and yet feudalism did not exist because the ideology of Islam as well as its various applications to practical life establish between the individuals such relationships as do not favor the growth of feudalism.

(2) که اروپا په فیوډالیزم اخته شوه، دا ځکه نه وه چې فیوډالیزم د تکامل د لارې یوه لازمي پړاو دی چې انسانیت که هم غواړي، هیڅکله نشي تېرولی. اروپا ترې ځکه زیانمنه شوه چې هغې داسې کوم نظام یا عقیده نه درلوده چې د انساني اړیکو تنظیم وکړي او سالمه فکري لارښوونه ورکړي. که د اسلامي نړۍ په شان داسې عقیده او نظریه موجوده وای چې د دوی ټولنیز او اقتصادي اړیکې لارښوونه او تنظیم کړي، نو په اروپا کې به هیڅکله فیوډالیزم راپورته او پرمختللی نشو.

(2) If Europe was condemned to feudalism it was not because feudalism is an essential stage of evolution on the path of evolution that can never be bypassed by mankind even if it should so desire. Europe suffered from it rather because of the fact that it did not possess any system or creed such as might have regulated human relationships and offered a sound intellectual guidance. Had there been present such a creed and ideology as was the case with the world of Islam, to guide and organize their socioeconomic relationships, no feudalism could ever have sprung up or flourished in Europe.

(3) د اقتصادي تکامل مختلف مرحلې، یعنې لومړۍ کمونیستي ټولنه، غلامي، فیوډالیزم، سرمایه‌داري او بیا وروستۍ کمونیستي ټولنه، چې دialectical materialists یې د بشریت د تاریخ یوه عمومي پدیده بولي، په حقیقت کې د اروپا د تاریخ څخه بهر هیڅ وجود نلري. دا مرحلې هیڅکله د اروپا څخه بهر د هیڅ ملت لخوا تېرې نه شوې. د اسلام نړۍ د خپل ټول تاریخ په اوږدو کې هیڅکله د فیوډالیزم مرحله نه ده تېره کړې؛ دغسې یې تر اوسه کمونیزم ته رسېدلې نه ده، او نه به یې هیڅکله ورسېږي.

(3) The different stages of economic evolution-first communist society, slavery, feudalism, capitalism and then the final communist society-which the dialectical materialists describe as a common phenomenon in the history of mankind, really have no existence whatsoever outside the European history. These stages were never passed through by any people outside Europe. The world of Islam never in its whole history passed through the stage of feudalism; it has never also as such till now come to the stage of communism, nor will it ever reach that stage.