پی آی او: کله چې مونږ د ځنګلونو په سیندونو کې یو توټسي ومومه، نو مونږ نور یو انسان نه ګڼه، یعنې داسې یو څوک چې زموږ په څیر فکر او احساسات لري. شکار وحشیانه و، شکاريان وحشیان وو، شکار شوی هم وحشی و؛ وحشیت د ذهن باندې واکمن شو.158

“PIO: We no longer saw a human being when we turned up a Tutsi in the swamps. I mean a person like us, sharing similar thoughts and feelings. The hunt was savage, the hunters were savage, the prey was savage-savagery took over the mind.”158

په نولسمه پیړۍ کې نن ورځ کورنۍ ورځ کې وړاندې شوي ږیردانو لېرې ټولو ورځو په هغه وخت کې ټولې شوې ورکړې وې، په مکمل ډول مسیحي هېوادونه ږیردان او بروندي ځانګړي ږیردان په ټولو ټاکنو کې الماني ماشین شوي. نوي واکمنانو په دغو هېوادونو کې یوه فیوډالي ټولنه جوړه کړه.

In the 19th century present-day Rwanda and Burundi, predominantly Christian countries, became Germany colonies, and the new powers founded a feudal society in the countries.

دا خلک دوه غالب قبیلو، هوتو او توتسي څخه جوړ دي، او د توتسي اشراف د غواګانو د روزونکو څخه سرچینه اخیستې ده. کله چې آلمان د لومړۍ نړیوالې جګړې څخه ماته وخوړه، د ملتونو لیګ د ختیځ افریقا ادارې حق، د روانډا او بورونډي (روانډا-اورونډي) سیمې بلجیم ته وسپارلې، او په دې ډول فرانسوي د حکومت ژبه شوه.

Made up of two dominant tribes, the Hutu and the Tutsi, the Tutsi nobility descended from cattle ranchers. After Germany lost the First World War, the League of Nations entrusted the East African mandate of Rwanda and Burundi (Ruanda-Urundi) to Belgium, and thus French became the language of the government.

له ۱۹۳۰لسو کلونو څخه، د بلژیک حکومت دا لازمي کړه چې ټول افریقایيان باید د هویت کارتونه ولري چې په هغو کې د دوی توکم، ژبه او مذهب ښودل شوی وي. د روانډا خلک په درې توکمي ډلو ویشل شوي وو: ۸۰ تر ۸۵ سلنه هوتو، ۱۴ تر ۱۹ سلنه توتسي او یوه سلنه ټوا. لکه څنګه چې استعمارګر کوي، د «وېشه او واکمني» پالیسي تعقیبوله، بلژیکیانو ډلې د نژادي کرښو له مخې یو له بله جلا او حاشیه ته ورېږدې کړې، او دا یې ټاکلې وه چې توتسي یو برتر نژاد دی چې روښانه پوټکی، لوړ قد او نری پوزه لري، یعنې اروپايي ډول ته نږدې شکل. په بل لور هوتو ټیټ او ناکاره نژاد ګڼل کېدل، چې تور پوټکی او لنډ قد یې درلود. بلژیک حکومت په همدې ډول توتسیو ته ډېر واک، مقام، اقتصادي او تعليمي امتیازات ورکړل.

From the 1930s, the Belgian government made it mandatory for all Africans to carry identity cards displaying their ethnicity, language and religion. The Rwandans were divided into three ethnic groups, 80 to 85% Hutu, 14 to 19% Tutsi and 1% Twa. As colonisers do, practising a divide and rule policy, the Belgian separated and marginalised the groups along racial lines determining that the Tutsi were a superior race who had lighter skin, were taller and had thin noses – a more European type look. The Hutu on the other hand were held to be inferior, with darker skin and shorter statures. The Belgium government thus granted more power, status, economic and educational privileges to the Tutsis.

روانډا کې مسلمانان د هیواد د اوسیدونکو خورا کوچنۍ برخه جوړوله، او له اوږدې مودې راهیسې د منفي تبلیغاتو تر ټولو ډیر زیان یې تېر کړی و، چې دا امر د تبعیض ډیرو پېښو ته لاره هواره کړه. مسلمانان د "امسواحیلي" (Umuswahili) په توهین‌آمیز نوم یادېدل، چې دا نوم له دې حقیقت څخه اخېستل شوی و چې د پخوانیو نسلونو ډېری مسلمانان سواحیلي ژبه خبرېدل. همدارنګه د ښوونکو له خوا هڅې هم کېدې چې مسلمان ماشومان عیسویت ته واړوي، او که کوم یو مقاومت کاوه، نو له هغه سره د زده کړې د دوام په لاره کې خنډونه او محدودیتونه پیښېدل. ډېری مسلمان مېندې او پلرونه چې له دې ډول اړوونې هڅو څخه ویره لرله، ماشومان یې ښوونځي ته نه لېږل او پرځای یې یې د مدرسو ته داخل کول. دا کار اوږدمهاله اغېزې درلودې، ځکه مسلمانان د سیاسي ژوند کې لږ اغېز لرونکې او حاشیه‌یې ډله پاتې شول.

Muslims in Rwanda only represented a very small proportion of the country’s inhabitants and had long suffered the brunt of a negative propaganda, which had led to many cases of discrimination. Muslims were referred to by the disparaging terms “Umuswahili” derived from the fact that many Muslims in earlier generations had spoken Swahili. There were also attempts by teachers to convert Muslim children to Christianity, and if any resisted they faced preventions and restrictions in furthering their education. Many Muslim parents who feared such conversion attempts opted to not send their children to school and to enrol them instead into madrasas. This had long term effects since Muslims would remain as a marginal group with little influence in political life.

د ۱۹۹۴ کال د اپریل په ۶مه، هغه الوتکه چې د رواندا د مرحوم ولسمشر حبیاریمانا او د بروندی د مرحوم ولسمشر نتریامیرا جسدونه بیرته کورونو ته وړل، د کیګالی د کانومبې نړیوال هوایی ډګر پورته د ډزو په ورکولو ولویده.

On April 6, 1994, a plane carrying home the late Presidents Habyarimana of Rwanda and Ntaryamira of Burundi was shot down above the Kanombe International Airport in Kigali.

د الوتکې د غورځېدو مسؤولیت هوتو قبیلې د توتسي یاغیانو پر غاړه واچاوه، او بیا د کرکې او انتقام یو نه ختمیدونکی، پراخ‌ستونکی تاؤ پیل شو. دا ټول په یوه وحشیانه قتل‌عام او تشدد کې وغځېد، چې له پلازمینې څخه د هېواد نورو سیمو ته خپور شو.

The crash was blamed by Hutus on Tutsi rebels and what transpired was a sporadic festering of hate and revenge. This culminated in a savage campaign of murder and violence which spread from the capital to the rest of the country.

د تۇتسي خلکو د بې‌انسانه کولو یوه ډېره کلکه پروګرام له امله، ډېرې تاوتریخوالۍ د ګاونډي او ګاونډي، میړه او ښځې، پادري او جماعت، ښوونکي او زدهکوونکو ترمنځ ترسره شوې. د هوتو وسلوال ډله، انټراهاموې، هغو نارینه او ښځو ته د ټوپکونو او ټوکونو په زور د مرګ ګواښ ورکړ چې د ځوانۍ له ورځو راهیسې یې ورسره ژوند کړی و، چې په ورته کلیسا کې ګډون کاوه، ورته ښوونځي ته تللي وو، ورته ژبه یې خبرېدله او حتی یو له بله سره واده هم کړی و.

Due to a very intense program of dehumanisation of the Tutsi population, much of the violence was carried out between neighbour and neighbour, husband and wife, clergy and congregation, teacher and students. Hutu militia, the interhamwe, resorted to hacking to death men and women they had grown up with, who attended the same churches, the same schools, spoke the same language and even intermarried.

د توټسیانو د بیلتون کولو کمپاین په ښوونځیو، رسنیو او سیاسي خبرو کې زرغون او خپور شو، چې مسلح ځوانان یې په ښکاره قتل ته هڅاوه. وژونکي به نورو هم دې کار ته مجبورول، د "وژنه یا مرګ" شعارونه به یې تکراروه، یعنې یا وژنه کوه یا وژل کېږې، او هغوی ته به یې د خوړو، پیسو او هغو توټسیانو د ځمکو د میراث ژمنې ورکولې چې دوی یې وژل.

The campaign of Otherising the Tutsis was fermented and disseminated through schools, media and in political rhetoric, inspiring armed youth to kill openly. The murderers would force others to do the same, evoking slogans of “do or die”, meaning kill or get killed, enticing them with promises of food, money and an inheritance of land belonging to the Tutsis they kill.

بیشتر کسانی که خودشان مستقیماً دیگران را نکشتند، با قاتلان همدست شدند تا پناهگاه‌های تُتسی‌ها را فاش کنند. گرچه برخی از خشونت‌ها رویدادهایی پراکنده بودند، بسیاری از سیاستمداران و بازرگانان بلندپایه‌ی تُتسی نیز در دامن‌زدن به تبلیغات زهرآگین ضد هوتو دست داشتند. کشور، بی‌آنکه رهبری ملی یا جامعه‌ای مؤثر داشته باشد، به میدان کشتاری هولناک بدل شد؛ محدودیت‌های سفر آزادی رفت‌وآمد را از میان برد و ناامنی همه‌جا را فراگرفت.

Many who did not physically kill others, colluded with murderers to reveal Tutsi hiding places. Though some of the violent outbursts were sporadic events, many high-level Tutsi politicians and businessmen were also implicated in the festering of virulent anti-Hutu propaganda. The country, without national or effective community leadership, degenerated into a horrendous killing field, travel restrictions prevented free movement and insecurity was rife.

هغه څه چې په ۱۹۹۴ کال کې په روانډا کې پیښ شول، د انسان له خوا د انسان پر وړاندې نامردانه ظلم و، چېرې چې ټول اخلاقي اصول معطل شول. غیرانساني کول هغه وخت پیښېږي کله چې ځینې انسانان نور انسانان د انسانیت د اخلاقي نظم څخه بهر کړي. د ځان ظلم کوونکو په نظر کې دغه انسانان هغه مقام له لاسه ورکوي چې دوی د انسانیت له ټولنې سره تړي. توتسي په "خراب شوي هویت" سره تورن شول، د نیستۍ یوه حالت، د "شیانو" په توګه، "ځانګړو کیڑو" په توګه، د "حیواناتو" په توګه، او هېواد د وژنې یو وحشي طوفان ته ولېږل شو. د غیرانساني کولو همدغه پروسه د ۱۹۳۷ کال په ناجینګ کې د ښځو پر وړاندې د ظلم په وخت کې هم موجوده وه. هولوکاست هم په همدې ډول پیل شو – د تبلیغاتو د یوې پراخې لړۍ له لارې چې په رسنیو او ښوونځیو کې ښودل کېدل. په امریکا کې د تورپوستو خلکو ته د ځړولو پېښې د دې کلتور له امله رامنځته شوې چې تورپوستي د "نیګرو" په نوم یادېدل. په ورته ډول، د "ګوکس" نوم د ویتنامیانو د بېلولو لپاره وکارول شو په My Lai قتل عام کې چې په هغې کې د امریکايي سرتېرو له خوا په سلګونو ویتنامي ملکي وګړي ووژل شول. په دې اړه مارک بیکر موږ ته یو ژوروونکی نظر وړاندې کوي: "ما د ډزو او وژلو څخه خوند اخیست. کله چې ما یو ګوک ډزې وخوړې، زه په ښکاره ډول په هیجان کې شوم. کله چې یو امریکایي سرتېری ډزې وخوړې، حتی که زه هغه نه پېژندم… دا به ما ته ستونزه جوړه کړه. یو امریکایي سرتېری ریښتیا و. مګر کله چې یو ګوک ووژل شو، دا داسې و لکه زه چې دلته ځم او یوه ځانګړې کیڼه ووهم."۱۵۹ ګلین ګرې د دویمې نړیوالې جګړې څخه یوه پېښه بیانوي:

What transpired in Rwanda in 1994 was man’s inhumanity to man wherein all morality was suspended. Dehumanisation occurs when some human beings exclude other human beings from the moral order of humanity. In the eyes of perpetrators such human beings lose the status that holds them together with the human race. The Tutsi were castigated with a “spoiled identity”, a state of nothingness, as “things”, “cockroaches”, as “animals” and the country descended into a savage outbreak of murder. This same process of dehumanisation existed in the rape of Nanking in 1937. The Holocaust began the same way – through an elaborate series of propaganda which featured in media and schools. The lynchings of black people in America was precipitated by a culture of stigmatising blacks as “niggers”. Similarly, the label of “gooks” was used to Otherise the Vietnamese in the My Lai massacre in which hundreds of Vietnamese civilians were killed by American soldiers. About this, Mark Baker offers us a haunting perspective: “I enjoyed the shooting and the killing. I was literally turned on when I saw a gook get shot. When a GI got shot, even if I didn’t know him…that would bother me. A GI was real. But if a gook got killed, it was like me going out here and stepping on a roach.”159 Glenn Gray recounts an incident from World War II:

جاپانی سپاهی چې د جګړې د لیکې څخه ډیر شا ته پټ و، کله چې «ویستل شو»، نو هغه یوه ډله چې نسبتاً نوي سرتیرو څخه جوړه وه، آرام کوله او ټوکې یې کولې. خو دوی خپل ټوپکونه ونیول او هغه یې د ژوندی نښې په توګه کارولو، پداسې حال کې چې دی د خوندۍ ځای په لټه کې په وحشت سره د پاکې ځمکې شاوخوا منډې وهلې. سرتیرو د هغه حرکتونه ډیر خندونکي وموندل او د خندا له امله د دې بدبخته سړي د ژوند ژر پای ته رسولو څخه مخنیوی شوی و. په پای کې، خو دوی هغه ووژلی، او دغه پېښې ټول ډله خوشحاله کړه او ورځو وروسته د خبرو او ټوکو موضوع ورکړه. دا کیسه بیانوونکي... لوی سرتیرو د دښمن سرتیرو د یوه ځناور سره د ورته والي ټینګار وکړ. د امریکايي سرتیرو هیڅ یو داسې نه و فکر کړی چې دی ممکن د ویرې او د ژغورل کېدو د خواهش انساني احساسات لرلي وای.160

“When a Japanese soldier was “flushed” from his hiding place well behind the lines of combat, “the unit, made up of relatively green troops, was resting and joking. But they seized their rifles and began using him as a live target while he dashed frantically around the clearing in search of safety. The soldiers found his movements uproariously funny and were prevented by their laughter from making early end of the unfortunate man. Finally, however, they succeeded in killing him, and the incident cheered the whole platoon, giving them something to talk and joke about for days afterward. In relating this story...the veteran emphasized the similarity of the enemy soldier to an animal. None of the American soldiers apparently ever considered that he may have had human feelings of fear and the wish to be spared.”160

لیمبارډو لیکي چې «پرون «ګوکس» (ګوکس) نومېدل شوي خلک نن د عراق د جګړې په لړ کې «حاجي» او «د پگړۍ سر» (towel heads) په نوم یادېږي، ځکه چې سرتېرو کې یوه نوې ډله د دې مختلفو ښکارندو وګړو او سرتېرو سپکاوی کوي. هغه د سرجنټ میجلا خبره راوړي: «تاسو یوازې داسې هڅه کوئ چې دا حقیقت له ذهن وباسئ چې دوی انسانان دي، او دوی د دښمنانو په سترګه وګورئ… تاسو دوی ته «حاجي» وایاست، پوهېږئ. تاسو هغه ټول کارونه کوئ چې د دوی وژلو او بد چلند ته اسانه برابروي۔»161

Limbardo writes that “Yesterday’s “gooks” have become today’s “hajis and “towel heads” in the Iraq War as a new corps of soldiers derogates these different-looking citizens and soldiers. He cites Sergeant Mejla: “You just sort of try to block out the act that they’re human beings and see them as enemies…You call them ‘hajis. you know. You do all the things that make it easier to deal with killing them and mistreating them.”161

د ستانفورډ مشهورې تجربې او هغه تجربې چې البرټ باندورا ترسره کړې، د دې لپاره وې چې د غیر انساني لیبلونو (نومونو) ځواک وښيي، څنګه چې دا لیبلونه د "نورو" یوه کلتور رامینځته کوي، چې دا به د نورو په زیان رسولو لامل شي. څیړونکو وښودله چې نورو ته د کاریکاتورونو او لیبلونو په واسطه د غیر انساني ښکارندوی کول، نورو څخه انساني ځانګړتیاوې لیرې کوي. برعکس، د دوی څیړنې دا هم وښودله چې مثبت لیبلول د خلکو په اړه د ډېر درناوي د پیدا کېدو اغېز لري.

The famous Stanford experiments and those conducted by Albert Bandura sought to demonstrate the power of dehumanising labels to generate a culture of Otherness which would lead to harming of others. The researchers showed that dehumanising others with caricatures and labels divested others of human qualities. Conversely, their research also showed that positive labelling had the effect of enhancing a greater respect towards people.

د نازي آلمان د بصری پروپاگنډا له لارې یهودانو ته ورکړل شوي د ترهګر یا نا باوره دښمن ارکیټایپونه، او هغه رسنیزې انځورونه چې شاهین او نور یې په عربانو باندې ښیي، یو خطرناک "دوی" تصور زیږوي، چې "بهرني" او "خصمانه" ګڼل کیږي. دغه ډول انځورونه د منفي رسنیزو کیسو سره یوځای په پرله پسې توګه کارول کیږي، او د ټولنې کې د بُرقع اغوستې ښځې یا ږیره اوږده سړي په اړه یو ټولنیز وېره او شک پیدا کوي.

The archetypes of terrorist or untrustworthy enemy created by visual propaganda in Nazi Germany of Jews or the media portrayals of Arabs that Shaheen and others point out generates an idea of a dangerous “them”, as “outsiders” and “hostile”. The repeated use of such images together with negative media narratives creates a societal paranoia about the burqa attired woman or the heavily bearded man.

په جان هاتزفیلد د رواندا د نسل‌وژنې یوه ډیره دردناکه کیسه کې، چې ډیره برخه یې د هغو مجرمانو د شاهدیو څخه جوړه ده، موږ داسې تفصیلي او وحشتناکې کیسې لولو چې انسانان په ډیر ښکاره ډول د هغه پیښو بیانوي چې په کې د "نور" کولو او غیرانساني کولو پروسې ښکاره کیږي.

In Jean Hatzfeld’s very harrowing account of the Rwandan genocide, made up largely of testimonials by perpetrators we come to read grizzly accounts of human beings who describe in graphic detail the events of the genocide in which the processes of Othering and dehumanisation are made plain:

“جوزف-ڈیزیئر: هغه څوک چې لاس کې ټوټې راوتلی، نور هیڅ نه اوریده. هغه هر څه هیر کړل، لومړی د خپل عقل کچه. هره ورځ همغه کار کول دا معنا لرله چې موږ د هغه چې څه کوو فکر نه کاوه. موږ ووتو او بیرته راغلو پرته له دې چې یو واحد فکر هم ولرو. موږ شکار کاوه ځکه چې دا د ورځې امر وو، تر دې چې ورځ پای ته ورسیږي. زموږ لاسونو زموږ سرونه واکمن کړي وو؛ په هرصورت، زموږ سرونو نور خپله خبره نه لرله.” “فولژنس: موږ نور هم ظالم، نور هم آرام، نور هم وینه تویوونکي شوو. مګر موږ نه لیدل چې موږ نور هم وژونکي کیږو. څومره چې موږ پرې کاوه، پرې کول، که اجازه ولرم ووایم، د ماشومانو لوبه شول. ماښام کې تاسو ممکن یو ملګری وویني. د ځینو لپاره دا د یوې خوند اخیستنې شی شو، چیغې وهلې: ‹ته، زما ملګریه، ماته یو پریمس واخله، که نه نو ستا کاسه به پرېږدم، ځکه اوس زه د دې خوند اخلم!› مګر د ډیرو لپاره دا یوازې دا وه چې یوه اوږده ورځ نو پای ته ورسیده. موږ د مسؤلیتونو یا ګټو په اړه فکر کول بند کړل - موږ یوازې د هغه څه دوام په اړه فکر کاوه چې پیل مو کړی وو. په هرصورت، دا موږ دومره سخت نیولي وو، چې د هغې اغیزې په اړه فکر نشو کولی.”

“JOSEPH-DESIRE: The one who rushed off machete in hand, he listened to nothing anymore. He forgot everything, first of all his level of intelligence. Doing the same thing every day meant we didn’t have to think about what we were doing. We went out and came back without having a single thought. We hunted because it was the order of the day, until the day was over. Our arms ruled our heads; in any case our heads no longer had their say.” “FULGENCE: We became more and more cruel, more and more calm, more and more bloody. But we did not see that we were becoming more and more killers. The more we cut, the more cutting became child’s play if I may say so. In the evening you might meet a colleague. For a few, it turned into a treat, would call out, “You, my friend, buy me a Primus or I’ll cut open your skull, because I have a taste for that now!” But for many, it was simply that a long day had just come to an end. We stopped thinking about obligations or advantages – we thought only about continuing what we had started. In any case, it held us so tight, we could not think about its effect on us”.

ادلبرټ: د وژنو په پیل کې، موږ ژر کار کاوه او په ګړندۍ توګه تېرېدو، ځکه چې ډېر په شوق وو. د وژنو په منځ کې، موږ په بې پروايۍ وژل. وخت او بریا موږ ته دا هڅول چې بې کاره ګرځو. په پیل کې، کله چې موږ څو تښتېدونکي نیولای شو، موږ د وطن دوستۍ یا د ښه کېدو احساس کاوه. وروسته، دغه ډول احساسات موږ پرېښودل. موږ د راډیو او چارواکو ښایسته خبرو ته غوږ نیولو. موږ د کار د دوام لپاره وژل. ځینې د دغو وینو دندو څخه ستړي شوي وو.

د نسل وروستۍ اووښتونو کې، په ځانګړي ډول په لومړني دوره کې، د روانډا عیسوي خلکو کې اسلام ته ژور پام پیدا شو. کله چې د هغو مسلمانانو د صداقت او زړورتیا کیسې څرګندې شوې چې د وژنو کې له ګډون څخه انکار یې وکړ او بر عکس د توتسي قربانیانو د ژوند ژغورلو ته ملا وتړله، ډیری کسان غوښتل چې هغه عقیده زده کړي چې دغسې چلند ته یې الهام ورکړی و. د ۲۰۰۲ کال د سپتمبر د ۲۳مې نیټې د واشنګټن پوسټ یوه مقاله، چې د ایمیلي وکس لخوا د «اسلام د روانډا د نسل وژنې ډیری ژوندي پاتې شوي کسان ته جذبوي» تر سرلیک لاندې ده، داسې بیانوي:

What transpired in the weeks, months and years following the genocide, and most particularly in the initial period was a deep interest in Islam among the Christian people of Rwanda. As the stories unfolded of the integrity and bravery of the Muslims who refused to take part in the killings and instead resorted to saving the lives of Tutsi victims, many wanted to learn about the faith that inspired such conduct. A Washington Post article from September 23, 2002, entitled ‘Islam Attracting Many Survivors of Rwanda Genocide’ by Emily Wax describes:

د نسل‌کشۍ څخه وروسته، روانډايانو په زیاته اندازه اسلام قبول کړی دی. اوس مسلمانان د ۸٫۲ میلیون وګړو ۱۴ سلنه جوړوي، په افریقا کې د تر ټولو زیات کاتولیک هیواد دی، او دا شمېر د قتل‌عامونو له پیل مخکې د دوو چنده دی.169

“Since the genocide, Rwandans have converted to Islam in huge numbers. Muslims now make up 14 percent of the 8.2 million people here in Africa’s most Catholic nation, twice as many as before the killings began.”169

د دې مقالې په بیان کې د روانډا عیسایانو تجربه د اقلیت مسلمانانو سره، او هغه مثبت غبرګونونه شامل دي چې د نسل وژنې وروسته راڅرګند شول او د هغه هېواد خلکو ترمنځ د پوهاوي نوي ځایونه پرانیستل.

The article describes the experience of Rwandan Christians with the minority Muslims and the way the positive responses following the genocide opened up new spaces of understanding between the people of that country:

ساگاهوتو وویل چې پلار یې په یوه روغتون کې کار کاوه، چېرته چې هغه د یوه مسلمان کورنۍ سره دوستانه اړیکې درلودې. دوی ساگاهوتو کور ته راوستی و، که څه هم دوی هوتو وو. ”ما دوی ته په ورځ کې پنځه ځله د لمانځه کولو په وخت کتل. ما د دوی سره خواړه وخوړل او ما ولیدل چې دوی څنګه ژوند کوي،“ هغه وویل. ”کله چې دوی لمونځ کوي، هوتو او توتسي په ورته جومات کې وي. هیڅ توپیر نه وي. ما دا لیدل ته اړتیا درلوده.“170

“Sagahutu said his father had worked at a hospital where he was friendly with a Muslim family. They took Sagahutu in, even though they were Hutus. “I watched them pray five times a day. I ate with them and I saw how they lived,” he said. “When they pray, Hutu and Tutsi are in the same mosque. There is no difference. I needed to see that.”170