بہترین کار یہ ہے کہ بات ایک تعریف سے شروع کی جائے۔ لغوی طور پر الحاد (Atheism) کا مطلب ہے "غیر موحد ہونا"؛ یعنی ایسا شخص جو کسی خدا یا خداؤں پر ایمان نہ رکھتا ہو۔ سابقہ a کا مطلب ہے "نہیں" یا "غیر"، جبکہ theism، جو یونانی لفظ theos سے آیا ہے، "کسی مداخلت کرنے والے خدا یا خداؤں کے وجود پر ایمان" کو ظاہر کرتا ہے۔ دونوں الفاظ یونانی زبان سے ماخوذ ہیں، لیکن اس اصطلاح کے مضمرات کو سمجھنے کے لیے محض لغوی معنی پر انحصار کافی نہیں۔ تو کسی خدا یا خداؤں کے انکار سے کیا مراد ہے؟ کیا اس سے یہ ظاہر ہوتا ہے کہ جو شخص خود کو ملحد کہتا ہے، اس کے پاس الحاد کے حق میں مثبت دلائل ہیں؟ کیا اس کا مطلب یہ ہے کہ وہ فی الحال کسی بھی توحیدی دلیل سے قائل نہیں ہے؟ یا اس کا مطلب صرف یہ ہے کہ وہ کسی بھی خدا پر ایمان نہیں رکھتا؟

The best place to start is with a definition. Atheism linguistically means ‘not a theist’; in other words, someone who does not believe in a God or gods. The prefix a means none or not, and theism, coming from the word theos, denotes a ‘belief in the existence of an intervening God or gods’. Both come from Greek, but relying on the literal meaning is not enough to explain the implications of the term. So what does disbelief in a God or gods imply? Does it indicate that the one who describes himself as an atheist has positive arguments in favour of atheism? Does it mean that they are currently not convinced by any theistic arguments? Or does it mean that they just do not believe in any gods?

دا چې پوهان د الحاد د تعریف په اړه یوه نظر ته نه دي رسیدلي، خو زما اندیښنه فلسفي ویشنې نه ده. زما تمرکز یو عملي موضوع باندې دی۔ راځئ چې هغه لومړی پوښتنه وڅیړو چې ما مخکې پورته کړې وه: ایا دا دا ښيي چې هغه څوک چې خپل ځان ملحد بولي، د الحاد په ګټه مثبت دلیلونه لري؟ په دې مانا، یو ملحد هغه څوک دی چې د پوهې ادعا کوي، یعنې دا چې خدای نشته. په هرصورت، داسې ادعا دلیل ته اړتیا لري. دا یوه مثبته ټاکنه ده، او د ملاتړ لپاره یو ډول دلیل ته اړتیا لري. له همدې امله، دا ډول ملحد باید خپل موقف لپاره شواهد وړاندې کړي.

Academics have not reached a consensus on a definition for atheism, but my concern is not with philosophical hair-splitting. My focus is a practical one.5 Let’s address the first question I raised: Does it indicate that the one who describes himself as an atheist has positive arguments in favour of atheism? In this sense, an atheist is someone who makes a knowledge claim—that there is no God. Nevertheless, such a claim requires justification. The claim is a positive assertion, and it requires some sort of argument to back it up. Therefore, this type of atheist must provide evidence for their position.

دا موږ دویمې پوښتنې ته رسوي: آیا دا پدې مانا ده چې ملحد اوس مهال د هیڅ الهي دلیل لخوا قانع نه دی؟ دا موقف د الحاد څخه لیرې ښکاري او د ادریت (agnosticism) په ساحه کې داخلیږي. داسې موقف نیولو کې دا مانا لري چې که د خدای د شتون لپاره کوم ښه دلیل وړاندې شي، نو دوی باید هغه ومني. په پای کې دا پوښتنه راځي: آیا دا پدې مانا ده چې دا سړی یوازې داسې څوک دی چې د هیڅ معبود په شتون باور نه لري؟ که یو ملحد یوازې د خپلې خوښې پر بنسټ او د هیڅ عقلي څیړنې پرته انکار کوي، نو دا د نورو باورونو څخه، لکه د پریانو یا ستورپیژندنې (astrology) په باور، څه توپیر لري؟ زما تجربې ته په کتو، دا پوښتنه چې ته ولې د هیڅ معبود په شتون باور نه لرې، ...

This leads us to the second question: Does it mean that the atheist is currently not convinced by any theistic arguments? This seems to be far removed from atheism and is entering into the realm of agnosticism. Holding such a position would imply that if a good argument were offered for God’s existence, they would have to accept it. Finally, we have the question: Does it mean that the person is someone who just does not believe in any gods? If an atheist disbelieves based on mere choice, in the absence of any rational investigation, then how does that differ from any other belief, whether it is the belief in fairies or astrology? From my experience, the question why do you believe in no gods?

په ملحد سره د خبرو پیلولو لپاره دا یوه ښه لاره ده (وګورئ فصل ۴). د هغه ځواب پر بنسټ زه په ښه توګه پوهیږم چې آیا دوی agnostic دي، آیا دوی د کوم مثبت شواهدو پرته باور لري، یا دوی د خدای د شتون پر ضد یو دلیل موندلی دی. که دوی agnostic وي، نو غوره ستراتیژي دا ده چې د خدای د شتون په اړه د خپل باور لپاره ښه دلیلونه وړاندې کړئ. که دوی صادق وي او دلیل سم وي، نو باید د الهي وجود منلو ته ځان تسلیم کړي. که دوی پرته له شواهدو په هیڅ خدای باور نه لري، نو زما په نظر ګټور دا دی چې دوی وهڅوئ چې خپل باورونه وپوښتي او وې ځوابوي. زه به ترې پوښتنه وکړم: د خدای د نه شتون د ردولو لپاره څه شواهد لرئ؟ زه به دوی ته هم ښودلی وای چې هغه منفي پایلې څه دي چې یوازې د انتخاب پر بنسټ پرته له استدلال او فکري بنسټ څخه په یو شي باور کول لري. که دوی ادعا وکړي چې د خدای د شتون پر ضد شواهد موندلي دي، نو زه به ترې شواهد وغواړم. په دې صورت کې، د مسلمان په توګه، زما دنده به دا وي چې ښیې چې دوی وړاندې کړي شواهد غلط یا بد درک شوي دي، او په ورته وخت کې د خدای د شتون لپاره دلیل هم وړاندې کړم.

is an excellent conversation starter with an atheist (see Chapter 4). Depending on the response I receive, I clearly know if they are agnostics, atheists who believe without any positive evidence, or if they have found an argument against God. If they are agnostics, then the best strategy is to provide good reasons for why you believe God exists. If they are sincere, and the argument is valid, then they should accept the existence of the Divine. If they believe in no gods without evidence, then what I find useful is to get them to question and think about their beliefs. I would ask them: What evidence do you have to reject God’s existence? I would also show them the negative implications of just believing in something based on mere choice without any reasoning or intellectual basis. If they claim to have found evidence against God’s existence, I would ask them for the evidence. In that case, as a Muslim, it would be my job to show how the evidence they have provided is false or misunderstood, while at the same time presenting a case for why God does exist.

په عملي لحاظ د الحاد مطلب څه دی، دا یوه لنډه خلاصه ده. لومړی، یو منفي ادعا ده چې انسان په خدای یا خدايانو باور نه لري. دوهم، دا نظر دی چې د خدای د شتون دلایل قانع کوونکي نه دي، او دا په حقیقت کې ادریت (لاادریه والی) معنی لري. دریم، یوه مثبته ادعا ده چې خدايان نشته. دغه ادعا دليل ته اړتیا لري. زما تجربې ته په کتو، د دې موضوع پر ښکاره بحثونو سربیره، ډیری ملحدان په دې خاطر ملحد دي چې د خدای په ګټه کوم دليل يې نه دی قانع کړی. له دې امله ډیری ملحدان په حقیقت کې ملحد نه دي، بلکې پټ ادريان دي. نو امید شتون لري، او کار دومره دی چې د تیوism لپاره یو ښه دليل وړاندې شي. باید وویل شي چې دا عملي تعریفونه بايسري (دوه ګونی، یا هو یا نه) نه دي؛ د هر ډول ملحد په درجو کې توپیر لري. ملحدان کیدای شي په یو یا د دې تعریفونو په ترکیب سره وپیژندل شي. کاښه دومره اسانه وای. انسانان فکري روبوټان نه دي. د احساساتو، ټولنیزو، روحاني او رواني عواملو یوه لړۍ دا ټاکي چې انسان کوم نظر غوره کوي. د هغو ډیرو متغیرونو ځلول چې کومې پریکړې یا عقیدې ته رهبري کوي، ناشونې دي. په هرحال، زما تجربې ته په کتو، الحاد د عقل او ساینس څخه زېږېدلې دقیقه فکري پریکړه نه ده. برعکس، الحاد په ژور ډول د رواني علت پر بنسټ ولاړ دی (که څه هم زه پوهیږم چې دا ځینو ملحدانو باندې صدق کوي، نه ټولو ته).

So here’s a summary of what it practically means to be an atheist. Firstly, there is the negative assertion that one is simply a disbeliever in a God or gods. Secondly, there is the view that the current arguments for God’s existence are not convincing, which implies agnosticism. Finally, there is the positive assertion that there are no gods. Such an assertion requires an argument. From my experience, regardless of the hair-splitting debates on this issue, many atheists are atheists simply because they are not convinced by any argument in favour for the Divine. This means that most atheists are not really atheists at all, but closet agnostics. So there is hope, and all one has to do is offer a good argument for theism. It is important to note that the practical definitions I have proposed here are not binary; there are varying degrees of each type of atheist. Atheists can also be described as having one or a combination of these definitions. If only it was that easy. Human beings are not intellectual robots. An array of emotional, social, spiritual and psychological factors determines which worldview we adopt. Unravelling the vast number of variables that lead to certain decisions or beliefs is impossible. However, from my experience, atheism is not a strict intellectual decision born out of reason and science. On the contrary, atheism is deeply rooted in psychology (although I appreciate this applies to some and not all atheists).

د خدای څخه کرکه: د خدای سره دښمني.

Misotheism: hatred of God.

اگرچې دا د الحاد یوه ډول نه ګڼل کیږي، زه فکر کوم چې د خدای د رد کولو بل ډول تشریح کول ډیر د زړه راښکونکي به وي. دا نظر د خدای د شتون په انکار کولو پر ځای، د خدای څخه کرکه او دا هیله لري چې هغه نه وای. دا رویه، چې د یوناني کلمې misos (کرکه) او theos (خدای) څخه اخیستل شوې او misotheism په نوم یادیږي، د دې دین ضد بغاوت په تیاره کې پټ پاتې شوی دی. اوس وخت دی چې د خدای د دې ملامتۍ باندې رڼا واچول شي، چې ځینې کسان وایي دا د الحاد د ځینو ډولونو رواني بنسټ دی. ښاغلی برنارډ شوایټزر، د ښوونځي یو ځانګړی استاد، پدې موضوع کتاب لیکلی دی. هغه د ډیرو مشهورو مفکرینو او لیکوالانو ادبي اثارو وپلټلو وروسته، پدې ډلې کې الجرنون چارلز سوینبرن، زورا نیل هرسټن، ربیکا ویسټ، الی ویزل، پیټر شیفر او فیلیپ پلمین شامل دي، په پای کې داسې نتیجه اخلي چې دوی د شر او رنځ په نړۍ کې د یو مهربان او رحیم خدای د نظریې سره ستونزه لري. هغه ښیي چې د دوی د خدای څخه د کرکې اصلي محرک "عموماً د ستاینې وړ انساني احساسات" دي.6

Although not considered a form of atheism, I thought it would be of great interest to elaborate on another type of rejection of the Divine. Rather than rejecting God’s existence, this perspective involves a hatred of God and a wish that He did not exist. Known as misotheism, coming from the Greek misos, meaning hatred, and theos meaning God, this religious rebellion has been lurking in the dark. It is time some light was shed on this denunciation of God, which some might argue is the psychological basis for certain types of atheism. Associate Professor Bernard Schweizer has written a book on the topic; after sifting through a number of literary works of prominent thinkers and writers, including Algernon Charles Swinburn, Zora Neale Hurston, Rebecca West, Elie Wiesel, Peter Shaffer and Philip Pullman, he concludes that they seem to struggle with the idea of a compassionate and merciful God in a world of evil and suffering. He indicates that the motivation for their hatred of God is due to being “generally motivated by admirable humanistic impulses”6

شویزر دا هم بیانوي چې د خدای څخه نفرت کوونکی (misotheist) په احساساتي او رواني لحاظ ستونزمن وي. هغه استدلال کوي چې "دا خبره کاملاً سمه ده چې هغه کسان چې په رواني، احساساتي او فزیکي لحاظ زخمي وي، ډیر احتمال لري چې له خدای څخه مخ واړوي."7

. Schweizer also indicates that the misotheist is emotionally and psychologically troubled. He argues that it is “quite true that the psychologically, emotionally, and physically wounded are most likely to turn away from God”7

او دا چې دا «هیڅ کله یقینی نه ده چې د خدمت ډیر اغیزمن بڼې به د ځانګړې دښمنۍ له ډیوو د اور د مړولو یا الحاد لاره د بندولو لپاره ګټورې شي»8

, and that it is “by no means certain that more effective forms of ministering would help douse the fires of misotheism or block the path to atheism”8

که څه هم دا فکر کوونکي او لیکوالان د مختلفو ډولونو د خدای دښمنانو استازیتوب کوي، خو ټول دوی د انسانی دردونو کې د خدای د رول په اړه پوښتنه کوي.

. Although these thinkers and writers represent different types of misotheists, they all question God’s role in human suffering:

دا حال د ملحد لپاره توپیر لري. د هغه لپاره، د خدای د خیرخواه انځور سره د پراخ شر نه سمون نه لرل یوه ریښتینې ستونزه ده، نه یوازې د الهیاتي بحثونو یوه ساده نیولو. دښمنان د خدای ریښتینې تورنونکي دي، او دوی به د ناحقه شر او بې حقه رنځ لپاره هغه ته حساب ورکوي. پدې ترتیب، ملحدان او دښمنان د انسانانو د رنځ په پوښتنه کې د خدای د رول په اړه له مخالفو لوریو راځي: بې دینه به وایي چې دښمن په افسانه باندې ولاړ ناسم ادعا کوي. خو دښمن پخپله، ځکه چې هغه مؤمن دی، خدای د قربانی بز نه بلکې د شر شریک یا د شر پیل کوونکی ګڼي.9

“The situation is different for the misotheist. To him, the incompatibility of widespread evil with the image of a benevolent God is a real problem, not merely a case of hair-splitting theological arguments. Misotheists are genuine accusers of God, and they will hold him accountable for random evil and undeserved suffering. Thus, atheists and misotheists come to the question of God’s role in human suffering from opposed directions: the unbeliever would say that the misotheist makes an invalid claim based on fiction. To the misotheist himself, precisely because he is a believer, God is not a scapegoat but an accomplice or an instigator of evil.”9

شوایزر مطالعه ډیره نازکه او بېلابېلې برخې لري. هغه مسیزم (دخدای نفرت) په اګنوسټیک، مطلق او سیاسي مسیزم وېشي. د پروفیسر د اصلي خبرې لنډیز داسې دی: مسیزم کوونکی د یوه بنسټیز پوښتنې له امله حرکت کوي: انسانیت څه کړي دي چې خدای او هغه ټول شر او رنځ ومني چې هغه یې اجازه ورکوي؟ زما په تجربه، زه ګومان کوم چې ډېر ملحدین پټ مسیزم کوونکي دي. داسې یوه پوښتنه چې ډېرځل دا پايله ثابتوي دا ده: که خدای واقعاً شتون ولري، ایا تاسو به هغه عبادت کړئ؟ (وګورئ څپرکی ۱۵). د ډېرو ملحدینو ځواب چې ما سره یې مخ شوي، نه وي، او دوی ډېرځل د دنیا د «غیرضروري» او «بې ځایه» شر او رنځ ډېرښت ته اشاره کوي۔ که څه هم زه د دوی اندېښنه او د نورو احساس لرونکو مخلوقاتو په درد ځواب کې د دوی دردونکی حالت درک کوم، خو ملحدین او مسیزم کوونکي دواړه د یوې پټې ډول ځانمرکزۍ (ایګوسنټریزم) اخته دي. دا داسې ده چې دوی ځانګړې هڅه کوي چې نړۍ د خپلو سترګو پرته له بلې هرې زاویې څخه ونه ګوري. په همدې کار سره دوی یو ډول احساساتي یا روحاني مغالطه کوي. دوی خدای ته انساني صفتونه ورکوي او هغه د یوه محدود انسان په توګه تصور کوي. دوی فرض کوي چې خدای باید په هماغه ډول ووینې لکه څنګه چې موږ ویني، او له همدې امله باید شر ودروي. که هغه دا ته اجازه ورکړي چې دوام وکړي، نو هغه باید پوښتنه شي او رد شي.

Schweizer’s study is quite nuanced. He categorises misotheism into agnostic misotheists, absolute misotheists and political misotheists. To summarise the professor’s main point, the misotheist is motivated by a key question: What has humanity done to deserve God and all the evil and suffering that He allows to occur? From my experience, I would contend that quite a few atheists are closet misotheists. One question to ask that usually testifies to this conclusion is: If God did exist, would you worship Him? (see Chapter 15). The response from many atheists that I have encountered would be no, and they frequently cite the amount of ‘unnecessary’ and ‘gratuitous’ evil and suffering in the world. Although I empathise with their concern and anguish at the suffering inflicted on fellow sentient beings, atheists and misotheists alike suffer from a veiled type of egocentrism. This means they make special effort not to see the world from any perspective other than through their own eyes. However, in doing so, they commit a type of emotional—or spiritual—fallacy. They anthropomorphise God and turn Him into a limited man. They assume that God must see things the way we see things, and therefore He should stop the evil. If He allows it to continue, He must be questioned and rejected.

د انسان سره د خدای پرتله کول د دې ښودنه کوي چې انسانان د شیانو په کلیت نه پوهیږي. د خدای دښمن (misotheist) به شاید دلته داسې چیغه ووهي چې دا پدې معنا ده چې انسان د خدای نه زیات مهربان دی. دا خبره د هغه د نظر د نه لیدو او د دې نه پوهیدو ناتوانۍ نور هم ښکاره کوي چې خدای جل جلاله کارونه او اراده د داسې الهي حکمت سره سمون لري چې موږ يې ته لاسرسی نه لرو. خدای د شرّ او مصیبت پیښېدو څخه خوښ نه دی. خدای دا خبرې د دې لپاره نه مخنیوی کوي چې هغه داسې څه ويني چې موږ يې نه ويني، نه دا چې هغه د شر او مصیبت دوام څخه خوښ دی. خدای ټول انځور لري، مونږ يوازې یو پکسل لرو. دا پوهه روحاني او فکري آرامۍ ته لاره هواروي، ځکه مؤمن پوهیږي چې په پای کې د دنیا ټول واقعات د یوې لوړې الهي حکمت سره سمون لري، کوم چې د لوړې الهي بښنې پر بنسټ والړ دی. دا منل نه کول په حقیقت کې هغه ځای دی چیرې چې د خدای دښمن د غرور، ځان پرستۍ او په پای کې نا امیدۍ په منګولو کې ګیر کیږي. هغه ازموینه کې ناکامه شوی دی؛ د خدای سره د هغه کرکه هغه ته هیروي چې خدای څوک دی او د الهي حکمت، رحمت او بښنې حقیقت له پامه غورځوي (وګورئ څپرکی ۱۱).

Comparing man with God exposes their inability to understand things holistically. The misotheist would probably at this point exclaim that this means man has more compassion than God. This further highlights their inability to see things from beyond their perspective, and reveals their failure to fathom that God’s actions and will are in line with a Divine reason that we cannot access. God is not content with the occurrence of evil and suffering. God does not stop these things from happening because He sees something we do not, not because He is content with evil and suffering to continue. God has the picture and we merely have a pixel. Understanding this facilitates spiritual and intellectual tranquillity because the believer understands that ultimately, all that occurs in the world is in line with a superior Divine wisdom that is based on superior Divine goodness. Refusing to accept this is actually where the misotheist falls into the quagmire of arrogance, egocentrism and ultimately, despair. He has failed the test; his hatred of God makes him forget who God is and dismiss the fact of Divine wisdom, mercy and goodness (see Chapter 11).

الحاد او فلسفی طبیعت پرستی

Atheism and Philosophical Naturalism.

قبل أن أناقش التعريف الإسلامي للإلحاد، فإن هذا الفصل فرصة جيدة لتقديم مفهوم سيُشار إليه في كثير من فصول هذا الكتاب. مثل الإلحاد، ينكر الفلسفة الطبيعية الإلهي وما وراء الطبيعة. ولذلك ليس من المستغرب أن يتبنى معظم الملحدين الفلسفة الطبيعية منظورًا للعالم. والفلسفة الطبيعية هي الرأي القائل بأن جميع الظواهر داخل الكون يمكن تفسيرها عبر عمليات فيزيائية. وهذه العمليات الفيزيائية عمياء وغير عاقلة. وهذا يعني أنها غير موجهة نحو غاية أو هدف محدد، وأنها غير قادرة على إيجاد العلاقات المنطقية بين الأشياء أو الأفكار وإدراكها.

Before I discuss the Islamic definition of atheism, this chapter is a good opportunity to introduce a concept that will be referred to in many chapters of this book. Like atheism, philosophical naturalism denies the Divine and the supernatural. Therefore, it is not surprising that most atheists adopt philosophical naturalism as a worldview. Philosophical naturalism is the view that all phenomena within the universe can be explained via physical processes. These physical processes are blind and non-rational. This means that they are not intentionally directed towards a goal or a destination and they are not able to create and recognise logical relations between things or ideas.

د الحاد مختصه تاریخچه

A brief history of atheism.

په اسلامي تاريخ کې الحاد د اتم پيړۍ د دهريانو له راڅرگندېدو مخکې ټولنيز او فکري لوی ګواښ نه و. دا فکر کوونکي تجربه پال وو چې باور يې درلود چې ټول علم يوازې د تجربي ميتود له لارې ترلاسه کېدای شي. دوی باور درلود چې کائنات ازلي دی او له څلورو صفتونو جوړ دی، چې د هر شي د شتون مسؤله دي. دوی استدلال کاوه چې هر شی تل شتون درلود او د هيڅ خالق يا جوړونکي ته اړتيا نه لري.14

In Islamic history Atheism was not a major social and intellectual threat until the emergence of the 8th century Dahriyya. These thinkers were empiricists who believed that all knowledge could only be acquired via the empirical method. They believed that the cosmos was eternal and composed of four qualities, which were responsible for everything that existed. They argued that everything had always existed and did not require any creator or maker.14

According to Kitab al-Aghani by Faraj al-Isfahani، ابو حنیفه، مشہور فقیہ اور روایتی مکاتبِ فکر میں سے ایک کے بانی، نے آٹھویں صدی میں ایک دہری سے مناظرہ کیا۔ ابو حنیفه عوامی مناظروں میں دہریہ کو فکری طور پر لاجواب کرنے کے لیے معروف تھے (دیکھیے باب ۸)۔ بہت سے اسلامی علماء نے دہریہ کے دعووں کا جواب دیا، جن میں الغزالی، ابن الجوزی، الجاحظ، محمد بن شبیب، ابن قتیبہ، اور ابو عیسیٰ الوراق شامل ہیں۔ الغزالی اپنی کتاب کیمیائے سعادت میں دہریہ کو ایسے تنگ نظر لوگ قرار دیتے ہیں جنہیں کائنات اور اس کے مقصد کا جامع فہم حاصل نہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ وہ ایک کاغذ پر رینگنے والی چیونٹیوں کی مانند ہیں جو اپنی نظریں اس روشنائی یا قلم سے نہیں اٹھا سکتیں جو ان کے سامنے ہے، اور یوں وہ یہ دیکھنے سے قاصر رہتے ہیں کہ لکھنے والا کون ہے۔16

According to Kitab al-Aghani by Faraj al-Isfahani, Abu Hanifa, the famous jurist and founder of one of the traditional schools of thought, debated a Dahri in the 8th century. Abu Hanifa was known to have intellectually hammered the Dahriyya in public debates (see Chapter 8). Many of the Islamic scholars responded to the claims of the Dahriyya, including Al-Ghazali, Ibn al-Jawzi, al-Jaḥiẓ, Muhammad b. Shabib, Ibn Qutayba, and Abu ‘Isa al-Warraq.15 In Al-Ghazali’s book, Kimiyaʾ-yi sa‘adat, he describes the Dahriyya as reductionists who do not have a holistic understanding of the universe and its purpose. He asserts that they are like ants on a piece of paper that cannot lift their eyes from the ink or the pen they see before them, thus failing to see who is writing.16

د اسلامي تاریخ کې د بې دینۍ (الحاد) په اړه ډېر واضح دی چې دلته د فکري بحث او مناقشې فضا موجوده وه، او دا فضا یوازې د متقابل احترام او زغم په ذریعه ممکن کیدای شوه. قرآن کریم په ډاګه بیانوي چې ډېر ډول ډول عقایدونه د خدای د مشیت یوه برخه ده، او دا چې هېڅکله هم د زور زیاتي نه بلکې یوازې متقابل احترام او زغم باید وي.

The Islamic history of atheism clearly shows an environment of intellectual discussion and debate, which could only have been facilitated by mutual respect and tolerance. The Qur’an makes it absolutely clear that having myriad beliefs is part of God’s will, and that there should never be any form of compulsion but mutual respect and tolerance:

د ۱۹۶۰ کلونو وروسته د منطقي مثبتیت (logical positivism) زوال وشو. د دې زوال یوه اصلي وجه دا وه چې دا فلسفه خپل ځان رد کوونکې وه. د منطقي مثبتیت پیروانو د معنا معیار دا ټاکلی و چې هر بیان باید د فزیکي تجربې په واسطه تصدیق شي؛ مګر خود دا معیار د فزیکي تجربې په واسطه تصدیق نه کیده. پس په دې ترتیب خود معیار هم بې معنا وو. د منطقي مثبتیت د زوال وروسته، علمي نړۍ کې د خدای پرستۍ (theism) فکري بیا ژوندی کیدل وليدل شول. ټایم مجلې په ۱۹۸۰ کال کې د فکري خدای پرستۍ په زیاتیدو تبصره وکړه: "د فکر او استدلال په یوه خاموشه انقلاب کې، چې د دوو لسیزو مخکې یې لږ څوک اټکل کولای شول، خدای بیرته راستنیدونکی دی. تر ټولو حیرانوونکې دا ده چې دا نه د الهیاتو پوهانو یا عام مؤمنانو په منځ کې، بلکې د فلسفې د پوهانو په روښانه فکري حلقو کې پیښیږي، چیرې چې اوږد وخت راهيسې پوهانو دې ته اجماع کړې وه چې قادر مطلق د ګټور علمي بحث څخه لرې کړي."27

Post 1960s saw the death of logical positivism. One of the key reasons for its demise was the fact that it was self-defeating. The logical positivists’ criterion for meaning was that any statement had to be verified by physical experience; however, the criterion itself could not be verified by physical experience. Consequently, the criterion itself was meaningless. After the demise of logical positivism, the academic world saw the intellectual resurrection of theism. Time magazine in 1980 commented on the rise of intellectual theism: “In a quiet revolution in thought and argument that hardly anybody could have foreseen only two decades ago, God is making a comeback. Most intriguingly, this is happening not amongst theologians or ordinary believers, but in the crisp intellectual circles of academic philosophers, where the consensus had long banished the Almighty from fruitful discourse.”27

د ۲۰مې پیړۍ د نیمایي په شاوخوا کې د علمي کشفونو له امله د تیئیزم د فکري بیاژوندي کیدو یو لامل شو. له دې جملې څخه د «لوی انفجار» (Big Bang) نظریه ده، چې د کائنات د یوې پیل لرونکې پیدایښت فرضیه وړاندې کوي. دا د هغې دودیزې فکري لارې څخه یو بدلون و، چې کائنات ساکن او ازلي فرض کوله او د هغه د پیدا کونکي ضرورت نه لیده (وګورئ څپرکی ۵). د ۱۹۷۰ مو کلونو کې کائنات پوه پوهانو د «ښه تنظیم» (fine tuning) په نوم یوه پراخه پدیده وموندله، چې څرګنده ښیي چې د کائنات قوانین او جوړښت داسې ډیزاین شوي او داسې ښه تنظیم شوي دي، چې پیچلې شعوري ژوند، لکه انسانان، شتون ولري (وګورئ څپرکی ۸). د ۲۰مې پیړۍ په پیل کې زموږ د بیولوژۍ د بنسټیزو اجزاوو په اړه پوهه ډیره ناکافي وه. موږ فکر کاوه چې حجرې، چې د ژوندیو موجوداتو بنسټیز ډبرې دي، یوازې یو همجنسه پروټوپلازم ټوټې دي. خو په ۱۹۵۳ کال کې، جیمز واټسن او فرانسیس کریک د DNA دوه ځلې مارپیچي جوړښت وښود، چې د حجرې د معلوماتو د زیرمه کولو وسیله ده. د دې کشف وروسته، د مالیکولي بیولوژۍ انقلاب دوام وکړ او د مایکروسکوپي کچې نور او نور زده کوونکي، پیچلي او پرمختللي ځانګړتیاوې راڅرګندې کړې. کریک (چې پخپله ملحد و) د ژنیټیکي کوډ د عمومیت له امله دومره متاثره شو، چې قانع شو چې دا په تصادف نه شي پیښیدای، او استدلال یې وکړ چې یو ډول بهرنی، له ځمکې نه بهر مداخله په کار ده.۲۸ دا علمي کشفونه او پرمختګونه، او همدارنګه د دوی فلسفي پایلې، په تدریج سره تیئیزم بیرته فکري او اکاډمیک بحث ته راوړ. نن ورځ تیئیزم یو په بشپړ ډول معتبر او منل شوی موقف دی.