ستاسو د کور څخه د وتلو په وخت کې تاسو خپله کوڅه کې د ډومینو ډبرو یوه داسې کرښه ومومئ چې ستاسو د سترګو له لیدلو هاخوا پورې شتون لري. تاسو داسې یو غږ اوریدل پیل کړئ چې د وخت په تیریدو سره لږ څه لوړیږي. دا غږ تاسو ته آشنا دی، ځکه چې تاسو د ماشومتوب په کې د ډومینو سره لوبې کولې؛ دا د هغو د لویدو غږ دی. په پای کې تاسو دا د ډومینو د لویدو حیرانوونکی منظره وینئ چې ستاسو په لور راځي. تاسو د فزیک د بنسټیزو قوانینو له لارې د داسې یوې ستونزمنې منظرې د رامینځ ته کیدو په اړه ډیر حیران یاست؛ په ورته وخت کې یو څه خپه هم یاست، ځکه چې وروستۍ ډومینو ستاسو د پښو څخه یو څو انچه لرې ولویده. لاهم د هغه څه په اړه چې پیښ شوي خوښ یاست، تاسو پریکړه کوئ چې کوڅه کې د لومړۍ ډومینو د موندلو لپاره لاړ شئ، په دې هیله چې د دې حیرانوونکي تجربې مسؤل شخص وویني.

Imagine you walk out of your house and on your street you find a row of dominoes that stretch far beyond what your eyes can see. You start to hear a noise that gets slightly louder as time passes. This noise is familiar to you, as you used to play with dominoes as a child; it is the sound of them falling. Eventually, you see this amazing display of falling dominoes approaching you. You greatly admire how the basic laws of physics can produce such a remarkable spectacle; however, you are also saddened because the last domino has now fallen a few inches away from your feet. Still excited about what has just happened, you decide to walk down the street to find the first domino, hoping to meet the person responsible for producing this wonderful experience.

اب ذرا سوچیں: کیا آپ اپنی گلی میں چلتے ہوئے آخرکار اُس جگہ پہنچ جائیں گے جہاں ڈومینوز کی زنجیر شروع ہوئی تھی؟ یا آپ ہمیشہ چلتے ہی رہیں گے؟ بظاہر جواب یہی ہے کہ آپ آخرکار پہلا ڈومینو ضرور پا لیں گے۔ لیکن میں چاہتا ہوں کہ آپ یہ پوچھیں کہ ایسا کیوں ہے؟ آپ کو یہ معلوم اس لیے ہے کہ اگر ڈومینوز کی زنجیر ہمیشہ کے لیے جاری رہتی تو آپ کے قدموں کے پاس گرنے والا آخری ڈومینو کبھی نہ گرتا۔ آخری ڈومینو کے گرنے سے پہلے لامحدود ڈومینوز کا گرنا لازم ہوتا، اور لامحدود ڈومینوز کے گرنے میں لامحدود وقت لگتا۔ یعنی آخری ڈومینو کبھی نہ گرتا۔ سادہ الفاظ میں: آخری ڈومینو کے گرنے کے لیے اس سے پیچھے والے ڈومینو کا گرنا ضروری ہے، اور اس پیچھے والے کے لیے اس سے بھی پیچھے والے کا گرنا ضروری ہے۔ اگر یہ سلسلہ ہمیشہ چلتا رہتا تو آخری ڈومینو کبھی نہ گرتا۔ اسی مثال کو آگے بڑھاتے ہوئے ایک اور سوال کرتا ہوں۔ فرض کریں آپ گلی میں چلتے ہوئے آخرکار وہ پہلا ڈومینو پا لیتے ہیں جس سے پوری زنجیر گری۔ اس پہلے ڈومینو کے بارے میں آپ کیا سوچیں گے؟ کیا آپ یہ سمجھیں گے کہ یہ ڈومینو "خودبخود" گرا؟ دوسرے الفاظ میں، کیا آپ کے خیال میں پہلے ڈومینو کا گرنا اس سے باہر کسی چیز کا حوالہ دیے بغیر سمجھایا جا سکتا ہے؟ ظاہر ہے کہ نہیں؛ یہ ہماری بنیادی فطری سمجھ کے خلاف ہے۔ کوئی بھی چیز خودبخود نہیں ہوتی۔ ہر چیز کو کسی نہ کسی طرح کی وضاحت درکار ہوتی ہے۔ لہٰذا پہلے ڈومینو کو کسی اور چیز نے گرایا ہوگا: کوئی شخص، ہوا، یا کوئی چیز جو اسے آ کر لگی۔ یہ "کوئی اور چیز" جو بھی ہو، ہماری اس وضاحت کا حصہ بننا لازمی ہے کہ ڈومینوز کیوں گرے۔

Keeping the above scenario in mind, I want to ask you a few questions. As you walk down your street, will you eventually reach where the chain of dominoes began? Or will you keep on walking forever? The obvious response is that you will eventually find the first domino. However, I want you to ask why. The reason you know that you will find the first domino is because you understand that if the domino chain went on forever, the last domino that fell by your feet would never have fallen. An infinite number of dominoes would have to fall before the last domino could fall. Yet an infinite amount of falling dominoes would take an infinite amount of time to fall. In other words, the last domino would never fall. Putting this in simple terms, you know that in order for the last domino to fall, the domino behind must fall prior to it, and for that domino to fall, the domino behind it must fall prior to it. If this went on forever, the last domino would never fall. Sticking with the analogy, I want to ask you another question. Let’s say, walking down the street, you finally come across the first domino which led to the falling of the entire chain. What would your thoughts be about the first domino? Would you think this domino fell ‘by itself’? In other words, do you think the falling of the first domino can somehow be explained without referring to anything external to it? Clearly not; that runs against the grain of our basic intuition about reality. Nothing really happens on its own. Everything requires an explanation of some sort. So the first domino’s fall had to have been triggered by something else—a person, the wind or a thing hitting it, etc. Whatever this ‘something else’ is, it has to form a part of our explanation of falling dominoes.

دې ته په لنډه کې، زموږ تر اوسه شوو فکرونو سره سم: نه شي کیدای چې د ډومینو د لړۍ کې بې نهایت توکي وي، او نه شي کیدای چې لومړۍ ډومینو د هیڅ دلیل پرته لویدل پیل کړي.174

So to sum up our reflections thus far: neither could the chain of dominoes contain an infinite number of items, nor could the first domino start falling for no reason whatsoever.174

یہ مثال دلیلِ انحصار (argument from dependency) کا خلاصہ ہے۔ کائنات کچھ کچھ ڈومینو کی ایک قطار کی طرح ہے۔ کائنات اور اس کے اندر موجود ہر چیز منحصر ہے۔ وہ کسی اور پر منحصر ہو سکتی ہیں، جو خود کسی اور پر منحصر ہو، اور یہ سلسلہ ہمیشہ تک چلتا رہے، ایسا ممکن نہیں۔ اس کی واحد معقول توجیہ یہ ہے کہ کائنات اور اس کے اندر کی ہر چیز کا انحصار کسی ایسی ہستی یا شے پر ہے جس کا وجود کسی نہ کسی پہلو سے کائنات (اور کسی بھی دوسری چیز) سے آزاد ہے۔ دوسرے الفاظ میں، اس ہستی کا "منحصر" ہونا اُس طرح کا نہیں ہو سکتا جیسا کائنات کا ہے، کیونکہ ایسا ہونے کی صورت میں وہ بس زنجیر میں ایک اور ڈومینو کا اضافہ ہوتی، اور اس کی بھی وضاحت درکار ہوتی۔ لہٰذا ایک ایسی آزاد اور ازلی ہستی کا ہونا ضروری ہے جس پر ہر چیز کا انحصار ہو۔ یہ دلیل بظاہر سادہ معلوم ہوتی ہے، لیکن اسے سمجھنے کے لیے پہلے یہ واضح کرنا ضروری ہے کہ میری مراد "منحصر" سے کیا ہے۔

This above analogy is a summary of the argument from dependency. The universe is somewhat like a row of dominoes. The universe and everything within it is dependent. They cannot depend on something else, which in turn depends on something else, forever. The only plausible explanation is that the universe, and everything within it, has to depend on someone or something whose existence is in some ways independent from the universe (and anything else for that matter). Put differently, this thing must not be ‘dependent’ the way the universe is, because that would just add one more domino to the chain, which would then require an explanation. Therefore, there must be an independent and eternal Being that everything depends upon. Simple as this sounds, in order to understand this argument, I will have to define what I mean by ‘dependent’.

پښتو ژباړه: دا خبره څه معنا لري کله چې وایو چې یو شی "متعلّق" (تړلی) دی؟

What does it mean when we say something is dependent?.

۱۔ لومړی، دا داسې یو شی دی چې ضروري نه دی. د «ضروري» کلمه په فلسفه کې یو ځانګړی، تخنیکي معنا لري۔

1. Firstly, it is something that is not necessary. The word ‘necessary’ has a specific, technical meaning in philosophy.

برخلاف عام استعمال، دا معنا نه لري چې یو شی تاسو ته ضرورت لري. بلکه کله چې فیلسوفان وایي چې یو شی ضروري دی، دوی مطلب دا وي چې دا ناممکنه وه، یعنې نه شو تصور کیدی چې دا شی موجود نه وای.175 زه پوهیږم چې دا مفهوم ستونزمن ښکاري. دا ځکه چې زموږ په تجربي ژوند کې هیڅ شی هم ضروري نه دی. بیا هم، موږ کولای شو د "ضروري وجود" معنا په ښه توګه پوه شو، که د مخالف په اړه فکر وکړو. یو شی چې ضروري نه وي، پدې معنا دی چې موجود کیدل یې حتمي نه دي. یعنې که دا تصور کیدی شي چې یو شی موجود نه وای، نو دا ضروري نه دی. هغه څوکۍ چې تاسو اټکل کیږي چې پرې ناست یاست، په ښکاره ډول ضروري نه ده — موږ کولای شو زرګونه داسې حالتونه تصور کړو چې دا به موجوده نه وای. ممکن تاسو دا نه وای پیرودلی، جوړونکی ممکن دا نه وای جوړ کړی، یا پلورونکی ممکن نه وای پلورلی. ښکاره ده چې ستاسو څوکۍ ډیر اسانه کیدای شوه چې موجوده نه وای. اوس دا امکان چې "موجود نه وای" یو مهم ځانګړتیا ده د تابع (انحصاري) شیانو.

Contrary to popular use, it does not indicate something you need. Rather, when philosophers say something is necessary, they mean that it was impossible, inconceivable for it to not have existed.175 I understand why this may be a bit of a difficult concept to grasp. This is because nothing in our empirical experience is ever necessary. We can, however, get an adequate understanding of what ‘being necessary’ means by thinking about the opposite. A thing or object not being necessary implies that it does not have to exist. In other words, if it is conceivable that a thing could have not existed, it is not necessary. The chair you are presumably sitting on is clearly not necessary—we can imagine a thousand different scenarios where it might not have existed. You may not have chosen to buy it, the manufacturer may not have chosen to make it, or the dealer may not have chosen to sell it. Clearly, your chair very easily could not have existed. Now this possibility of ‘not-having-been-there’ is a key feature of dependent things.

داسې یو شی چې دا ځانګړتیا ولري، د شتون لپاره یو توضیح ته اړتیا لري. دا ځکه چې د یو داسې شي لپاره چې ممکن نه وي شتون درلودی، په اسانۍ سره پوښتنه کیدای شي: دا شی ولې شتون لري؟ دا په بشپړه توګه مشروع پوښتنه د یوه توضیح غوښتنه کوي. دا ممکن نه دی چې شی پخپله شتون ولري، ځکه چې د هغه د شتون په اړه هیڅ حتمي شی نشته. دا ووایو چې شی په یوه ډول خپل ځان توضیح کوي، په حقیقت کې به د هغه تابعیت ځانګړتیا رد کړو چې مو لا دمخه بحث وکړ. له همدې امله، توضیح باید له شي څخه بهر یو شی وي. په دې سیاق کې توضیح د بهرنیو عواملو یوه ټاکلې ډله ده چې د دې لپاره دلیل وړاندې کوي چې ولې یو شی شتون لري.

Something that has this feature requires an explanation for its existence. This is because for something that might not have existed, you can easily ask: Why does this thing exist? That perfectly legitimate question calls for an explanation. It cannot be that the thing exists on its own, because there is nothing necessary about its existence. To say that the thing somehow explains itself would be to deny the property of dependence we just discussed. Thus, the explanation must be something external to it. An explanation in this context means an external set of factors that provide a reason for why something exists.

د کرسۍ د مثال په لړ کې، یو شمیر عوامل—لکه هغه جوړونکی چې دا یې جوړوي، هغه پلورونکی چې دا یې پلوري، او تاسو چې دا اخلئ—د کرسۍ د شتون توضیح جوړوي۔ له همدې امله، که یو شی د بهرنیو عواملو یوې ټولګې ته اړتیا ولري، دا پدې مانا ده چې هغه له ځان پرته بل شی پورې تړلی دی۔ پایله دا چې د هغه شتون د یو بهرني شی پورې تړلی دی۔ دا د استدلال یوه بنسټیزه، وجداني او عقلي بڼه ده، ځکه داسې یو شی شتون ته تښتیدل چې نشو کیدای شتون ولري، د یو عاقل ذهن نښه ده۔

Going back to our chair analogy, the collection of a number of factors—e.g., the manufacturer making it, the dealer selling it, and you buying it—form the explanation for the chair’s existence. Therefore, if something requires an external set of factors, it means that it is dependent on something other than itself. Consequently, its existence is dependent on something external. This is a basic, intuitive and rational form of reasoning. This is because questioning something that exists that could not have existed, is the mark of a rational mind.

ہمیں سائنسدانوں کے کام پر غور کرنا چاہیے۔ وہ حقیقت کی مختلف خصوصیات کی طرف اشارہ کرتے ہیں اور پوچھتے ہیں: یہ پھول ایسا کیوں ہے؟ یہ بیکٹیریا یہ بیماری کیوں پیدا کرتا ہے؟ کائنات اسی رفتار سے کیوں پھیل رہی ہے جس رفتار سے وہ پھیل رہی ہے؟ ان سوالات کی جائز حیثیت اس حقیقت سے آتی ہے کہ ان میں سے کوئی بھی چیز ضروری نہیں؛ یہ سب اس طرح نہ ہوتے جس طرح یہ ہیں۔ اس تصور کو بہتر طور پر سمجھنے کے لیے درج ذیل مثال پر غور کریں:

Think about what scientists do. They point to different features of reality and ask—why is this flower a certain way? Why does that bacteria cause this disease? Why is the universe expanding at the rate that it is? What gives these questions legitimacy is the fact that none of them are necessary; all of them might not have been the way that they are. To facilitate a greater understanding of this concept, consider the following example:

سهار وختې چې پاڅئ، زینو ته کوزیږئ او مطبخ ته ننوځئ. فرج خلاصوئ او د هګیو د کڅوړې پر سر یو قلم وینئ. تاسو په ډېر ژر فرج نه تړئ او پدې پایله رسئ چې د قلم شتون ضروري نه دی. تاسو فکر نه کوئ چې قلم پخپله فرج ته ورغلی دی. تاسو پوښتئ چې قلم ولې د هګیو پر کڅوړه ایښودل شوی دی. تاسو دا پوښتنه ځکه کوئ چې د قلم شتون پر هګیو باندې ضروري نه دی. د هغه د شتون او د هغه د ځانګړې بڼې لپاره توضیح ته اړتیا ده. توضیحات ممکن توپیر ولري، مګر دا حقیقت چې توضیح ته اړتیا ده، دا ښیي چې قلم متکي دی. قلم د بهرنیو عواملو د یوې ډلې ته اړتیا لري چې ورته دلیل وړاندې کړي چې ولې په فرج کې ایښودل شوی دی او ولې داسې دی. د مثال په توګه: دا حقیقت چې قلم جوړ شوی دی، ستاسو زوی دا د یوې لیکنې پلورنځي څخه اخیستی دی، او بیا یې په فرج کې ایښي دی، هغه بهرني عوامل ښیي چې د قلم مسؤل دي. قلم پدې بهرنیو عواملو متکي دی، او دا عوامل د قلم شتون توضیح کوي.

Waking up in the morning, you go down the stairs and walk into the kitchen. You open the fridge and on top of the egg box you find a pen. You obviously do not close the fridge door and conclude that the pen’s existence is necessary. You do not think that the pen in the fridge got there by itself. You question why the pen is on top of the egg box. The reason you ask this question is because the pen’s existence on the egg box is not necessary. It requires an explanation for its existence and for the way that it is. The explanations can vary, but the fact that an explanation is needed means that the pen is dependent. The pen requires an external set of factors to provide a reason for why it is placed in the fridge, and why it is the way that it is. For instance: the fact that the pen was made, and your son bought the pen from a stationary shop, and then put the pen in the fridge provides the external set of factors responsible for the pen. The pen is therefore dependent on these external factors, and these factors explain the pen’s existence.

2. دوهم، یوه شی هغه وخت تابع (ځانګړی ترتیب پورې تړلی) ده کله چې د هغې اجزا یا بنسټیز ډبرې (بلاکونه) په بل ډول هم تنظیم کیدای شوای. دا ځکه چې باید د هغې شی څخه بهر یو داسې شی موجود وای چې د هغې ځانګړی ترتیب یې ټاکلی وای۔176 د یوې بیلګې په واسطه یې واضح کوم:

2. Secondly, something is dependent if its components or basic building blocks could have been arranged in a different way. This is because there must have been something external to that thing which determined its specific arrangement.176 Let me elaborate with an example:

تاسو په موټر کې کور ته راروان یاست او یوه دایروي دوار ته نږدې کیږئ. هلته تاسو د ګلانو یوه ډله وینئ چې په دریو کلمو کې ترتیب شوي: ‘I love you’. تاسو کولی شئ دا نتیجه واخلئ چې د ګلانو په ترتیب کې هیڅ حتمي شی نشته. دوی کیدای شول بل ډول ترتیب شي، مثلاً د ‘I love you’ پر ځای ‘I adore you’ کارول کیدای شو. یا دا هم کیدای شول چې ګلان هیڅ ترتیب نه وای شوي، بلکې په بې ترتیبه ډول خپاره وای. ځکه ګلان په بل ډول هم ترتیب کیدای شول، نو د دوی ترتیب باید د یو بهرني ځواک له خوا ټاکل شوی وي. په دې قضیه کې دا کیدای شي د ځایي باغوان کار وي یا د ځایي دولت د یوې پروژې پایله. دا نکته د تقریباً هرڅه لپاره سمه ده چې تاسو یې ګورئ. د هرڅه اجزا، که دا یو اتوم وي، که یو لیپټاپ یا یو ژوندی موجود، په یوه ځانګړي ډول ترکیب شوي دي. سربیره پردې، هر بنسټیز جوز ځانګړی ضروري شتون نه لري. د یو شی بنسټیز اجزا نشي کولی خپله ځانونه تشریح کړي، او له همدې امله د تشریح ته اړتیا لري (وګورئ پورتنۍ لومړۍ تعریف).

You are driving home and you pass a roundabout. You see a bunch of flowers arranged in the following three words: ‘I love you’. You can conclude that there is nothing necessary about the arrangement of the flowers. They could have been arranged in another way—for example, the words ‘I adore you’ instead of ‘I love you’ could have been used. Alternatively, the flowers could have not been arranged at all—they might have been randomly scattered. Since the flowers could have been set in a different way, some force external to them must have determined their arrangement. In this case, it could have been the local gardener or the result of a local government project. This point holds true for pretty much everything you observe. The components of everything, be it an atom or a laptop or an organism, are composed in a specific way. Furthermore, each basic building block does not exist necessarily. The basic components of something cannot explain themselves and therefore require an explanation (see the first definition above).

۳۔ دریم، یو شی هغه وخت تابع (متکی) وي چې د خپل وجود لپاره له خپل ځان نه بهر یو شی پورې اړه ولري. دا د کلمې یو عام عقلي مفهوم دی. د تابع کیدو بل تعبیر دا دی چې ووایو، یو شی خپل ځان نه ساتونکی (خپل ځان ژوندی ساتونکی) نه دی. د دې لپاره یوه بېلګه د کور پیشو دی. پیشو خپل ځان نه ساتي؛ دا د ژوند لپاره بهرني شیانو ته اړتیا لري. دا شیان خواړه، اوبه، اکسیجن او سرپناه دي.

3. Thirdly, a thing is dependent if it relies on something outside itself for its existence. This is a common sense understanding of the word. Another way of explaining that something is dependent is by stating that it is not self-sustaining. An example includes a pet cat. The cat does not sustain itself; it requires external things to survive. These include food, water, oxygen and shelter.

4. په پای کې، د یوې تابع شیء ټاکونکې ځانګړتیاوې دا دي چې هغه محدودې فزيکي ځانګړتیاوې لري. دا ځانګړتیاوې کیدای شي شکل، اندازه، رنګ، تودوخه، برق‌بار، کتله او نور شامل کړي. دا ولې داسې دی؟

4. Finally, the defining features of a dependent thing are that it has limited physical qualities. These can include shape, size, colour, temperature, charge, mass, etc. Why is this so?

که یو شی یو محدود فزیکی صفت ولري، نو دا صفت باید د ځان څخه بهر یو شی لکه بهرنی سرچینه یا بهرنۍ شرایطو په واسطه محدود شوی وي. لاندې پوښتنې دا نقطه روښانه کوي: دا شی دغه حدود ولې لري؟

Well, if something has a limited physical feature, that feature must be limited by something external to itself, such as an external source or external set of factors. The following questions highlight this point: Why does it have these limits?

پس دا شی په ځان دا محدودیتونه نه دي ورکړي. د مثال په توګه، که زه یوه کپکیک واخلم چې د اندازې، شکل، رنګ او بڼې محدود فزیکي صفتونه لري، او ادعا وکړم چې دا په ضروري ډول شتون لري، تاسو به فکر وکړئ چې زه احمق یم. تاسو پوهیږئ چې د دې اندازه، رنګ او بڼه د یوه بهرني سرچینې لخوا کنټرول شوي دي: په دې حالت کې، پخلی (ډوډۍ پخونکی). محدود فزیکي صفتونه لرونکي شیان د دې صفتونو ځای نه دي ورکړی. باید یوه توضیح وي چې د دې محدود فزیکي صفتونو شتون ښکاره کړي.

Why is it not twice the size, or a different shape or colour? The thing did not give itself these limitations. For example, if I picked up a cupcake with its limited physical qualities of size, shape, colour and texture, and claimed that it existed necessarily, you would think I was foolish. You know that its size, colour and texture have been controlled by an external source: in this case, the baker. Things with limited physical qualities did not give rise to them. There must be an explanation to explain the existence of these limited physical qualities.

دا معقوله ده چې ووایو، هر هغه شی چې محدود فزیکي صفات لري، محدود دی؛ باید یو څه وي چې مخکې له دې نه وو او د دغو صفاتو سبب شو. پدې معنی، هر محدود فزیکي شی یو وخت پیل درلود، ځکه دا تصور نه کیږي چې محدود فزیکي شیان ازلي وي. دا ځکه چې باید د هر محدود فزیکي شي څخه مخکې یو بهرنی سرچینه یا یو شمېر عوامل موجود وي او د هغه محدودیتونه یې پیدا کړي وي. تصور وکړئ چې زه یو بوټی واخلم او ادعا وکړم چې دا ازلي دی. تاسو به څه ځواب ورکړئ؟ تاسو به له دې ادعا څخه وخندئ. که تاسو د بوټي پیل نه وی لیدلی، بیا هم پوهېږئ چې دا محدود دی، ځکه د هغه محدود فزیکي صفات لري. خو حتی که محدود فزیکي شیان (پدې کې کائنات هم شامل دي) ازلي وای، بیا هم دا حقیقت نه بدلیږي چې دوی تابع دي او په ضروري ډول نه موجود دي. دا دلیل د دې پرته کار کوي چې شیان ازلي دي که نه، او که د پیل لرونکي دي.

It is reasonable to assert that all things with limited physical qualities are finite; there must have been something prior that was responsible for their qualities. This means that all limited physical objects at one point had a beginning, because it is inconceivable that limited physical objects are eternal. This is due to the fact that an external source or set of factors must have existed prior to any limited physical object and caused its limitations. Imagine if I picked up a plant and claimed that it was eternal. How would you respond? You would laugh at such an assertion. Even if you didn’t witness the plant’s beginning, you know it is finite because of its limited physical qualities. However, even if limited physical objects (including the universe) were eternal, it would not change the fact that they are dependent and do not exist necessarily. This argument works regardless of whether or not objects are eternal or have a beginning.

د اوپر ذکر شوي د تابعیت د جامع تعریف پر بنسټ دا نتیجه راځي چې کائنات او هر څه چې په هغې کې دي، تابع دي. فکر وکړئ پر هر هغه څه چې ذهن ته راځي، یو قلم، یوه ونه، لمر، یو الیکترون، حتی یو کوانټم ساحه. دا ټول څیزونه په یوه ډول تابع دي. که دا حقیقت وي، نو هغه هر څه چې موږ یې ادراک کوو، پدې شمول کائنات، په لاندې یو له ډولونو سره تشریح کیدای شي:

Applying the above comprehensive definition of what it means to be dependent leads us to conclude that the universe and everything within it is dependent. Reflect on anything that comes to mind—a pen, a tree, the sun, an electron, and even a quantum field. All of these things are dependent in some way. If this is true, then all that we perceive—including the universe—can be explained in one of the following ways:

۱. کائنات او هغه ټول شیان چې موږ یې ګورو، ازلي، ضروري او خپلواک دي۔

1. The universe and all that we perceive are eternal, necessary and independent.

۲۔ د کائنات او هغه ټولو شیانو وجود چې موږ یې درک کوو، په یوه بل شي پورې تړلی دی، او هغه شی بیا هم په بل شي پورې تړلی دی.

2. The existence of the universe and all that we perceive depends on something else which is also dependent.

3. کائنات او هغه هرڅه چې موږ یې ادراک کوو، خپل وجود له بل څه څخه اخلي، هغه شی چې د خپل ذات له مخې موجود دی او په همدې سبب ازلي او بې‌نیازه دی۔

3. The universe and all that we perceive derives its existence from something else that exists by its own nature and is accordingly eternal and independent.

زه به هر تشریح ته جلا جلا وګورم او وګورم چې کوم یو د کائنات او د هغه ټولو شیانو د تړاو (انحصار/انحصار پر بل) ښه تشریح کوي۔

I will take each explanation and discuss which one best explains the dependency of the universe and everything within it.

۱. کائنات او هغه ټول شیان چې موږ یې ګورو، ازلي، ضروري او خپلواک دي۔

1. The universe and all that we perceive are eternal, necessary and independent.

آیا کائنات او هرڅه چې موږ یې ادراک کوو، ازلي او په ځان تکیه کوونکي کیدای شي؟ دا یو عقلي توضیح نه ده. کائنات او ټول هغه شیان چې موږ یې ادراک کوو، ضروري نه دي چې موجود وي؛ دا امکان لري چې اصلاً موجود نه وي. دوی همدارنګه محدود فزیکي صفتونه لري. له هغه ځایه چې دوی نه شي کولای خپل محدودیتونه پیدا کړي، نو باید یو بهرنی شی دغه محدودیتونه پر دوی تحمیل کړي وي. کائنات او ټول هغه شیان چې موږ یې ادراک کوو، د خپل وجود په اساس ځانونه نه توضیحوي، او د دوی اجزا په بل ډول هم ترتیب کیدای شوای. له همدې امله دوی تابع دي، او تابع شیان په خپلواکه توګه نه موجودیږي. حتی که کائنات ازلي وای، باز هم دا خبره پاتې ده چې باید یو بهرنی شمیر عوامل وي چې د هغه محدود فزیکي صفتونو سبب شوي وي. سربیره پر دې، د کائناتو اجزا یا بنسټیز ابتدايي ټوټې په بل ډول هم ترتیب کیدای شوای او کائنات اصلاً نه وای موجود. کائنات د خپل وجود په اساس ځان نه شي توضیح کولای. د دې ملاحظاتو په پام کې نیولو سره، موږ کولای شو په اطمینان سره هغه نظر رد کړو چې د کائناتو ازلیت یې د هغه د موجودیت توضیح ګڼي (دا نکته لاندې نور هم تشریح شوې ده).

Could the universe and everything that we perceive exist eternally and depend on themselves? This is not a rational explanation. The universe and all the things that we perceive do not necessarily exist; they could have not existed. They also have limited physical qualities. Since they could not give rise to their own limitations, something external must have imposed these limitations on them. The universe and all the things we perceive do not explain themselves by virtue of their own existence, and their components could have been arranged in a different way. Therefore, they are dependent, and dependent things do not exist independently. Even if the universe were eternal, it still stands that there must have been an external set of factors that gave rise to its limited physical qualities. In addition, the universe’s components or basic building blocks could have been arranged in a different way, and the universe could have not existed. The universe cannot explain itself by virtue of its own existence. With these considerations, we can safely reject the view that the eternity of the universe somehow provides an explanation for its existence (this point is explained further below).

۲. د کائنات او هغه ټولو شیانو موجودیت چې موږ یې ادراک کوو، په یو بل شي پورې تړلی دی، او هغه شی هم په بل شي پورې تړلی دی۔

2. The existence of the universe and all we perceive depends on something else which is also dependent.

کائنات او هغه هر څه چې موږ یې ادراک کوو، د دې امکان نلري چې د بل داسې شي پر بنسټ وي چې پخپله هم تابع وي. څرنګه چې کائنات او هغه هر څه چې موږ یې ادراک کوو خپل ځان نشي تشریحولای، نو د دوی د تشریح لپاره بل تابع شی فرض کول هیڅ شی نه تشریحوي. دا ځکه چې هغه تابع شی چې باید کائنات او ټول موجودات تشریح کړي، د خپل وجود لپاره هم تشریح ته اړتیا لري. له همدې امله، تابع شیانو د تشریح یوازینی لاره داده چې هغه شی ته رجوع وشي چې تابع نه وي او له همدې امله ضروري وي.

The existence of the universe and all that we perceive could not depend on something else which is also dependent. Since the universe and all that we perceive do not explain themselves, then postulating another dependent thing to explain them does not explain anything at all. This is because the dependent thing that is supposed to explain the universe and everything that exists, also requires an explanation for its existence. Therefore, the only way to explain things that are dependent is by referring to something that is not dependent and therefore necessary.

که دې سره سره، ځینې کسان ممکن دا استدلال وکړي چې ټول هغه شیان چې موږ یې ادراک کوو، د وجود اړوند یو بل شي پورې تړلي دي، او هغه بیا بل شي پورې، تر پایه پرته. دا خبره سمه نده. د بیلگې په توګه: ایا دا کائنات کیدای شي د بل کائنات په واسطه تشریح شي، او هغه بیا د بل کائنات په واسطه، او د تشریحاتو دا لړۍ تل پاته وي؟ دا به د تشریح د ضرورت ستونزه حل نه کړي. حتی که نهایت ډیر کائنات وي چې ټول یو پر بل تړلي وي، موږ بیا هم پوښتنه کولی شو: دا نهایت زیاته ډله کائناتو ولې شته؟ که کائنات ازلي وي یا نه، بیا هم د هغه د وجود لپاره تشریح ته اړتیا ده.

Despite this, someone may argue that the existence of all we perceive depends on something else, which in turn depends on another thing, ad infinitum. This is false. For instance: Could this universe be explained by another universe, which in turn is explained by another universe, with the series of explanations continuing forever? This would not solve the problem of requiring an explanation. Even if there were an infinite number of universes all dependent on each other, we could still ask: Why does this infinite chain of universes exist? Whether or not the universe is eternal, it still requires an explanation for its existence.

پہ دې مثال غور وکړئ: فرض کړئ چې بې شمېره انسانان شتون لري. هر انسان د خپلو والدینو د بیولوژیک فعالیت له امله پیدا شوی، او هر یو له دې والدینو هم د خپلو والدینو د بیولوژیک فعالیت له امله پیدا شوی، همداسې تر ابده. بیا هم دا پوښتنه کاملاً معقوله ده: ولې اصلاً انسانان شتون لري؟ که څه هم د دې انسانانو سلسله پیل نه لري، بیا هم دا حقیقت پاتې دی چې دا سلسله تشریح ته اړتیا لري. ځکه هر انسان په دې سلسله کې کیدای شو چې شتون ونه لري، او محدودې فزيکي ځانګړتیاوې لري، نو هغه تابع دی او ضروري نه دی. دوی لا هم تشریح ته اړتیا لري. یوازې دا ویل چې د انسانانو سلسله بې پایه ده، د تشریح د اړتیا په بدلولو کې هیڅ نه کوي.

Consider the following example. Imagine there are an infinite number of human beings. Each human being was produced by the biological activity of their parents, and each of these parents was in turn produced by the biological activity of their parents, ad infinitum. It would still be perfectly reasonable to ask: Why are there any human beings at all? Even if this chain of human beings had no beginning, the fact remains that this chain requires an explanation. Since each human being in the chain could have not existed and possesses limited physical qualities, they are dependent and not necessary. They still require an explanation. Just saying the chain of human beings is infinite does nothing to change the need for an explanation.

دا اختیار همدا فرض کوي چې د تړاوونو نه ختمیدونکی زنځیر ممکن دی. مګر دا تصور نه کیږي. د دې خبرې د روښانه کولو لپاره، تصور وکړئ چې د دې کائنات موجودیت په بل کائنات پورې تړلی وي، او د هغه کائنات موجودیت هم په بل کائنات پورې تړلی وي، او همداسې تر ابده. ایا دا کائنات به هیڅکله موجود شي؟ ځواب نه دی، ځکه چې د دې کائنات د موجودیت نه مخکې د تړاوونو ناپای شمېر ثابت شوی وای. په یاد ولرئ، ناپای شمېر شیان هیڅکله نه پای ته رسیږي؛ له همدې امله، که د تړاوونو یو ناپای مجموعه وي، نو دا کائنات نشي کېدای چې موجود وي.

This option also assumes that an infinite regress of dependencies is possible. However, this is inconceivable. To illustrate this point, imagine the existence of this universe was dependent on another universe, and the existence of that universe was also dependent on another universe, and so on. Would this universe ever come to be? The answer is no, because an infinite number of dependencies would need to be established before this universe could exist. Remember, an infinite number of things do not end; therefore, this universe could not exist if there were an infinite set of dependencies.

3. کائنات او هغه هرڅه چې موږ یې ادراک کوو، خپل وجود له بل څه څخه اخلي، هغه شی چې د خپل ذات له مخې موجود دی او په همدې سبب ازلي او بې‌نیازه دی۔

3. The universe and all that we perceive derives its existence from something else that exists by its own nature and is accordingly eternal and independent.

څرنګه چې هرڅه چې موږ یې ادراک کوو، په یوه ډول له بل شي پورې تړلي دي، نو تر ټولو عقلي توضیح دا ده چې د هرڅه وجود د یو داسې بل شي پورې تړلی دی چې خپلواک دی، او له همدې امله ازلي دی. دا باید خپلواک وي، ځکه که تړلی وای، نو د یوې توضیح ته به اړتیا درلوده. دا باید ازلي هم وي، ځکه که ازلي نه وای، یعنې محدود وای، نو تړلی به وای، ځکه محدود شیانو ته د خپل وجود د توضیح اړتیا ده. له دې امله کولی شو پایله وباسو چې کائنات او هرڅه چې موږ یې ادراک کوو، د یو داسې شي پورې تړلي دي چې ازلي او خپلواک دی. دا تر ټولو ښه د خدای د وجود په واسطه توضیحیږي. د تړلتیا دلیل د اسلامي فکري دود لخوا تایید شوی دی. د یوه خپلواک ذات مفهوم، چې د هرڅه د پیدا کولو مسؤل دی، په قرآن کریم کې په ځینو ځایونو کې روښانه شوی دی. د مثال په توګه، خدای فرمایي:

Since everything we perceive is dependent in some way, then the most rational explanation is that the existence of everything depends on something else that is independent, and therefore eternal. It has to be independent because if it were dependent, it would require an explanation. It also has to be eternal because if it was not eternal—in other words, finite—it would be dependent as finite things require an explanation for their existence. Therefore, we can conclude that the universe, and everything that we perceive, depends upon something that is eternal and independent. This is best explained by the existence of God. The argument from dependency is supported by the Islamic intellectual tradition. The concept of an independent Being that is responsible for bringing everything into existence is highlighted in various places in the Qur’an. For example, God says:

«خدای ﷻ له ټولو مخلوقاتو څخه بې‌نیازه دی.»178

“God is independent of all that exists.”178

«ای انسانانو! تاسو د خدای محتاج یاست، او خدای بې‌نیازه، ټولو ستاینو ته مستحق دی.»179

“O mankind! It is you who stand in need of God, whereas He alone is self-sufficient, the One whom all praise is due.”179

تفسیر کونکی ابن کثیر د پورتنۍ آیت په اړه داسې تبصره کوي: «دوی په ټولو کارونو کې هغه ته محتاج دي، خو هغه د دوی هیڅ محتاج نه دی… هغه په دې کې یوازینی دی چې له ټولو اړتیاوو پاک دی، او هیڅ شریک او ملګری نه لري.»180

The classical exegete Ibn Kathir comments on the above verse: “They need Him in all that they do, but He has no need of them at all… He is unique in His being free of all needs, and has no partner or associate.”180

اسلامي فکري روایت داسې علماء پیدا کړل لکه ابن سينا (چې په لويديځ کې Avicenna په نوم پېژندل کیږي)، چې ورته استدلال یې بیان کړ. هغه وایي چې خدای واجب الوجود دی، یعنې په حتمي ډول موجود دی. ابن سينا استدلال وکړ چې خدای په حتمي ډول موجود دی او د هر شي د شتون مسئولیت هم هغه لري. د خدای نه بغیر هر څیز تابع دی، چې ابن سينا ته یې ممکن الوجود ویلی دي.

Islam’s intellectual tradition produced the like of Ibn Sina (known in the West as Avicenna), who articulated a similar argument. He maintained that God is Waajib al-Wujood, necessarily existent. Ibn Sina argued that God necessarily exists and He is responsible for the existence of everything. Everything other than God is dependent, which Ibn Sina described as Mumkin al-Wujud.

۱۸۱ د تابعیت دلیل (argument from dependency) له خوا ډیرو نورو بانفوذو اسلامي عالمانو هم منلی او په خپل شکل یې تطبیق کړی دی، چې ځینې یې الرازي، الغزالي او امام الحرمین الجویني دي. الغزالي د دې دلیل لنډه خلاصه داسې بیانوي:

181 The argument from dependency has also been adopted—and adapted—by many other influential Islamic scholars, some of whom include Al-Razi, Al-Ghazali and Imam al-Haramayn al-Juwayni. Al-Ghazali provides a concise summary of this argument:

یہ ناممکن ہے کہ وجود کا انکار کیا جا سکے۔ کچھ نہ کچھ ضرور موجود ہے، اور جو شخص یہ کہے کہ کچھ بھی موجود نہیں، وہ عقل اور ضرورت کا مذاق اڑاتا ہے۔ پس یہ قضیہ کہ خود وجود کا انکار ممکن نہیں، ایک لازمی مقدمہ ہے۔ اب وہ وجود جو اصولاً تسلیم کیا جا چکا ہے، یا تو واجب ہے یا ممکن… یعنی ایک موجود یا تو خود کفیل ہوگا یا محتاج… اس سے ہم یوں استدلال کرتے ہیں: اگر وہ وجود جس کا ہونا تسلیم کیا گیا، واجب ہو، تو واجب الوجود کا ہونا ثابت ہو گیا۔ اور اگر اس کا وجود ممکن ہو، تو ہر ممکن موجود ایک واجب الوجود پر منحصر ہے؛ کیونکہ اس کے ممکن ہونے کا مطلب یہ ہے کہ اس کا وجود اور عدم دونوں یکساں ممکن ہیں۔ جس چیز میں یہ صفت ہو، اس کے وجود کو اختیار کیے جانے کے لیے کسی تعیین یا ترجیح دینے والے فاعل کے بغیر کام نہیں چل سکتا۔ یہ بھی لازمی ہے۔ پس انہی لازمی مقدمات سے واجب الوجود کا ہونا ثابت ہو جاتا ہے۔

“There is no denying existence itself. Something must exist and anyone who says nothing exists at all makes a mockery of sense and necessity. The proposition that there is no denying being itself, then, is a necessary premise. Now this Being which has been admitted in principle is either necessary or contingent… What this means is that a being must be self-sufficient or dependent… From here we argue: If the being the existence of which is conceded be necessary, then the existence of a necessary Being is established. If, on the other hand, its existence is contingent, every contingent being depends on a necessary Being; for the meaning of its contingency is that its existence and non-existence are equally possible. Whatever has such a characteristic cannot have its existence selected for without a determining or selecting agent. This too is necessary. So from these necessary premises the existence of a necessary Being is established.”182.

لنډیز کې، د اسلامي عقیدې له مخې، خدای:

In summary, according to Islamic theology, God is:

آزاد۔

• Independent.

هغه ذات چې ټول شیان پرې تکیه کوي.

• The Being that everything depends on.

د هغه ذات چې ټول شیان ساتي۔

• The One that sustains everything.

• همیشه پاتې کیدونکی

• Everlasting.

• خود کفیل۔

• Self-sufficient.

واجب الوجود (هغه ذات چې وجود یې ضروري وي).

• Waajib al-Wujood (necessarily existent).

زه اوس د دې دلیل د ځینو مهمو اعتراضاتو په اړه خبرې کوم.

I will now address some of the key objections against this argument.

کائنات مستقل طور پر موجود ہے۔

The universe exists independently.

یو عام ملحد دا دلیل وړاندې کوي: که موږ وایو چې خدای خپلواک او ضروري دی، نو ولې موږ دغه خبره د کایناتو لپاره ونه وایو؟ دا یو غلط ټکی دی، د لاندې دلیلونو له امله. لومړی، د کایناتو کې هیڅ ضروري شی نشته؛ دا کیدای شوای چې اصلاً نه وای شتون لرلی. دوهم، د کایناتو اجزاوې کیدای شوای چې په بل ډول تنظیم شوی وای. که څوک دغه اجزا کوارکان وګڼي یا یو ډول کوانټم ساحه، بیا هم دا پوښتنه پیدا کیږي:

A typical atheist contention is: If we are saying that God is independent and necessary, why cannot we say the same thing for the universe? This is a misplaced contention for the following reasons. Firstly, there is nothing necessary about the universe; it could have not existed. Secondly, the components of the universe could have been arranged in a different way. Whether one considers these components to be quarks or some type of quantum field, it still raises the question:

ولې دوی داسې ترتیب شوي دي؟ ځکه چې د کوارکونو یا ساحو بل ډول ترتیب هم شتون کولای شو د دې ټولګې پر ځای چې اوس شتون لري، نو له دې څخه دا ثابتیږي چې کائنات تابع دی.183

Why are they arranged the way that they are? Since a different arrangement of quarks or fields could have existed instead of the collection that does exist, it follows that the universe is dependent.183

هرچه ما در داخل کائنات مشاهده می‌کنیم، دارای صفات محدود فزیکي دي؛ دا کهکشانونه، ستوري، ونې، حیوانات او الکترونونه هم شامل دي. دوي یوه ځانګړې بڼه، اندازه او فزیکي شکل لري. له همدې امله، دا هغه شیان چې موږ یې د خپل شاوخوا په توګه ګورو، یعنې هغه شیان چې ټول کائنات جوړوي، محدود او تابع دي.

Everything we perceive within the universe has limited physical qualities; this includes the galaxies, stars, trees, animals and electrons. They have a specific shape, size and physical form. As such, these things that we perceive around us—the things that make up the entire universe—are finite and dependent.

کائنات صرف یو خام واقعیت ده.

The universe is just a brute fact.

یو بل دلیل دا وایی چې موږ باید د کائنات په اړه هیڅ پوښتنې ونه کړو. د فیلسوف برټرینډ رسل په مشهور راډیو بحث کې د فادر کاپلسټن سره، هغه وویل: «زه به ووایم چې کائنات یوازې هلته شتون لري، او بس دومره».184 دا دریځ په ریښتیا سره د پوهې له پلوه یو فراري لاره ده. د ښکته ډکه شنه توپ دا مثال په پام کې ونیسئ:185

Another contention suggests that we should not ask any questions about the universe. During his famous radio debate with Father Copleston, the philosopher Bertrand Russell said, “I should say that the universe is just there, and that’s all”184. This position is frankly an intellectual cop-out. Consider the following hovering green ball analogy:185

اسرع تصوّر کړئ چې تاسو په خپل محلي پارک کې څه پیښ کېږي. په ماشومانو د لوبو په ځای کې یو شنه توپ هوا کې ځړېدلی وینئ. تاسو به څه غبرګون وښیئ؟ ایا به له هغې تېر شئ او دا به د لوبځای یوه اړینه برخه وګڼئ؟ البته نه؛ تاسو به پوښتنه وکړئ چې دا ولې شتون لري او ولې همداسې دی. اوس دغه توپ د یوې نړۍ په اندازه پراخ کړئ. پوښتنه بیا هم پاتې ده: دا توپ ولې شتون لري او ولې همداسې دی؟ له همدې امله د دې پوښتنې اعتبار ثابت دی چې کائنات ولې همداسې دی.

Imagine you were walking in your local park and you saw a hovering green ball in the middle of the children’s playground. How would you react? Would you walk by and accept it as a necessary part of the playground? Of course not; you would question why it exists and how it is the way that it is. Now, extend the ball to the size of a universe. The question still remains: Why does the ball exist and why is it the way that it is? Hence, the validity of questioning why the universe is the way that it is.

مزید برآں، یہ دعویٰ بےمعنی ہے کیونکہ یہ خود سائنس کی بنیاد کو کمزور کرتا ہے۔ سائنسی برادری کے اندر ایک ایسا علمی شعبہ موجود ہے جو کائنات کے وجود اور اس کی بنیادی خصوصیات کی وضاحت کی کوشش کرتا ہے۔ اس شعبے کو علمِ کونیات (Cosmology) کہا جاتا ہے۔ یہ سائنسی تحقیق کا ایک بالکل جائز میدان ہے، اور کائنات کو محض ایک "خام حقیقت" قرار دینا ایک قائم شدہ سائنسی روایت کے ساتھ ناانصافی ہے۔

Furthermore, this contention is absurd because it undermines science itself. Within the scientific community is a field of study dedicated to trying to explain the existence and basic features of the universe. This field is called cosmology. This is a perfectly legitimate field of scientific enquiry, and to label the universe as a ‘brute fact’ does a disservice to an established scientific practice.

سائنس بالآخر ایک جواب تلاش کر لے گی!

Science will eventually find an answer!.

یو اعتراض دا استدلال کوي چې دا فصل کې چې څه وړاندې شوي دي، هغه د «د خلاوو خدای» (God of the gaps) مغالطې یوه بڼه ده. دا وايي چې زموږ د ساینسي پدیدو په اړه نه پوهېدل د خدای د شتون یا د الهي فعالیت د ثبوت په توګه نه باید وکارول شي، ځکه ساینس به بالاخره یوه توضیح وړاندې کړي. دا اعتراض غلط ځای ته متوجه دی، ځکه د تابعیت استدلال یوه ساینسي پوښتنه نه حلوي. د دې استدلال موخه میتافزیک دی؛ دا د تابع شیانو ماهیت او پایلې درک کول غواړي. دا استدلال د ټولو ساینسي توضیحاتو او پدیدو لپاره کارېدای شي. مثلاً که موږ د طبیعي پدیدو د توضیح لپاره ډیری کائناتونه هم فرض کړو، بیا هم هغه تابع به وي. ولې؟ ځکه د دې توضیحاتو اجزا کېدای شي بل ډول ترتیب شي او په خپل ځان شتون څخه نشي توضیح کېدای، یا د شتون لپاره د خپلې بهرنۍ بل شي اړتیا لري او محدود فزيکي صفات لري. نو دا تابع دي، او لکه څنګه چې په دې فصل کې بحث شو، تابع شی د بل تابع شي په واسطه توضیح نشي کېدای. که د ساینسي ټولنې غړي داسې ادعا وکړي چې هغوی یو داسې شی موندلی دی چې خپلواک او ازلي دی او په همدې توګه د کائنات شتون یې توضیح کړی، زه به ثبوت وغواړم. په دې کې ځانګړې خبره دا ده چې هغه شېبه چې دوی د تجربي ثبوت وړاندې کوي، همغه شېبه به دوی خپل ځان ته مخالف شي، ځکه هغه شیان چې احساس کېدای شي محدود فزيکي صفات لري، او له همدې امله تابع ګڼل کېږي.

This objection argues that what has been presented in this chapter is a form of the ‘God of the gaps’ fallacy. It argues that our ignorance of scientific phenomena should not be taken as proof of God’s existence or Divine activity, because science will eventually provide an explanation. This is a misplaced objection because the argument from dependency does not aim to address a scientific question. Its concern is with metaphysics; it seeks to understand the nature and implications of dependent things. This argument can be applied to all scientific explanations and phenomena. For example, even if we were to theorise many universes as an explanation for natural phenomena, they would still be dependent. Why? Because the components of these explanations could be arranged in a different way and cannot be explained by virtue of their own existence, or they require something else outside of themselves to exist and have limited physical qualities. Therefore, they are dependent, and—as discussed in this chapter—you cannot explain a dependent thing with another dependent thing. If members of the scientific community claim to have found something that is independent and eternal, and in turn explained the existence of the universe, I would ask for proof. Interestingly, the minute they provide some empirical proof would be the moment they contradict themselves, because things that can be sensed have limited physical qualities, therefore qualifying as dependent.

سائنس کبھی بھی کسی آزاد اور ازلی چیز کو دریافت نہیں کر سکتی، نہ صرف اس لیے کہ وہ تجربی (empirical) ہوتی ہے، بلکہ اس لیے بھی کہ سائنس صرف قابلِ مشاہدہ اور محتاج (dependent) چیزوں پر کام کرتی ہے۔ لہٰذا یہ کہنا بے معنی ہے کہ سائنس کسی غیر سائنسی چیز کو دریافت کرے گی! آئیے ایک لمحہ رک کر سوچیں کہ سائنس ہے کیا۔ سائنس، بطور ایک علمی شعبہ، جوابات اور وضاحتیں فراہم کرنے کا کام کرتی ہے (دیکھیے باب 12)۔

Science cannot ever discover anything independent and eternal, not only because it would be empirical, but also because science only works on observable dependent things. Therefore, it makes no sense to say that science would discover an unscientific object! Let’s take a moment and think about what science is. Science, as a discipline, is in the business of providing answers and explanations (see Chapter 12).

جو شیان په نورو شیانو پورې تړلي وي، هغوی ته توضیح ورکول کېږي. له همدې امله، پوهېږو چې د ساینس دایره یوازې د تړلو شیانو په نړۍ پورې محدوده ده. له دې کبله، ساینس کولی شي یوازې داسې ځواب ورکړي چې په بل تړلي شي پورې اړه ولري. دا د دې استدلال ماهیت حل نشي کولی. لکه څنګه چې مو تشریح کړې، تړلی شی په بل تړلي شي سره نشي تشریح کېدای، ځکه هغه بل شی هم توضیح ته اړتیا لري (او لکه څنګه چې په یاد لرئ، موږ دا هم بحث کړی چې داسې شی نشته چې د ځان د شتون لپاره په بل شی پورې تړلی وي، او هغه بیا په بل شی پورې تړلی وي، تر پای نه لرونکي تسلسل کې). څرنګه چې توضیح داسې څه دي چې خپلواکه او ابدي وي، ساینس هېڅکله دې بحث ته نشي ننوتلی، ځکه د هغه دایره یوازې د تجربوي او تړلو شیانو پورې محدوده ده.

Only dependent things can have explanations. With this in mind, we realise the scope of science is restricted to the realm of dependent objects. Therefore, science can only provide an answer that would relate to another dependent object. It cannot address the metaphysical nature of this argument. As we have explained, you cannot explain a dependent object with another dependent object, because that dependent object would also require an explanation (and if you recall, we have already discussed that there cannot be a thing that depends on something else to exist, which in turn depends on still another thing, ad infinitum). Since the explanation is something that is independent and eternal, science can never enter into the discussion because it has a limited scope of empirical, dependent things.

د تاسو جمله په پښتو ژباړه: تاسو فرض کړی دی چې خدای شتون لري، ځکه هغه یوازینی شی دی چې په حتمي ډول شتون لري۔

You’ve assumed God exists, as He is the only thing that necessarily exists.

دې څپرکي کې شوې استدلال خدای فرض نه دی کړی. دا استدلال د ضرورت مفهوم هم په دې نیت نه دی جوړ کړی چې خدای ته ورسیږي. بلکه د کائنات او د هغه ټولو شیانو چې موږ یې ادراک کوو، تړلتیا (انحصار) دې نتیجې ته رسولي چې باید یوه ازلي، خپلواک ذات شتون ولري چې په ضرورت سره موجود دی. دا نتیجه د خدای هغه تعریف سمه ثابتوي چې اسلام یې ورکوي. د ضرورت او تړلتیا مفهومونه په فلسفه کې ښه پیژندل شوي او بحث شوي دي (د دې استدلال کې د تړلتیا کلمه په فلسفه کې عموماً «امکان ذاتي» یا contingency په نامه یادیږي). دا مفهومونه د دې لپاره جوړ شوي نه دي چې خدای د شا له لارې ننه راولي.

The argument in this chapter has not assumed God. The argument has not made up the idea of necessity in order to lead to God. Rather, the dependency of the universe and everything that we perceive has led to the idea that there must be an eternal, independent being that exists necessarily. This conclusion makes sense of the Islamic definition of God. The ideas of necessity and dependency are well known and discussed in philosophy (the use of the word dependency in this argument is usually referred to as contingency in philosophy). They are not made up concepts to try and sneak the God explanation via the backdoor.

ایا خدای تعالی د ډیر ځواب ته اړتیا نه لري؟

“Doesn’t God require an explanation?”.

په دې فصل کې وړاندې شوې استدلال دا نتیجه ورکړې ده چې باید یوه ازلي، خپلواکه او په ضرورت سره موجوده ذات وي. دا خبره د اسلامي تصور له خدای سره سمون لري. یو ضروري ذات ته تشریح اړتیا نه لري. په تخنیکي توګه، داسې ذات ته داسې تشریح اړینه نه ده چې د هغه له ځانه بهر یو شی ته اشاره وکړي (برخلاف هغو شیانو چې تړلي دي). بلکه، ضروري ذات د خپل ځان د شتون له امله تشریح کیږي. په بل عبارت، دا ناممکنه وه چې هغه موجود نه وای. له همدې امله، هغه ته له ځانه بهر تشریح ته اړتیا نشته.

The argument presented in this chapter has concluded that there must be an eternal, independent being that exists necessarily. This makes sense of the Islamic conception of God. A necessary being doesn’t require an explanation. Technically, such a being doesn’t require an explanation that refers to something external to it (unlike dependent things). Rather, a necessary being is explained by virtue of its own existence. In other words, it was impossible for it to have not existed. Therefore, it doesn’t require an explanation external to itself.

د ترکیب د مغالطې څخه ژغورنه.

The Fallacy of Composition.

د ترکیب د مغالطې (Fallacy of Composition) مغالطه داسې یوه استدلالي غلطي ده چې په غلطه توګه دا نتیجه اخلي چې کل باید د خپلو جلا برخو ټول ځانګړتیاوې ولري۔[186] خو داسې ادعا کول تل مغالطه نه وي۔ کیدای شي ځینې کلیات هغه ځانګړتیاوې ولري چې د خپلو جلا برخو په کې شتون لري؛ خو دا هر وخت همداسې نه وي۔ مثال، یوه دیوال (کل) د خښتو (جلا برخو) څخه جوړ دی۔ خښتې سختې دي، نو دیوال هم سخت دی۔ دا سمه ده۔ برعکس، یو فارسي غالۍ ته پام وکړئ۔ غالۍ (کل) د دوړو (جلا برخو) څخه جوړه ده؛ دا غلطه به وي چې ووایو چې ځکه جلا دوړې سپکې دي، نو غالۍ هم سپکه ده۔ د پورتنیو خبرو په رڼا کې، ممکن اعتراض کوونکی ووایي چې دا منطقي نه ده چې ووایو کائنات تابع دی، ځکه چې دا د تابع برخو څخه جوړ دی۔ خو دا یو غلط اعتراض دی۔ زموږ له تجربې څخه ښکاري چې تابع شیان تل تابع کلیات جوړوي۔ مثال، یو کور د تابع موادو څخه جوړ دی او کور خپله تابع دی۔ د هغه فزیکي ځانګړتیاوې محدودې دي، دا ممکن نه وو چې شتون ونلري، او د هغه بنسټیز جوړښتي اجزا ممکن په بل ډول سره تنظیم شوي وای۔ همداسې کائنات د تابع شیانو څخه جوړ دی، نو دا هم تابع دی۔ د ثبوت بار په اعتراض کوونکي باندې دی چې وښيي تابع شیان تابع کلیات نه جوړوي۔

The fallacy of composition is a fallacy of reasoning that mistakenly concludes that the whole must have the same properties as its individual parts.186 However, making such a claim is not always fallacious. It could be that some wholes contain the properties that exist within its individual parts; however it is not always the case. For example, a wall (the whole) is made of bricks (individual parts). Bricks are hard, therefore the wall is hard. This is true. Conversely, take into consideration a Persian rug. The rug (the whole) is made up of threads (individual parts); it would be false to conclude that since the individual threads are light the rug is also light. With respect to the above, the objector may argue that it does not logically follow the universe is dependent because it is made up of dependent parts. Nevertheless this is a misplaced objection. From our experience dependent things always form dependent wholes. For example, a house is made up of dependent materials and a house is dependent. It has limited physical qualities, it could have not existed and its fundamental building blocks could have been arranged in a different way. Similarly the universe is made up of dependent things therefore it is dependent. The onus of proof is on the objector to show that dependent things do not make up dependent wholes.

پای له دې چې دې څپرکي ته پای ورکړم، زه مشوره ورکوم چې د پروفیسر الکساندر آر. پروس او پروفیسر جوشوا ایل. راسموسن کتاب "Necessary Existence" ولولئ.[187] دا کتاب د دې دلیل په اړه ورته او نور اکادمیک اعتراضونه هم خبرې کوي. زه همدارنګه د محمد حجاب کتاب "Kalam Cosmological Arguments" لوستل هم سپارښتنه کوم، چې د اسلامي نظر له پلوه ژور تحلیل وړاندې کوي.188

Before I end this chapter, I advise reading the book Necessary Existence by Professor Alexander R. Pruss and Professor Joshua L. Rasmussen.187 The book addresses similar and other academic objections to this argument. I also recommend reading Mohammed Hijab’s book Kalam Cosmological Arguments for an in-depth Islamic perspective.188

د روحاني نوټ سره پای ته رسېدل۔

Ending on a spiritual note.

دا د خدای پیژندنه یوازې یوه فکري لاسبرې نه ده؛ بلکې دا باید د خدای لپاره په زړه کې ژور تمنا او مینه پیدا کړي. په دې فصل کې موږ دا نتیجه اخیستې ده چې خدای حتماً شتون لري او هرڅه یوازې د هغه په وجه شتون کولی شي. په دې مانا، موږ انسانان نه یوازې په فلسفي مانا، بلکې د کلمې په عادي کارونه کې هم د خدای محتاج یو؛ موږ د هغه له پرته دلته نه شو کولی شتون ولرو، او هرڅه چې موږ لرو په پای کې یوازې د هغه له کبله دي.

This understanding of God is not just an intellectual exercise; rather, it should instil a deep sense of yearning and love for God. In this chapter, we have concluded that God necessarily exists and everything can only exist because of Him. In this sense, we as human beings are not only dependent on God in the philosophical sense, but also in the normal use of the word; we couldn’t be here without Him, and everything that we have is ultimately due to Him alone.

دا په زړه پورې لنډه کیسه موږ ته ښيي چې موږ په پای کې د خدای تعالی په محتاجۍ کې یو، او زموږ بریالیتوب په دې دنیا او آخرت کې د هغه د بې پایه رحمت په لاس کې دی، نو باید خدای ته تسلیم شو او د هغه د ارادې پوره کول وکړو۔

The following marvellous short story teaches us that, since we are ultimately dependent on God, and our success in this life and the hereafter lies with His boundless mercy, we should submit to God and accomplish His will:

یوه ورځ زه د خپلو ځمکو د پاملرنې لپاره وتلم، ځان سره مې خپل کوچنی سپی هم بوته، هغه د بندرانو سخت دښمن و چې بڼونه یې ویجاړول. د سختې ګرمۍ موسم و. زه او سپی دواړه دومره تودوخه کې وو چې په سختۍ سره ساه اخیستلی شوه. ما فکر کاوه چې له یوه یا بل څخه به ډیر ژر بې هوښه شي. بیا، د خدای شکر، ما یو توی ونه (طیکي) ولیده، چې د هغې ښاخونو د زړه‌ور شنکوالي یو چت ګنبد جوړ کړی و. زما سپی د خوښۍ کوچني چیغې وهلې او دې مبارکې سیورې ته یې مخ واړاوه.

“One day I set out to tend my fields, accompanied by my little dog, sworn enemy of the monkeys which ravaged the plantations. It was the season of great heat. My dog and I were so hot that we could scarcely breathe. I began to think that one or other of us would soon fall in a faint. Then, thank God, I saw a Tiayki tree, the branches of which presented a vault of refreshing greenery. My dog gave little cries of joy and turned towards this blessed shade.

جب هغه سیوري ته ورسید، نو د دې پر ځای چې همدلته ودریږي، خپله ژبه یې راوباسله او بیرته زما طرف ته راستون شو. د هغه د پړسونو د ګړندي حرکت په لیدلو سره ما پوه شو چې هغه ډیر ستړی دی. ما د سیوري خوا ته قدم واخیست. زما سپی د خوښۍ څخه ډک شو. بیا ما د یوې لنډې شیبې لپاره ځان داسې وښوده لکه چې خپله لاره دوام ورکوم. دغه بې وسه څاروی په درد سره ناله وکړه، خو بیا هم زما تعقیب یې وکړ، پداسې حال کې چې دمه یې د پښو ترمنځ ایښې وه. هغه په ښکاره توګه نا امید و، خو د هرې پایلې سره سره ماسره د تللو پریکړه یې کړې وه. دې وفادارۍ ژوره اغیز راباندې وکړ. څوک ولې کولی شي د دې څاروي دغه تیاري په بشپړ ډول ومني چې زما تعقیب وکړي، حتی تر مرګه، پداسې حال کې چې هیڅوک یې دې ته مجبور نه و؟ ما په خپل زړه کې وویل: هغه زما سره مینه لري، ځکه چې ما ته د خپل بادار په سترګه ګوري او نو د دې لپاره خپل ژوند خطر ته اچوي چې یوازې زما سره پاتې شي. ‹‹ای زما ربه!›› ما چیغه کړه، ‹‹زما ستړې روح روغ کړه! زما وفاداري داسې کړه لکه د دې ژوندي مخلوق وفاداري، چې ما یې د سپک سترګو سره "سپی" بولم. ماته هم هغسې ځواک راکړه لکه څنګه چې دې هغه ته راکړی، ترڅو زما ژوند تر کنټرول لاندې راشي او زما د خپلې ارادې پوره کول او هغې لارې ته دوام ورکول، چې ته مې په هغې ښیې، پرته له دې پوښتنې څخه چې زه څه ته ځم؟ زه د دې سپي خالق نه یم، خو بیا هم هغه په ډیرو زیانونو سره زما تعقیب کوي. ای ربه، دا ته یې چې هغه ته دا فضیلت ورکړی. ای ربه، ټولو هغو کسانو ته چې تا څخه یې غوښتنه کوي (لکه زه)، د مینې فضیلت او د احسان میړانه ورکړه!›› بیا ما خپل قدمونه بیرته واړول او سیوري ته پناه ووړه. زما کوچنی ملګری د خوښۍ څخه ډک، زما مخ ته پروت و، داسې چې سترګې یې زما سترګو ته اړولې وې، لکه څنګه چې غوښتل یې چې جدي خبرې راسره وکړي.189

When he had reached the shade, instead of staying where he was, he came back to me, his tongue out. Seeing how his flanks were palpitating, I realised how completely exhausted he was. I walked towards the shade. My dog was full of joy. Then, for a moment, I pretended to continue on my way. The poor beast groaned plaintively, but followed me none the less, his tail between his legs. He was obviously in despair, but determined to follow me, whatever might come of it. This fidelity moved me profoundly. How could one fully appreciate the readiness of this animal to follow me, even to death, although he was under no constraint to do so? He is devoted to me, I said to myself, because he regards me as his master and so risks his life simply to stay beside me. ‘Oh my Lord,’ I cried, ‘Heal my troubled soul! Make my fidelity like that of this being whom I call, contemptuously, a dog. Give me, as You have given to him, the strength to master my life so that I may accomplish Your will and follow—without asking, Where am I going?—the path upon which You guide me! I am not the creator of this dog, yet he follows me in docility, at the cost of a thousand sufferings. It is You, Lord, who has gifted him with this virtue. Give, O Lord, to all who ask it of You—as I do— the virtue of Love and the courage of Charity!’ Then I retraced my steps and took refuge in the shade. Full of joy, my little companion lay down facing me so that his eyes were turned to mine, as though he wished to speak seriously to me.”189