حافظ ابو زُرعہ امامی برجسته و عالمی ممتاز در علمِ شرح‌حال راویان [اسماء الرجال] بود۔ ابن ابی حاتم نے اس کے بارے میں یہ واقعہ روایت کیا ہے: Note: the translation above was written in Urdu script by mistake; here is the correct Persian version: حافظ ابو زُرعه امامی برجسته و عالمی ممتاز در علم شرح‌حال راویان [اسماء الرجال] بود. ابن ابی حاتم این داستان را درباره او روایت کرده است:

Hafiz Abñ Zur‘a was a famous imam and a distinguished scholar in the science of the biographies of narrators [asma’ al-rijjal]. Ibn Abõ ûótim has narrated this story about him:

روزی ابن وَارَه، که نامش محمد بن مسلم بود، و فضل بن عباس، که کنیه‌اش فَضلَک الصایغ بود، نزد حافظ ابوزرعه آمدند. این دو درباره‌ی حکمی از احکام شریعت به بحث پرداختند. ابن وارَه برای تأیید دیدگاه خود حدیثی را نقل کرد، اما فضلک آن حدیث را رد کرد و اصرار داشت که این لفظ درستِ حدیث نیست. ابن وارَه پرسید: «پس الفاظ درست این حدیث چیست؟»

Once Ibn Wara, whose name was Muúammud ibn Muslim, and Fadl ibn ‘Abbas, whose nickname was Fadluk al-Saigh, came to Hafiz Abñ Zur‘a. Both of them began to argue about some Shari‘a ruling. Ibn Wara quoted a Hadīth to support his position, but Fadluk rejected the Hadīth and insisted that it was not the correct wording of the Hadīth. Ibn Wara asked, “Then what are the proper words of this Hadīth?”.

فضلک حدیث را به آن شکلی نقل کرد که به نظرش درست بود. در حین ادامه بحث، ابو زرعه آرام گوش می‌داد. آنگاه ابن وَرّاء رو به ابو زرعه کرد و پرسید: «الفاظ واقعی حدیث چیست؟»

Fadluk quoted the Hadīth in the way he thought was correct. As the debate continued, Abñ Zur‘a quietly listened. Ibn Wara then turned to Abñ Zur‘a and asked, “What are the actual words of the Hadīth?”.

ابو زرعه از پاسخ دادن خودداری کرد، اما وقتی ابن وَرَه اصرار کرد، ابو زرعه گفت: «برو برادرزاده‌ام ابوالقاسم را صدا بزن.»

Abñ Zur‘a avoided answering, but when Ibn Wara insisted Abñ Zur‘a said, “Go call my nephew, Abñ al-Qósim.”.

هنگامی که ابوالقاسم آمد، حافظ ابوزرعه به او گفت: «به کتابخانه برو، قفسه‌ی اول، دوم و سوم را رها کن. در قفسه‌ی بعد، یک جلد از کتاب‌ها را خواهی یافت. جز جلد هفدهم، هیچ جلد دیگری را برندار و نزد من بیاور.»

When Abñ al-Qósim arrived, ûófiþ Abñ Zur‘a said to him, “Go to the library, leave the first, second and third shelf. In the shelf after, you will find a volume of books. Do not pick any other except the seventeenth volume and bring it to me.”.

ابوالقاسم رفت و کتاب را آورد. حافظ ابوزرعه صفحات را ورق زد تا به صفحه‌ای رسید که حدیث در آن نوشته شده بود. او کتاب باز را به ابن وَرَّه داد. ابن وَرّه حدیث را خواند و سپس به اشتباه خود اعتراف کرد.

Abñ al-Qósim went and returned with the book. ûófiþ Abñ Zur‘a flipped through the pages until he reached the page on which the úadīth was written. He handed the open book over to Ibn Wara. Ibn Wóra read through the úadīth and then acknowledged his mistake.

پس از این ماجرا، باید به ادعای ابوزرعه بیندیشیم که ابن حجر از ابوجعفر طستری در کتاب *التهذیب* نقل کرده است. ابوزرعه گفت: «پنجاه سال از زمانی که احادیث را نوشتم گذشته است و همه کتابها در خانهٔ من است. از زمانی که آنها را نوشتم، هرگز آن احادیث را نخواندهام، اما می‌دانم کدام حدیث در کدام کتاب، در کدام صفحه و در کدام سطر است.»11

After this incident, we should contemplate the claim of Abñ Zur‘a, which has been narrated by Ibn ûajar with reference from Abñ Ja‘far Tastarõ in his book al-Tahþõb. Abñ Zur‘a claimed, “Fifty years have passed since I have written aúódõth, and all the books are in my house. From the time I wrote them, I have never read those aúódõth, but I know which Hadīth is in what book, on what page and on what line.”11

به همین ترتیب، امام شعبی می‌گوید: «هرگز قلم بر کاغذ نگذاشتم [یعنی هرگز احادیث را ننوشتم] و هرگز لازم نشد از راویای بخواهم حدیثی را دوباره برایم بازگو کند، چون آن را فراموش کرده بودم.»12

Similarly, Imam Sha‘ba says, “I have never put pen to paper [i.e. never wrote Ahadith] and never did I have to request a narrator to repeat a Hadith because I have forgotten it.”12

در این زمینه رویدادهای بسیاری وجود دارد، چنان که بیان همه‌ی آنها شاید نیازمند کتابی دیگر باشد. با این حال، همین چند رویدادی که یاد شد، برای سنجش حافظه‌ی شگفت‌انگیز این علما کافی است.

There are numerous incidents of this kind, so many in fact that it would take perhaps another book to attempt to narrate them all. These few incidents which have been mentioned; however, should suffice to gauge the extraordinary memories of these scholars.

روایت شده است که راشد بن اسماعیل هم‌کلاسی امام بخاری بود. او خود شاهد عینی ماجرای زیر بوده است. او نقل می‌کند:

ûóshid ibn Ismó’õl was a classmate of Imam Bukhórõ. He himself was an eyewitness to the following incident. He narrates:

امام بخاری هنوز پسر جوانی بود که برای فراگیری احادیث به کلاس ما آمد. معمولاً شاگردان احادیثی را که استاد روایت می‌کرد یادداشت می‌کردند. اما ما می‌دیدیم که امام بخاری آرام نشسته و بدون آنکه چیزی بنویسد به استاد گوش می‌دهد. چند روز این وضع را با سکوت زیر نظر گرفتیم، ولی چون همچنان به همین شیوه رفتار می‌کرد، شروع کردیم به سرزنش او به خاطر تلف کردن وقت در کلاس و نوشتن نکردن چیزی. امام بخاری به این اعتراض‌ها توجهی نکرد و پاسخی هم نداد.

Imam Bukhari was still a young boy when he came to our class to learn aúódõth with us. Generally, students noted down the aúódõth of the teacher as he narrated them. However, we would notice Imam Bukhórõ sitting quietly, listening to the teacher without writing anything down. For some days we observed this with silence, but when he continued to behave in this manner, we started to chide him for wasting time in the class and not writing anything down. Imam Bukhórõ ignored these objections and did not rebut them.

روزی مردم بیش از حد به او درس‌ها و توصیه‌ها دادند و او خشمگین شد. گفت: «می‌خواهید چه بگویید؟ بروید یادداشت‌های خود را بیاورید، دور من بنشینید و من از حفظ هر آنچه نوشته‌اید را بازگو خواهم کرد.»

One day, people lectured him too much, and he became angry. He said, “What are you trying to say? Go bring your notes, sit here around me and I will, by memory, say everything you have written.”.

رشید سرانجام اعتراف می‌کند: «او بیش از پانزده هزار حدیث را از حفظ روایت کرد.»

ûóshid finally admits, “He recited over fifteen thousand aúódõth from memory.”