د اسلام او نورو مذهبي او عقیدوي نظامونو ترمنځ اړیکې تل پیچلې او ډیرو اړخونو لرونکې وې. د اسلام له راتګ سره سم مسلمانانو د غیر مسلمانانو او د هغوی د کلتورونو سره معنادارې اړیکې ټینګې کړې. جاک وارډنبرګ داسې تشریح کوي: «له پیل راهیسې د مسلمانې تمدن د نورو کلتورونو او تمدنونو سره پرله پسې اړیکه درلودله».
The relationship between Islam and other faith and belief systems has always been intricate and multifaceted. From the advent of Islam, Muslims established meaningful contact with non-Muslims and their cultures. Jacques Waardenburg describes: “Since its inception the Muslim civilization has been in continuous relationship with other cultures and civilizations.
دا سيمه د اتلانتيک سمندر څخه تر آرام سمندر پورې پراخه ده او داسې سیمو کې تیریږي چې له اوږدې مودې راهیسې د کلتور لیږدونکي دي. په پایله کې مسلمانان د ډیرو ادیانو سره مخ شوي دي.
It extends from the Atlantic to the Pacific Oceans and through regions which have long been carriers of culture. As a consequence, Muslims have come into contact with many religions.
دې ته هم فکر کیدای شي چې نه یوازې د منځني ختیځ له دننه او بهر د عیسویت او یهودیت بیلابیل ډولونه، بلکې زرتشتیت او مانيګرۍ، هندواېزم، او حتی بودایزم هم، چې د آسیا او افریقا په ډیرو برخو کې د غیر لیکلو ډولونو ادیان هم پکې شامل دي، ولې دا خبرې هم ډیرې اوږدې دي.37
One may think not only of various forms of Christianity and Judaism inside and outside the Middle East but also of Zoroastrianism and Manicheism, Hinduism, and even Buddhism, not to speak of non-literate religions in many parts of Asia and Africa.”37
هرچند قرآن کریم د اسلام، د هغه د پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) او د خدای بندګۍ د لاري د حق والی په ښه ډول ټینګار کوي، خو موږ ته دا هم بیان کوي چې نور خلک هم شته چې د نظرونو، د ژوند طرزونو، عقیدو، نسلونو، ژبو او تمدن له پلوه توپیر لري. د انساني ټولنې ټول انسانان یوه ټولنه ده، خو بیا هم د انسانانو تر منځ توپیرونه پاتې دي — «مګر هغه څوک چې ستا رب پرې رحم کړی وي، او هغوی یې د همدې لپاره پیدا کړي دي» (هود: ۱۱۸-۱۱۹). ځینې مفسرین دا خبره د انسان هغې وړتیا ته منسوبوي چې په فکري لحاظ یو له بل سره توپیر ولري.38
Though the Qur’ān is very clear in stressing the truth value of Islam, of its Prophet (peace be upon him), and of the path servitude to God, it also informs us that there are others with differing views, lives, faiths, race, languages and civilisation. The human community is a single community but mankind continues to have differences – “except those on whom your Lord has mercy – for He created them to be this way” (11:118-119). Some commentators relate this to man’s ability to differ intellectually from one another.38
قرآن کریم میں نیک لوگوں، بدکار لوگوں اور غیر جانب دار لوگوں کی مختلف اقسام ذکر ہوئی ہیں۔ ان میں بنی اسرائیل (یعقوب ؑ کی اولاد) کا گروہ بھی شامل ہے، جس میں نیک اور بدکار دونوں طرح کے لوگ پائے جاتے ہیں۔ اس کے علاوہ دیہاتی بدو، بھکاری، قیدی، بچے، محتاج، بے گھر، پناہ گزین، چرواہے، مائیں اور بیویاں بھی غیر جانب دار طبقات کے طور پر سامنے آتے ہیں، اور ان کے علاوہ بھی کئی اور طبقات ہیں۔
The Qur’ān contains categories of righteous people and unrighteous people and also contains categories of neutral people. These include groupings like the Banī Isrā’īl (Children of Israel (Jacob) - made up of both the righteous and unrighteous; Bedouins, beggars, captives, children, destitute, homeless, refugees, shepherds, mothers and wives. These, amongst others, emerge as neutral categories.
3:113- خو دا ټول یو شان نه دي. د کتاب د خلکو په منځ کې داسې کسان هم شته چې سمه لاره لري، د شپې په وخت کې د خدای آیتونه لوستل کوي، او سجده کوي.
3:113- But they are not all alike. There are some among the People of the Book who are upright, who recite God’s revelations during the night, who bow down in worship.
3:114 - هغه کسان چې په خدای او د وروستۍ ورځې باور لري، د نیکۍ امر کوي او له بدۍ منع کوي، او په نیکو عملونو کې ګړندي دي. دغه خلک له نیکانو څخه دي۔
3:114 - who believe in God and the Last Day, who order what is right and forbid what is wrong, who are quick to do good deeds. These people are among the righteous.
ابن کثیر، چې د قرآن یو مشهور مفسر دی، یادونه کوي چې دوه مخکینۍ آیتونه د اهل کتابو د عالمانو په اړه نازل شوي، هغو کسانو په اړه چې اسلام ته راغلي وو، لکه عبدالله بن سلام او اسد بن عبید.39 ابن کثیر وايي چې دوی ټول یو شان نه دي، بلکې له دوی څخه مؤمنان دي او له دوی څخه بدکاران هم دي. نور وايي چې دغه آیتونه د محمد ﷺ د امت له مؤمنانو څخه کافران جلا کوي. ډیری مفسرین په دې باور دي چې آیت 3:113 مؤمنان هغه اهل کتاب ګڼي چې اسلام یې قبول کړی، او هغه چې نه دي قبول کړی، دوی سره توپیر کوي. سربیره پردې، طبري یادونه کوي چې آیت دوه ډلې بیانوي؛ مؤمنان او کافران، هغه کسان چې په صالحیت ټینګ دي او هغه چې نه دي.40
Ibn Kathīr, a foremost exegete of the Qur’an, notes that the two preceding verses were revealed concerning the priests of the People of the Book who accepted Islam, like ‘Abd-Allāh ibn Salām and Asad bin ‘Ubayd.39 Ibn Kathīr states that not all of them are alike, but from them are believers and from them are criminals. Others posited that the verses are distinguishing unbelievers from the believers in the nation of Muḥammad (peace be upon him). Many of the commentators believe that verse 3:113 treats believers as the People of the Book who had embraced Islam and those who had not differently. Furthermore, Ṭabarī mentions that the verse specifies two groups; believers and disbelievers, those who adhere to righteousness and those who do not.40
قرآن کریم په نورو توپیرونو کې هم د انسانانو تر منځ، د انسان د احساس یا د نه لرلو، بصیرت او نیک عمل په اړه په پوښتنیز ډول پوښتنې کوي، لکه څنګه چې په راتلونکو آیتونو کې نازل شوي دي۔
The Qur’ān also questions rhetorically in relation to other dissimilarities in people, the emphasis on man’s sense of or lack of perception, insight and righteous conduct, as revealed in the verses that follow.
ایا هغه څوک چې د شپې په وخت کې عبادت کوي، سجدې کوي او درېږي، د آخرت څخه ویره لري او د خپل رب د رحمت امید لري؟ ووایه: ایا هغه کسان چې پوهېږي او هغه کسان چې نه پوهېږي برابر کېدای شي؟ یوازې هغه کسان نصیحت اخلي چې عقل لري.
39:9 - What about someone who worships devoutly during the night, bowing down, standing in prayer, ever mindful of the life to come, hoping for his Lord’s mercy? Say, ‘How can those who know be equal to those who do not know?’ Only those who have understanding will take heed.
{6:50} ووایه، «زه ستاسو سره د خدای خزانې نه لرم، او نه زه غیب پوهیږم، او نه درته وایم چې زه یو فرښته یم. زه یوازې هغه څه پیروی کوم چې ماته وحي کیږي.» ووایه، «آیا ړوند د لیدونکي په شان دی؟ ولې فکر نه کوئ؟»
{13:16} ووایه، «ایا ړوند او لیدونکي برابر دي؟ او ایا تیارې او ړانده د رڼا سره برابرې دي؟» ایا دوی د خدای لپاره داسې شریکان ټاکي چې هغوی هم د هغه د مخلوق په شان څه پیدا کړي، څو پیدایښت یې د هغه د پیدایښت په څیر ښکاره شي؟ ووایه، «خدای د ټولو شیانو پیدا کوونکی دی، هغه یو دی، ټول قهر والا دی.»
{40:58} ړوند او لیدونکي برابر نه دي، لکه څنګه چې هغه کسان چې ایمان راوړي او ښې عملونه کوي او هغه کسان چې بد کار کوي برابر نه دي. څومره لږ فکر کوئ!
ممکن ځینې کسان د قرآن کریم دې ښکاره ملامتي ته اعتراض وکړي چې کافران «مخلوقات» یا «حیوانات» - دواب - بولي. باید په پیل کې دا په یاد ولرو چې قرآن کریم د ایمان او کردار پر بنسټ د خلکو ترمنځ توپیر کوي. په ځینو ځایونو کې د عقیدې فساد ټینګار شوی دی، او په نورو ځایونو کې قرآن کریم د هغو سختو جرمونو ته پاملرنه اړوي چې خلک یې کوي، چې اکثرا د دوی د ایمان نه درلودو یا غلط عقیدې انعکاس وي. په آیت کې موږ ته ویل شوي دي:
6:50 - Say, ‘I do not have the treasures of God, nor do I know the unseen, nor do I tell you that I am an angel. I only follow what is revealed to me.’ Say, ‘Is a blind person like one who can see? Why will you not reflect?’ 13:16 - Say, ‘Are the blind equal to those who can see? And are the depths of darkness equal to the light?’ Have the partners they assign to God created anything like His creation so that their creation is indistinguishable from His? Say, ‘God is the Creator of all things: He is the One, the All Compelling.’ 40:58 - The blind and the sighted are not equal, just as those who believe and do good works and those who do evil are not equal: how seldom you reflect! There might be some who question the Qur’ān’s apparent castigating of disbelievers as ‘creatures’ or ‘beasts’ - dawāb. It must be remembered at the outset that the Qur’ān distinguishes between people, based on belief and character. At points it is the corruption of belief that is stressed, and at other times the Qur’ān draws attention to terrible crimes committed by people, often a reflection of their lack of belief or misguided belief. In the verse we are told:
8:55 - د خدای په نظر کې تر ټولو بد مخلوقات هغه کسان دي چې هغه انکار کوي او ایمان نه راوړي.
8:55 - The worst creatures in the sight of God are those who reject Him and will not believe.
د آیت کې کارول شوی کلمه دواب، په لغوي ډول د «هغو ژویو» معنا لري چې څوک ځمکه باندې ځي یا خوځي، او انسان هم په کې شامل دی۔ د دواب واحد کلمه دابه ده، چې د دې معنا کیدای شي «بدن د ځمکې په اوږدو کې کشوي او ورو حرکت کول» او «په لاسونو او زنګونو باندې ورو ورو حرکت کول» وي۔ همدارنګه باید ویل شي چې د انسان په وړاندې د انسانیت له منځه وړل، د انسان له خوا د انسان سره د غیر انساني چلند بڼه ده، او شاید د نورو په انساني درجه څخه ښکته کولو سره موږ پخپله هم د دابې لقب ترلاسه کوو - داسې چې غیر انساني، د ځمکې په اوږدو کې ځنډیدونکی او د ژوي په څیر کیږو۔
The word used in the verse, dawāb, literally means “animals that walk or crawl”, including man as well. The singular word for dawāb is dabbah, which could mean “to move slowly pulling the body along the ground” and “to move slowly on the hands and knees”. It must also be noted that dehumanisation is man’s inhumanity to man, and perhaps also in dehumanising others we earn the title of a dābbah - becoming inhuman, ‘crawling, animal-like’ - ourselves.
الله سبحانه وتعالى خبر راكوي چې انسانان واقعاً د هغه د مخلوقاتو تر ټولو غوره کیدای شي، خو په عین حال کې دا توان لري چې د بېایمانۍ او بېحیايۍ په لور ښکته شي او د هغه د مخلوقاتو تر ټولو بد وګرځي (95:
Allāh informs us that human beings can indeed be the best of His creation and yet are capable of descending into faithlessness and immorality to become the worst of His creation (95:
(۴-۵)۔ مگر ټول مخلوق لپاره د پیل ټکی هغه دی چې د عزت ورکولو په واسطه مقرر شوی دی۔ الله تعالیٰ انسان ته د خپلو ملایکو په حضور کې عزت ورکړ او هغه ته د مسؤلیت مقام یې وسپاره۔
4-5). The starting point, however, for all creation is one stipulated by an honouring. Allāh ennobled man in the presence of his angels and accorded him a position of responsibility.
انسان د فرښتو او د حیوانانو ترمنځ په یوه پیمانه کې ځای لري. د هغه ازاده اختیار چې د خدای بندګۍ غوره کړي، د عقل د تسلط ښودنه ده د یوازې د خواهشاتو د پوره کولو پر ځای. د بیلگې په توګه، ابن القیم وویل:
Man exists somewhere on the scale between the angelic and bestial. His free will to choose servitude to God is a placing of reason over mere fulfilment of desire. For example, Ibn al-Qayyim said:
الله تعالیٰ فرشتے عقل کے ساتھ اور بغیر خواہشات کے پیدا کیے، جانور خواہشات کے ساتھ اور بغیر عقل کے پیدا کیے، اور انسان کو خواہشات اور عقل دونوں کے ساتھ پیدا کیا۔ اگر انسان کی عقل اس کی خواہش پر غالب ہو تو وہ فطرت کے لحاظ سے "فرشتہ صفت" بن جاتا ہے، اور اگر اس کی خواہشات اس کی عقل پر غالب ہوں تو وہ فطرت کے لحاظ سے "حیوان صفت" بن جاتا ہے۔41
“Allāh created angels with reason and without desires; animals with desires and without reason; man, with both desires and reason. If a man’s reason is stronger than his desire then he becomes ‘angelic’ in nature, and if his desires are stronger than his reason then he is animal-like in his nature.”41
امام السعدی رحمہ اللہ اوپر ذکر شدہ آیات 95:4-5 کی اپنی تفسیر میں فرماتے ہیں کہ "یہ آیت ان لوگوں کے بارے میں ہے جو تین صفات کو جمع کر لیتے ہیں: کفر، ایمان کا زوال، اور عہد شکنی، کیونکہ وہ اپنی قسموں پر قائم نہیں رہتے۔ وہ جانوروں سے بھی بدتر ہو جاتے ہیں، کیونکہ ان میں خیر باقی نہیں رہتی اور ان سے صرف شر کی توقع کی جاتی ہے۔"
ہم انسانوں کو مویشیوں اور دیگر مخلوقات سے جو چیز جدا کرتی ہے، وہ عقل کا استعمال ہے (7:179، 25:44)۔ تاہم عقل کے استعمال نہ کرنے کا مطلب یہ نہیں کہ ان آیات میں مذکور لوگ جسمانی طور پر کم تر ہیں، کیونکہ آدم کی تمام اولاد کو عزت دی گئی ہے۔
Imam al-Sa´dī remarks in his commentary on the aforementioned verses of 95:4-5 that “the verse concerns those who have gathered these three qualities: disbelief, loss of faith, betrayal, in that they did not keep their oaths. They become worse than animals because goodness is absent from them and evil is expected of them.” One of the things that separates us human beings from cattle and other beings is our use of reason (7:179, 25:44). However, this lack of use of reason does not mean that those referred to in these verses are physically less (because, again, all children of Adam are honoured).
الله، د انسانانو او حیواناتو پیدا کونکی، په قرآن کریم کې د انسان د فساد او د هغه د اخلاقي شعور دواړو ته اشاره کوي. هغه کولی شي خپلې مخلوقات په هغه ډول یادوي چې خوښ وي، ځکه چې هرڅه چې په آسمانونو او ځمکه کې دي د هغه ملکیت دي، د هغه له خوا پیدا شوي دي، او د هغه له خوا ښه پوهیږي.
Allāh, the creator of humans and animals highlights both man’s depravity and moral consciousness in the Qur’ān. He can refer to His creation as He pleases since whatever is in the heavens and earth belongs to Him, was created by Him and is understood best by Him.
(2:284، 4:131)۔ دا ژبه او بیان د خالق لپاره دی، او دا د هغه حق دی چې خپل مخلوق ښه بیان کړي۔ مګر دا مخلوق ته اجازه نه ورکوي چې نورو ته د سپکو او تحقیر آمیزو بیانونو سره خبرې وکړي، ځکه چې د قرآن لومړی مخاطب خپله لوستونکی دی۔ هغه لومړی خبردار کیږي، او که کوم بل شخص یا قوم یاد شوی وي، خبرداری بیا هم لومړني لوستونکي ته رسیږي۔ دې ته د هغه روایاتو څخه تایید راځي چې په کې ځینې بدعتي مسلمانان د "مخلوقاتو او ساتل شویو مخلوقاتو ترټولو بد" په نوم یادیږي۔
(2:284, 4:131). The language and description belong to the Creator and are His right to best describe His creation. It will not however warrant us, the creation, to describe others with belittling descriptions since the first addressee of the Qur’ān is the reader himself. He is the first to be warned, and even if another person or peoples are specified, the warning still extends to the initial reader. This is supported by narrations in which some heretical Muslims are referred to as the “worst among the creation and the creatures”:
بې شکه زما د امت څخه زما له وفات وروسته یا لږ وروسته داسې یوه ډله به راپورته شي چې قرآن به لولي، خو دا (قرآن) به د دوی د ستنو نه هم تېر نشي، او دوی به خپل دین څخه داسې تېر شي لکه څنګه چې تیر (وېشتی) د شکار څخه تېرېږي، او دوی به هېڅکله هم دین ته بېرته رانشي. دوی به د مخلوق او د ژوندیو موجوداتو له جملې څخه بدترین خلک وي. ﷺ42
“Verily there would arise from my Ummah after me or soon after me a group (of people) who would recite the Qur’ān, but it would not go beyond their throats, and they would pass clean through their religion just as the arrow passes through the prey, and they would never come back to it. They would be the worst among the creation and the creatures.”42
انس بن مالک روایت کوي: رسول الله ﷺ وفرمایل: "زما په امت کي به اختلاف او فرقهواري راشي، او یوه ډله (خوارج) به راځي چې ښکلي خبرې او بد عملونه به لري. دوي به قرآن لولي، خو دا به د دوي له ستنو تجاوز نه کوي. دوي به له دین داسي ووځي لکه تیر چې له نښې څخه ووځي، او بیا به هم دین ته نه راګرځي لکه تیر چې خپل کمان ته بیرته نه ځي. دوي د مخلوقاتو بدترین خلک دي. هغه څوک مبارک دي چې دوي سره جنګ کوي او له دوي لخوا وژل کیږي. دوي د الله د کتاب بلنه کوي، خو له کتاب سره هیڅ اړیکه نه لري. هر هغه څوک چې دوي سره جنګ وکړي، د الله په نزد له دوي څخه غوره دی."43
Anas ibn Mālik reported: The Messenger of Allāh, peace and blessings be upon him, said, “There will be division and sectarianism in my nation and a people (the Kharijites) will come with beautiful words and evil deeds. They will recite the Qur’ān but it will not pass beyond their throats. They will leave the religion as an arrow leaves its target and they will not return to it as the arrow does not return to its bow. They are the worst of the creation. Blessed are those who fight them and are killed by them. They call to the Book of Allāh but they have nothing to do with it. Whoever fights them is better to Allāh than them.”43
قرآن کریم دا درس راکوي چې ټول انسانان د عزت خاوندان دي، هر څوک په خپل فطري طبیعت کې د الله تعالیٰ پیژندنه لري، او د خپل ژوند په بهیر کې د هغه ته د نږدېوالي فرصت لري.
The Qur’ān teaches that all humans are honourable, that each person has an innate recognition of Allāh, and in the course of his or her life a chance at finding closeness to Him.
هر انسان د ژوند په ډیرو نعمتونو پوهیدای شي چې ګوري، حتی د سختیو او آزمایښتونو له منځه هم. حتی په تیارو وختونو کې د یو انسان وجدان کیدای شي د خپل کمزورتیا په احساس راویښ شي او دا پوه شي چې الهي واک په کار دی. هر انسان کولای شي د بښنې، اصلاحي عملونو او توبې په ذریعه خپل حالت بدل کړي. هیڅکله د دې اجازه نشته چې موږ نورو ته د انسانیت له لاسه ورکولو په سترګه وګورو. بلکې د یو مسلمان دنده دا ده چې خلکو کې ویښتیا رامینځ ته کړي او هغوی لوړ کړي.
Every human is capable of acknowledging the many favours he or she witnesses in life; even through hardships and tests. Even in the darkest of times, a person’s conscience can be awakened to their own vulnerability and understanding divine control is at play. Any human is able to change states through forgiveness, remedial actions and repentance. There is never a license for us to dehumanise the other. Instead, it is a Muslim’s role to create awakenings within people and elevate them.