د خدای، اسلام او الحاد په اړه د کتاب لیکلو ګټه څه ده؟ فیلسوفان، مفکرین او شاوخوا مذهبي شاليدونو ته تعلق لرونکي اکاډميک کسان دمخه په ورته موضوعاتو کتابونه ليکلي دي، نو بيا د يوه ځای نیولو (بیا د لاسه ورکړې) تکرار ولې؟ د دې څرګندولو لپاره، اجازه راکړئ چې زما د ژوند د تېرې شوې لارې په اړه لږ تفصیل وړاندې کړم.

What is the point of writing a book about God, Islam and atheism? Philosophers, thinkers and academics from various religious backgrounds have already written books on similar topics, so why reinvent the wheel? To explain this, let me elaborate a little on the journey that I have taken so far in my life.

میں لندن میں یونانی والدین کے ہاں پیدا ہوا۔ Note: The instruction says translate into Pashto, so I should write in Pashto. Correcting: زه په لندن کې د یوناني والدینو په کور کې زیږیدلی یم. دواړه په اویایمو کلونو کې د مختلفو دلیلونو له امله برتانیې ته راغلل. زما پلار بنسټیز ډول غوښتل چې د ایتن د ژوند څخه وتښتي. زما مور ډیر انتخاب نه درلود؛ هغه یوه مهاجره وه چې په ۱۹۷۴ کال کې د قبرس د ترکي یرغل له امله له خپل ځای څخه ایستل شوې وه. زما والدینو ډیرې سختۍ وګالې، خو په مینه، صبر او عزم سره اوس دوی زما د ژوند تر ټولو خوښې، تر ټولو مهربانه، زړه سواندي او زغم لرونکي خلک دي. زه تل له دې څخه مننه کوم چې دوی زما په ژوند کې لري. د ټولو ناکامیو سره سره، زما پلار ته تر ټولو ډیره اندیښنه د هغه څه حل وه چې خلک یې د «وجودي بحران» په نوم یادوي. هغه د ژوند د بنسټیزو پوښتنو ځوابونو په لټه کې و. د هغه سفر هغه ته ډیر کتابونه ترلاسه کول وښودل. کور کې زه د ادبیاتو پراخ لړۍ ته لاسرسی درلود، له «د مثبت فکر ځواک» څخه تر «د ذهن ساینس» پورې. زما پلار تل خپلو کتابونو کې ډوب و او په دوامداره توګه یې خپل نظرونه له موږ سره شریکول. زه د دریو ماشومانو منځنی یم، او په هغه وخت کې زموږ هېڅ یو هم داسې بالغ ذهن نه درلود چې د هغه خبرې په بشپړ ډول وپوهیږو. په داسې چاپیریال کې لوی شوی، ما د خپل پلار وجودي دردونه په ځان کې جذب کړل او د خپل وجود د بنسټ په اړه پوښتنې مې پیل کړې. لاهم په یاد لرم چې شاوخوا د یوولس کلنۍ په عمر کې به زه حمام ته ننوتم او یو څه وخت به مې په تبل کې کیناست او ژړل. ډیر تنها احساسېدم. هغه څه چې ما ته راښکاره شول دا وو چې زه یوازینی یم چې د خپل وجود په اړه پوه یم (وګورئ فصل ۷). یوازې زه پوهیدم چې زه ځان ته څنګه یم، که هغه وخت حمام کې یوازې وم یا پارک کې له ملګرو سره لوبې کولم. دا د نورو خلکو د شعوري ژوند په شتون د شک احساس راوست. ایا دوی واقعاً شعور لرل؟ ایا دوی په حقیقي مانا شتون درلود؟ دوی یې څه احساسول؟ کله چې زه هلته نه وم چې دوی ولیدل، د دوی شعوري تجربې څه وې؟ وروسته په ژوند کې ما زده کړه چې دا د «سولیپسیزم» یوه ب form وه، چې دا نظر دی چې تاسو یوازې په دې ډاډه کېدای شئ چې ستاسو ذهن شتون لري. بااین‌حال، دا یوه ژوره تنهایي تجربه وه، چې زه پکښې باور لرم چې د ژوند د ډېرو مهمو پوښتنو د ځوابونو د موندلو لپاره د زړه هڅونکی ځواک و. دې تجربې زما په ذهن کې دا خبره ټینګه کړه چې د حقیقت مفهوم ډېر مهم دی. د حقیقت په لټون کې به زه له خپلو ملګرو سره بحث کاوم او له دوی څخه به مې د دوی د عقیدو په اړه پوښتنې کولې. زه ډېره خوښ وم چې له ډېرو قومونو او کلتورونو خلکو سره مې اړیکې درلودې. دا د هکنی په لندن سیمه کې د لوی کېدو یوه برکت و. زه احساسوم چې که حقیقت ونه پیژندل شي، ژوند ناسم او فریبن ښکاري. ډېری ارواپوهانو منلي دي چې انسانان غواړي سم وي او کله چې په یو شي کې ډاډه نه وي، د ټولنیزو دودونو څخه زده کوي. له همدې کتنې، د حقیقت لټون ډېر مهم دی، ځکه دا زموږ د شخصیت یا هغه کس د جوړولو امکان وړاندې کوي چې موږ غواړو وي.

I was born in London to Greek parents. Both of them came to the UK in the seventies for different reasons. My father mainly wanted to escape life in Athens. My mother did not have much of a choice; she was a refugee driven out by the Turkish invasion of Cyprus in 1974. My parents suffered many hardships, but with love, patience and determination they have become now two of the happiest, most loving, compassionate and tolerant people I know. I am eternally grateful to have them in my life. Despite all their setbacks, what concerned my father the most was solving his version of what people call an existential crisis. He was in search of answers to life’s key questions. His journey led him to acquire an array of books. At home, I had access to a wide range of literature, from The Power of Positive Thinking to The Science of the Mind. My father was always immersed in his books and constantly shared his ideas with us. I am the middle of his three children, and none of us at the time had mature enough minds to comprehensively grasp what he was saying. Being brought up in this background, I picked up my father’s existential anguish, and I began to ask questions about the basis of my own existence. I still remember how, at around the age of eleven, I would go into the bath and sit in the tub for a while, crying. I felt so lonely. What occurred to me was that I was the only one conscious of my existence (see Chapter 7). Only I knew what it was like to be me, whether I was alone in the bath or playing with friends in the park. This created a sense of doubt about the existence of other people’s conscious lives. Were they really conscious? Did they exist in a real sense? What were they feeling? What were their conscious experiences when I was not there to witness them? Later in life, I learnt that this was a form of solipsism, which is the view that you can only be certain that your mind exists. Nevertheless, it was a profoundly lonely experience, which I believe was the emotional driving force to find answers to very important questions in my life. This experience instilled within me that the concept of truth is very important. In my search for truth, I used to engage with my friends and ask them questions about their beliefs. I was so fortunate to have connections with people from myriad ethnicities and cultures. This was one of the blessings of being brought up in the London borough of Hackney. I felt that without knowing the truth, life seemed unreal and illusory. Many psychologists have acknowledged that human beings want to be right and seek to learn from social norms when they are unsure about things. From this perspective, the search for truth is very important as it offers the possibility of shaping who we are or the person we want to be.

ما احساس کړ چې د حقیقت لټون نه کول د ځان سره دروغ ویل یا یو دروغ منل دي. له همدې امله د حقیقت لټون د دې وسیله وه چې زه د خپل وجود سره صادق اوسم، ځکه زه به د دې ژوند حقیقت او په هغه کې د خپل ځای د ټاکلو لټون کوم. زما لپاره د حقیقت د شکي نظر ساتل، کوم چې وایي چې هیڅ حقیقت نشته، پخپله ناکام و. دا ځکه چې دا نظریه چې "حقیقت نشته" په حقیقت کې پخپله یو ادعا ده، نو زه به څنګه ادعا کولای شم چې شکیت حقیقت دی، مګر نور ټول حقیقتونه نه دي؟ دا د شکي نظر تناقض دی؛ یو شکي به د شکیت حقیقت ادعا کوي، مګر ټول نور حقیقتونه به انکار کړي. په پایله کې، هر موقف چې زه یې غوره کړم، بیا هم باید یو حقیقت منلی واى.

I felt that not searching for the truth was tantamount to lying to myself, or accepting a lie. Therefore, the search for truth was a means of trying to be sincere with my own existence, as I would be seeking to establish the truth of this life and my place within it. For me, holding on to the sceptical view of the truth, which argues that there is no truth, was self-defeating. This is because the concept that there is no truth is actually a claim itself, so how could I claim that scepticism is true but everything else is not? This is the inconsistency of the sceptical view; a sceptic would claim the truth of scepticism, but would deny all other truths. Consequently, no matter what position I held, I still had to accept a truth.

جب زه لومړی ځل اسلام ته پام واړوم، دوه ځانګړتیاوې ما ته ډیرې زړه‌راښکونکې ښکاره شوې. لومړۍ د هغه یقین و چې زما مسلمان ملګرو کې څرګنده وه. دوهم د دوی ټولنیز او روحاني دودونه وو؛ دې دواړو په پای کې ما اسلام قبول کولو ته وهڅاوم. دلته د خپل اسلام قبلولو په تفصیل بحث ځای نه دی. په هرحال، یو وخت داسې راغلم چې په عقلي لحاظ د اسلام په عقلي بنسټونو قانع شوم، مګر دا هم زما لپاره د دین قبلولو لپاره کافي نه وه. نو ما دوه کارونه پیل کړل. لومړی، ما د قرآن مجید ځینې سورتونه په عربي زده کول پیل کړل، او د مسلمانانو د روحاني عبادت د پنځو وخت لمونځونو ځینې لمونځونه کول. کله چې سجده کوم، چې د اسلامي لمانځه یوه برخه ده، ما له خدای سره خبرې کولې او د هغه لارښوونه غوښتله. ما دا کار د خپل ورور ملګری امیر اصلاحي د یوې روحاني لیدلوري وروسته پیل کړ. هغه طب لوستل، مګر د پوهنتون کالج ته به راتلو او موږ ته به یې نصیحتونه کول. ځکه چې زه مسلمانان ملګري درلودل، د هغه خبرې به مې اوریدې؛ د پیغمبر محمد ﷺ خبرې تکرار کوو، امیر یوځل وویل چې د سجدې په حالت کې تاسو خدای ته تر ټولو نږدې یاست، نو له هغه سره خبرې وکړئ. ما دا ژور وموند، ځکه مخ زموږ د شخصیت انځور دی. ډیرځله دا زموږ نفس او غرور څرګندوي، مګر مسلمانان ځانونه ټیټوي او پوهیږي چې د خدای په پرتله هیڅ نه دي. په دې تسلیم کې دوی په رښتیا ځانونه موموي؛ د هغه خدای بندګان چې دوی یې پیدا کړي. په سجده کې، چې د عاجزۍ او بې‌نفسۍ فزیکي حالت دی، مسلمانان له خدای سره خبرې کوي. نو ما هم د هغه سره خبرې پیل کړې او لارښوونه مې وغوښته. ډاکټر امیر اصلاحي اوس زما ملګری دی، مګر زه فکر نه کوم چې هغه پوهیږي چې د دې پر 15 کاله وړاندې هغه څو خبرو زما باندې څومره اغیز وکړ. دوهم، زه د خپل ښوونځي ملګري مینل احمد سره ډیرې خبرې کول پیل کړې. هغه به زما کور ته راته او له اسلام به یې خبرې کولې، او زه به ورڅخه پوښتنې کولې. په پیل کې مې عقلاً قناعت درلود، مګر زما زړه مړ و. ما د اسلام د حق په اړه څه چې پوهیدم، هغه زما په زړه کې نه وو ځای شوي. د دې لپاره چې هغه څه چې پوهیدم او هغه څه چې احساس کوم سره یو ځای کړم، زه د ۲۰۰۲ کال د اکتوبر په ۴مه زما د کور څنګ کې مینول ته ورغلم او د هغه په موټر کې کښېناستم. په صداقت سره، زه په ښه ډول نه یادیږم چې هغه ماته څه وویل، خو هغه احساس چې ما درلود زما په یاد دی. هغه د مرګ د ډاډمن واقعیت یوه ژوره او شاعرانه تشریح وکړه. زه د هغه په ځانګړو الفاظو کې نه یم پوه؛ داسې ده لکه څنګه چې په تیاره کې تور پیشو ونیسم. خو دا ماته په سختۍ سره اغیزه وکړه او یو داسې دروازه یې پرانیستله چې ښکاري تړل شوې وه، او په دې توګه د اسلام د حق په اړه زما ډاډ زما په زړه کې هم ځای ونیو.

When I first learnt about Islam, two aspects fascinated me. The first was the certainty that emanated from my Muslim friends. The second was their social and spiritual practices; both eventually led me to accept Islam. This is not the space to go into detail about my conversion. However, there was a point when I became intellectually convinced in the rational foundations of Islam, yet it still was not enough for me to embrace the religion. So I started adopting two practices. First, I started to learn some chapters of the Qur’an in Arabic, and pray several of the five daily prayers that Muslims carry out as part of their spiritual practice. When I used to prostrate, which is a part of the Islamic prayer, I would talk to God, asking for His guidance. I did this after receiving a spiritual insight of my brother’s friend, Amir Islahi. He was studying medicine at university, but he would visit my college campus and give us advice. Since I had Muslim friends, I would listen to him; echoing the words of the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم, Amir once said that you are closest to God during prostration, so speak to Him. I found this profound because the face reflects who we are. Many times it represents our ego and vanity, yet Muslims humble themselves and acknowledge that they are nothing compared to God. In that submission they truly find themselves; servants of the One that created them. In prostration, the physical station of humility and egolessness, Muslims speak to God. So I started talking to Him too, and begged for guidance. Dr. Amir Islahi is now my friend, but I do not think he knows the impact of those few words he conveyed to me over 15 years ago. Second, I began to have more conversations with a school friend of mine, Moynul Ahmed. He would come to my house and speak to me about Islam, and I would ask him questions. However, early on in the process I was intellectually convinced, but my heart was dead. Nothing I knew about the truth of Islam had been internalised. In this struggle to combine what I knew with what I felt, I met Moynul outside my house and sat in his car on 4 October 2002. To be honest, I do not really remember what he told me, but I remember how I felt. He expressed a profound and poetic description of the certainty of death. I cannot recall the exact words; to do so would be like catching a black cat in the dark. However, it hit me hard and somehow opened a door that seemed to have been locked, allowing my certainty in the truth of Islam to affect my heart.

انسان له مرګ په اړه فکر کول خوښ نه دي. دا فکر زموږ په دننه کې دا احساس پیدا کوي چې هغه ټول تعلقات چې موږ په دې دنیا کې جوړ کړي دي، به ختم شي. همدارنګه دا موږ ته دا سخت حقیقت یادوي چې موږ به نور په دې ځمکه نه یو. موږ باید د یوې ناشونې شخصي قیامت حقیقت ومنو. د مرګ په اړه ډیرې فلسفي نظریې شتون لري. مثلاً ځینې فیلسوفان دا نظر لري چې مرګ د یوې دایمي خوب په څیر دی. نور وایي چې مرګ د ژوند یوه برخه ده، یو داسې شی چې هر انسان باید د ښه ژوند کولو لپاره له هغې سره سازش وکړي؛ دا د هغې برخې یوه برخه ده چې زموږ د محدودیت د منلو سره تړاو لري. ځینې فیلسوفان ویلي دي چې مرګ له دې ژوند څخه د یوه بل ژوند ته انتقال دی، د آخرت ژوند ته، چې په کې د خدای د رحمت له امله ابدي خوښي شتون لري، یا د هغه درد له امله چې موږ د خدای د رحمت او لارښوونې د ردولو په سبب ګالي.

Human beings do not enjoy thinking about death. It creates the realisation within us that all of the attachments we have built in this world will cease to be. Significantly, it awakens us to the brutal fact that we will no longer exist on this planet. We have to face the reality of an inevitable personal apocalypse. There have been many philosophical theories about death. For example, some thinkers hold the view that death is like a permanent sleep. Others have explained that death is to be considered part of life, something which every person must come to terms with in order to live well; part of what is involved in accepting our finitude. Some thinkers have claimed that death is a transition from this life to an afterlife, which includes the eternal life of bliss via Divine mercy, or pain because of our insistence on rejecting the mercy and guidance of God.

ہمارے موت کے بارے میں جو بھی نظریات ہوں، ہم سب اس بات پر متفق ہو سکتے ہیں کہ یہ ایک ایسا موضوع ہے جس پر ہم کافی غور نہیں کرتے۔ یہ سننے میں شاید بھیانک لگے، لیکن موت پر غور و فکر کا ایک گہرا فائدہ ہے، یعنی اس سے یہ احساس پیدا ہوتا ہے کہ زندگی مختصر ہے۔ اپنی فانی فطرت پر غور کرنا ہماری انا کو کم کرنے میں مدد دیتا ہے اور ہماری خود غرضانہ خواہشات اتنی اہم نہیں رہتیں۔ مادی دنیا سے ہماری عارضی وابستگیاں اپنے صحیح تناظر میں آ جاتی ہیں اور ہماری زندگی کا جائزہ لینے کی طرف توجہ ہوتی ہے، اور یہ سب بڑے فائدے کی باتیں ہیں۔ جیسا کہ گیارہویں صدی کے عالم الغزالی نے کہا، "…موت کی یاد میں ثواب اور فضیلت ہے۔"2 موت کے بارے میں غور و فکر سوچ کو جگاتا ہے اور ہمیں اپنے وجود کی حقیقت پر غور کرنے کا ایک موقع فراہم کرتا ہے۔

Whatever our views on death are, we can all agree it is a subject that we do not think about enough. This may sound morbid, but there is a profound benefit in reflecting on death—it brings about the realisation that life is short. Pondering our finite nature helps diminish our egos and our selfish desires no longer seem that important. Our ephemeral attachments to the material world are put into perspective and our lives are questioned—all of which offer great benefit. As the 11th century theologian Al-Ghazali said, “…in the recollection of death there is reward and merit.”2 Contemplating death provokes thought and gives us a window of opportunity to reflect on the nature of our existence.

د مرگ په اړه فکر کول، د ژوند د نظر لپاره ځوابونه راکړل. دا ماته وښودله چې د مادي شیانو ته باید څومره اهمیت ورکړم. د ژوند په لیدلو د مرگ له مخې، زه یو داسې احساساتي او فکري ځای ته ورسیدم چې په دې ځمکه کې خپل حالت ارزولی شم. زه څنګه پیدا شوم؟ زه دلته څه باید وکړم؟ زه چیرته ځم؟ مرگ د دغو مهمو پوښتنو محرک و، ځکه چې کله مې پوه شو چې دا ژوند لنډ دی، او یوه ورځ به زه خپل وروستی ساه واخلم، نو دا پوهه هر څه ماته په سمه توګه وښودل.

Reflecting on death, answered questions on how I should view life. It taught me to measure how much importance I should attach to material things. In viewing my life through the lens of death, I entered an emotional and intellectual space where I could assess my situation on this planet. How did I come to be? What should I be doing here? Where am I going? Death was the driving force behind these critical questions, because the moment I recognised that this life is short, that one day I will breathe my last, it put everything into perspective.

د هغه څه د پوهیدو لپاره چې ما تیر کړي دي، غواړم چې تاسو د مرګ په اړه فکر وکړئ؛ تصور وکړئ چې تاسو یوه دقیقه دلته یاست او بله دقیقه نور نه یاست. شاید تاسو د خپلو نږدې کسانو مرګ تجربه کړی وي؛ تاسو څنګه احساس کړ؟ ایا تاسو تنهایي، خالي والی او هغو شیانو سره د تړاو نشتوالی احساس کړ چې تاسو به یې دمخه ډیر په سنجیدګۍ سره اخیستل؟ اوس، که تاسو همدا اوس د مرګ خوند واخلئ، لکه څنګه چې هر انسان بالاخره به یې وخوري، نو دا به ستاسو لپاره څه معنا ولري؟ که تاسو ته د بیرته ستنیدو فرصت ورکړل شي، نو به تاسو خپل ژوند کې څه توپیر راولئ؟ کومې فکرونه او نظرونه به تاسو ډیر په جدیت سره واخلئ؟ که تاسو کولی شئ خپل ژوند بیا تجربه کړئ، د مرګ د تراژیک حقیقت په تجربې سره، نو ستاسو لیدلوری به څنګه وي؟

To understand what I went through, I want you to reflect on death; imagine you are here one minute and the next you are no more. You have probably experienced loved ones that have passed away; how did you feel? Did you feel loneliness, emptiness and lack of attachment to the things you used to take so seriously? Now, if you were to taste death this instant, as every human being eventually will, what would that mean to you? What would you do differently with your life if you were given the chance to go back? What thoughts and ideas would you take more seriously? What would your outlook be if you could relive your life having experienced the tragic reality of death?

دا د مرګ خورا غمجن خبره ده چې موږ بیرته نشو تلای. دا پوهه زما په ذهن کې ډیره درنه وه. د مرګ په اړه ژور فکر کول ما دې پایلې ته ورسوله چې ژوند لنډ دی، او زه غوښتل چې دا د ځنډ پرته، د ښې خوا لپاره بدل کړم. بل سهار ما یو ټکسي ونیوه او لندن سنټرل جومات ته ولاړ شوم او اسلام مې قبول کړ. نیټه د ۲۰۰۲ کال د اکتوبر ۵مه وه.

The sad thing about death is that we cannot go back. This realisation weighed heavily on my mind. Deeply reflecting on death led me to the conclusion that life is short, and that I wanted to transform it for the better without delay. The very next morning I took a taxi to London Central Mosque and embraced Islam. The date was October 5, 2002.

زما د حقیقت د پیژندلو غوښتنه د حقیقت د نورو ته د بیانولو په هڅه بدله شوه. په خپل سادگۍ کې به زه هر هغه څه ته لاس اچاوه چې فکر مې کاوه اسلام او د هغه عقلي بنسټونه ملاتړ کوي. زه د مختلفو عیسوي فیلسوفانو کارونه مطالعه کولم، ځکه چې په انګلیسي ژبه کې د دې ډول هیڅ شی مسلمانانو ته د لاسرسي وړ نه و — د اسلامي فکر ژور لیکني ډیری یې په عربي کې دي. دا پدې معنا وه چې زما د زده کړې لاره سختې وه. د عیسوي فیلسوفانو دلیلونه منل د اسلامي توحید د زده کولو غوره لاره نه وه. که څه هم دواړه دینونه ډیر ګډ ټکي لري، خو لوی او نازک توپیرونه هم شتون لري. د مسلمان په توګه د خپلو کلونو په اوږدو کې، ما ډیر شیان په سختۍ زده کړل. ډیرې غلطۍ او تېروتنې مې وکړې، او دا کتاب زیات تر ټولو هغه درسونه لري چې ما زده کړي دي. زما ډیری غلطۍ اوس د انټرنیټ په اوږدو کې د ټولو لپاره څرګندې دي. د آزمایښت او تېروتنې دا پروسه ګټې هم درلودې او منفي پایلې هم. منفي خواوې دا دي چې زما ټولې ستونزې، لغزښتونه او غفلتونه د ټولو لپاره لیدل کېدای شي. په هرصورت، دا کتاب لوستلو سره تاسو زما له تېروتنو زده کولای شئ او تاسو ته دا ضرورت نه دی چې شیان په سختۍ زده کړئ. د آزمایښت او تېروتنې له لارې زما ځینې دلیلونه سمیدلي، پراختیا موندلي او پیاوړي شوي دي. دې سفر ماته دا هم احساس راکړ چې زغم او مهرباني زموږ له لوړو فضیلتونو دي. دا تجربې زما د خپل دین په اړه نظرونه هم ننګولي، او ما ته دا خبره څرګنده کړه چې اسلام یو مهربانه دود لري. د پیغمبر محمد ﷺ له تعلیماتو له لارې ما وپوهیدم چې مهرباني هر شی ښایسته کوي.

My need to know the truth transformed into a desire to tell others about the truth. In my naivety, I would latch onto anything that I felt supported Islam and its rational foundations. I would study the works of various Christian philosophers because nothing of that sort was accessible to Muslims in the English language—most profound Islamic intellectual writings are in Arabic. This inevitably made my learning process hard. Adopting the arguments espoused by Christian philosophers was not the best way to imbibe Islamic theism. Although the two faiths have a lot in common, there are huge and subtle differences. Throughout my years as a Muslim, I have learnt things the hard way. I have made many mistakes and errors, and much of this book consists of the lessons that I have learnt. Many of my mistakes are available for all to see on the Internet. This process of trial and error has had its benefits as well as its negative consequences. The negatives are that all of my blunders, slip-ups and oversights are available for all to see. However, by reading this book, you can learn from my mistakes and you do not have to learn things the hard way. Trial and error have refined, developed and strengthened the arguments I have adopted. This journey has also made me appreciate that tolerance and compassion are among our highest virtues. These experiences also challenged my views on my own faith, and helped open the door to find out that Islam has a compassionate tradition. Through the Prophet Muhammad’s صلى الله عليه وسلم teachings, I understood compassion beautifies everything.

میں خپل نظرونه او دلیلونه د نړۍ د ځینو تر ټولو ژورو ملحد فکرمندو سره ازمویلي دي. ما د بیلابیلو فکري ځمکو له ملحد پوهنتونو او مفکرینو سره بحثونه کړي دي. زما د بحث ملګرو کې پروفیسر سایمن بلیک برن، ډاکټر برینډن لارور، ډاکټر سټیفن لاو، پروفیسر ریچرډ نارمن، ډاکټر نایجل وارټن، پروفیسر پیټر سیمنز، پروفیسر لارنس کراوس، پروفیسر ګراهم تامسن، ډاکټر پیټر کیو او ډین بارکر شامل دي. زه د پروفیسر ریچرډ ډاوکینز سره هم یوه لنډه د سړک په غاړه خبرې کړې، خو ستونزمنه دا وه چې زموږ خبرې ناڅاپه بندې شوې او ډاوکینز ژر لاړ. هغه موضوعات چې موږ پرې بحث کړی دی، د "ایا موږ د مذهب پرته ښه ژوند کولی شو؟" څخه نیولې تر "ایا شعور د خدای په شتون ښه توضیح کیدای شي؟" او "اسلام یا الحاد: کوم یو ډیر معقول دی؟" پورې پراخ دي. دې بحثونو زما دلیلونه ښه کړل. دا زما لپاره لویه برکت و، او هغه کسان چې زما کار پیژني لیدلي دي چې زه د تحلیلي فلسفیانو د دلیلونو له تقلید څخه د اسلامي دودونو پر بنسټ د ځانګړو موقفونو پراختیا ته رسیدلی یم. دا داسې نه ده چې ما "د اوبو سره ماشوم هم وغورځاوه". لکه څنګه چې به په دې کتاب کې وګورئ، ما ټول سالم، عمومي او قوي دلیلونه ساتلي دي، او هغوی ته مې اسلامي رنګ ورکړی دی، او همدارنګه مې هغه داسې پالش کړي دي چې له کلامي او عقلي پلوه منسجم وي.

I have tested my ideas and arguments with some of the brightest atheist minds in the world. I have debated prominent atheist academics and thinkers from a wide range of intellectual backgrounds. Some of my interlocutors have been Professor Simon Blackburn, Dr. Brendan Larvor, Dr. Stephen Law, Professor Richard Norman, Dr. Nigel Warburton, Professor Peter Simons, Professor Lawrence Krauss, Professor Graham Thompson, Dr. Peter Cave and Dan Barker. I have even had a brief street discussion with Professor Richard Dawkins, but unfortunately we were interrupted and Dawkins made a quick exit. The topics we have debated range from “Can we live better lives without religion?”, “Can consciousness be best explained by God’s existence?” to “Islam or Atheism: Which Makes More Sense?”3 These debates have facilitated improvements to my arguments. It has been a huge blessing, and those who are familiar with my work have seen that I have evolved from mirroring the arguments of analytical philosophers to developing positions rooted in the Islamic tradition. This does not mean I have ‘thrown away the baby with the bathwater’. As you will see in this book, I have kept all the sound, universal and robust arguments, while giving them an Islamic flavour, as well as refining them to ensure that they are theologically and rationally coherent.

فلسفے میں لندن یونیورسٹی سے اپنی ماسٹرز ڈگری مکمل کرنا میرے لیے نہایت مفید ثابت ہوا ہے۔ فلسفیانہ نظریات کو تنقیدی انداز میں پرکھنے اور ان کی تائید کرنے کی میری صلاحیت میں بہتری آئی ہے۔ اب میں اسی شعبے میں پوسٹ گریجویٹ تعلیم جاری رکھے ہوئے ہوں، اور میرا ارادہ یہ ہے کہ جو کچھ میں نے سیکھا ہے اسے استعمال کرتے ہوئے روایتی اسلام کے لیے ایک دانشورانہ اور ہمدردانہ مؤقف کو مختلف طبقات کے سامنے پیش کروں۔ ان علمی تجربات نے اس کتاب میں پیش کیے گئے دلائل کے منطقی ربط اور مواد کو تشکیل دیا اور اس پر اثر ڈالا ہے۔ انہوں نے میرے اس یقین کو بھی مضبوط کیا ہے کہ قرآن اور نبوی تعلیمات پر مبنی اسلامی الہیات، فکر اور فلسفہ فطری طور پر قابلِ فہم، مربوط اور مضبوط ہیں۔

Completing my Master’s degree in philosophy at the University of London has proven to be very beneficial. My ability to critically challenge and support philosophical views has improved. I am currently continuing postgraduate studies in this field, and it is my intention to use what I have learnt to articulate an intelligent and compassionate case for traditional Islam to a wide range of audiences. These academic experiences have shaped and influenced the logical flow and content of the arguments presented in this book. They have also strengthened my view that Islamic theology, thought and philosophy—grounded in the Qur’an and the prophetic teachings—are intuitive, coherent and robust.

د اسلامي توحید په اړه د انګلیسي ژبې هیڅ بل کتاب داسې نه دی چې یو هوښیار او ژور دلیل وړاندې کړي، او د الحاد بې‌ثباتي څرګنده کړي. دا د دې کتاب ستاینه نه ده؛ بلکې دا په دې موضوع د لیکنې کمښت ښيي. زه د نړۍ په ټولو پوهنتونونو کې د لیکچرونو په ورکولو سره د زرګونو مسلمان او غیر مسلم زده‌کوونکو او پوهانو سره مخ شوی یم. دا اړیکې، د الحاد له وده سره یوځای، دا ډاډ راکوي چې خلک د خدای، د وحي د رول او د پیغمبر محمد صلی الله علیه وسلم د شخصیت په اړه د اسلامي نظر لپاره فکري تږي دي. دا کتاب هڅه کوي چې هغه تږي ماتې کړي، او په دې توګه انګلیسي لوستونکي ته د خدای د شتون، د هغه د وحدانیت او د هغه د عبادت د وړتیا لپاره د سمو دلیلونو یوه منظمه ټولګه وړاندې کړي، پشمول د قرآن او د محمد صلی الله علیه وسلم د نبوت لپاره یو اغیزمن دلیل. همدارنګه دا کتاب د هغو پراخو علمي او عامه دلیلونو او اعتراضونو ته ځواب ورکوي چې د خدای د انکار لوري ته مایل دي.

No other book available in the English language articulates an intelligent and nuanced case for Islamic theism, while addressing the incoherence of atheism. This is not to praise this book; rather, it highlights the lack of writing on this topic. During the lectures that I have delivered at university campuses all around the world, I have interacted with thousands of Muslim and non-Muslim students and academics. These interactions, in addition to the rise of atheism, have made it quite clear that people have an intellectual thirst concerning the Islamic view of God, the role of revelation and the personality of the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم. This book aims to quench that thirst, thereby providing an English reader with a coherent set of arguments for God’s existence, oneness and why He is worthy of our worship, including a compelling case for the Qur’an and the prophethood of Muhammad صلى الله عليه وسلم. It also responds to and addresses a wide range of academic and popular arguments and objections that favour the denial of the Divine.

دا کتاب د خدای د شتون، قرآن کریم او د محمد ﷺ د نبوت لپاره عمومي او اسلامي دلایل یو ځای کوي. ډیری له دې دلیلونو په پوهانو او متفکرینو کې د کلونو راهیسې ازمویل شوي دي. هر فصل د هغه دلیل د اسلامي بنسټ د ښودلو لپاره اړوند اسلامي حوالې لري، چې له امله یې دلیلونه یوازې فلسفي لحاظ سره سم نه، بلکې اسلامي لحاظ سره هم منسجم دي. د دې کتاب د حوالو شاوخوا پنځوس سلنه د اسلامي دودیزو سرچینو څخه دي؛ دې کې د قرآن کریم حوالې، د نبوي احادیثو حوالې4

This book contains a combination of universal and Islamic arguments for God’s existence, the Qur’an and the prophethood of Muhammad صلى الله عليه وسلم. Many of these arguments have been tried and tested with academics and thinkers over the years. Each chapter has relevant Islamic references to show the Islamic basis for each argument, which ensures that they are not only philosophically sound but Islamically coherent. Approximately fifty percent of the references in this book come from the Islamic tradition; this includes references from the Qur’an, the Prophetic Traditions4

(حدیث، احادیث جمع) او اسلامي علمي دود. دا کتاب یوازې د اسلامي خدای‌پېژندنې او الحاد ته د ځواب پر موضوع نه تمرکز کوي؛ بلکې د قرآن د الهي لیکوال والي د یوې کلکې دلیل څخه بحث کوي او څرګندوي چې د ﷺ د ژوند تجربو، تعلیماتو او اغېز ته په کتو، موږ یوازې دې پایلې ته رسېدلی شو چې هغه د خدای وروستی رسول و۔ د ﷺ دا ژوند او تعلیمات هم په دې کتاب کې په تفصیل سره راوړل شوي دي۔ د ځانګړې اهمیت وړ دا ده چې کتاب په تفصیل سره څرګندوي چې ولې خدای د عبادت وړ دی، او دا هغه سبب دی چې د موږ د پیدایښت لامل دی۔

(known as hadith; ahadith, pl) and the Islamic scholarly tradition. This book does not just focus on Islamic theism and a response to atheism; it addresses a key argument for the Divine authorship of the Qur’an and explains how, by looking at the life experiences, teachings and impact of the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم, we can only conclude that he was the final messenger of God. Significantly, it elaborates in detail on why God is worthy of our worship, which is the reason for our existence.

هر کس که باشید، مسلمان، ملحد یا شکاک، زه تاسو دا کتاب په پرانیستې زړه او پرانیستې ذهن سره لوستو ته رابولم. زه په ریښتیا باور لرم چې که تاسو دې بلنې ته ځواب ووایاست، نو یو له هغو پایلو څخه چې به ورسېږئ دا وي چې الحاد یو فکري سراب دی، او د خدای اسلامي تصور منطقي او ریښتیني دی. کله چې دا کتاب ولولئ، به وګورئ چې د «فکري سراب» دا عبارت د الحاد لپاره یو سم توضیح دی. سراب یو نظري وهم دی چې موږ د هوا د حالاتو له امله تجربه کوو. همداسې، هغه شرایط چې د خدای د انکار لامل کیږي، په غلطو فرضیو پر نړۍ، ناسمو استدلالونو، شبه فکري دعوو باندې ولاړ دي چې احساسي مسائل پټوي، او ځینې وختونه خپل ځان محوري والی هم. الحاد د عقل پر ژمنتیا ولاړ نه دی؛ په ډېرو لحاظونو کې دا د عقل دښمن دی (وګورئ فصل ۳).

Irrespective of whether you consider yourself a Muslim, atheist or sceptic, I invite you to read this book with an open heart and mind. I truly believe that if you respond to this invitation, one of the conclusions you will reach is that atheism is an intellectual mirage and that the Islamic conception of God is coherent and true. Once you read this book you will see that the phrase ‘intellectual mirage’ is an apt description for atheism. A mirage is an optical illusion that we experience due to atmospheric conditions. Likewise, the conditions that facilitate the denial of the Divine are based on false assumptions about the world, incoherent arguments, pseudointellectual postulations that veil emotional issues and on occasion, egocentricity. Atheism is not based on a commitment to reason; in many ways, it is its adversary (see Chapter 3).