سرمایه‌داری در جهان اسلام پدید نیامد، زیرا تنها پس از اختراع ماشین ظهور کرد، و آن اختراع نیز به‌طور تصادفی در اروپا رخ داد.

Capitalism did not originate in the Islamic world as it came into being only after the invention of the machine which took place by chance in Europe.

سرمایه‌داری در زمانی به جهان اسلام وارد شد که این جهان زیر سلطهٔ اروپا بود. همراه با موج توسعه، به سرزمین‌های اسلامی راه یافت؛ سرزمین‌هایی که از فقر، جهل، بیماری و عقب‌ماندگی رنج می‌بردند. همین امر موجب شد برخی گمان کنند که اسلام سرمایه‌داری را، با همهٔ بدی‌ها و خوبی‌هایش، تأیید می‌کند. آنان همچنین ادعا می‌کنند که در شریعت یا مقررات اسلامی هیچ حکمی وجود ندارد که با سرمایه‌داری در تعارض باشد. ایشان استدلال می‌کنند که چون اسلام مالکیت فردی را جایز شمرده، به همان‌گونه باید سرمایه‌داری را نیز جایز بداند.

Capitalism was imported into the Islamic world at a time when it was under European domination. Together with the wave of development, it spread into the Islamic world which suffered from poverty, ignorance, illness and backwardness. This made some people think that Islam approves of capitalism, with both its evils and merits. They also claim that there are no provisions in the Islamic law or regulations such as might be in conflict with capitalism. They argue that as Islam permitted individual ownership it must likewise permit capitalism.

در پاسخ به این اتهام، شاید همین کافی باشد که یادآور شویم سرمایه‌داری بدون ربا و انحصار نمی‌تواند شکوفا شود یا رشد کند، و هر دوی این‌ها هزار سال پیش از پیدایش سرمایه‌داری توسط اسلام تحریم شده بودند.

In answer to this accusation it might suffice to point out that capitalism cannot prosper or grow without usury and monopoly both of which were prohibited by Islam about one thousand years before the existence of capitalism.

اما بیایید این پرسش را با تفصیل بیشتری بررسی کنیم. اگر اختراع ماشین در جهان اسلام رخ می‌داد، اسلام با توسعه اقتصادی ناشی از چنین اختراعی چگونه روبه‌رو می‌شد؟ و قوانین و احکام اسلامی کار و تولید را چگونه سامان می‌دادند؟

But let us tackle the question at some greater length. If the invention of the machine had taken place in the Islamic world, how would Islam have faced the economic development resulting from such invention? How would Islamic legislations and laws have organized work and production?

اتفاق نظر میان اقتصاددانان وجود دارد، حتی میان کسانی که با سرمایه‌داری مخالفند (مانند کارل مارکس)، که سرمایه‌داری در آغاز پیشرفت بزرگی به بار آورد و خدمات قابل توجهی به بشریت ارائه داد: تولید افزایش یافت، وسایل ارتباطی بهبود یافت و منابع ملی در مقیاس وسیع‌تری مورد بهره‌برداری قرار گرفت.

There is consensus of opinion among economists-including those who are opposed to capitalism (e.g., Karl Marx-that capitalism at the start brought about great progress and rendered considerable services to humanity. production was increased, means of communication were improved and national resources were exploited on a larger scale.

سطح زندگی در میان طبقات کارگر، بالاتر از زمانی شد که آنان بیشتر یا کاملاً به کشاورزی وابسته بودند.

The standard of living among the working classes became higher than when they were mostly or completely dependent on agriculture.

اما این تصویر باشکوه چندان دوام نیاورد، زیرا، همانگونه که گفته می‌شود، رشد طبیعی سرمایه‌داری به انباشت ثروت در دست عده‌ای معدود انجامید. مالکان سرمایه‌دار، و به نسبت، کاهش داراییِ طبقات کارگر را در پی داشت. این امر به مالکان سرمایه‌دار امکان داد تا از کارگران — یعنی تولیدکنندگان واقعی از نگاه کمونیست‌ها — برای افزایش چشمگیر تولید کالاهای گوناگون بهره بگیرند، اما دستمزدی که به کارگران پرداخت می‌شد آنقدر پایین بود که زندگی شایسته‌ای را تضمین نمی‌کرد، زیرا کارفرمایان تمام سودها را برمی‌داشتند و آن را صرف زندگی پرتجمل و فساد می‌کردند.

But such a glorious picture did not last long because the natural development of capitalism, as they say, led to the amassing of wealth in the hand. If capitalist owners and to a relative diminution of the properties owned by the working classes. This enabled the capitalist owners to use workmen-the real producers in communist eyes-in considerably stepping up the production of various commodities but the wages paid to workmen were too low to ensure decent lire because the employers took all the profits and spent them leading a life of luxury and corruption.

علاوه بر این، دستمزد اندک پرداختی به کارگران به آنان امکان نمی‌داد که تمام تولید کشورهای سرمایه‌داری را مصرف کنند. این امر به انباشت یا تولید مازاد منجر شد.

Besides this the scanty wages paid to workmen did not enable them to consume all the production or capitalist countries. This led to the accumulation or surplus production.

در نتیجهٔ این امر، کشورهای سرمایه‌داری به دنبال بازارهای تازه‌ای برای مازاد تولید خود افتادند، و این خود به پیدایش استعمار انجامید، با همهٔ درگیری‌های پیوستهٔ میان ملت‌های گوناگون بر سر بازارها و منابع مواد خام. جنگ‌های ویرانگر نتیجهٔ اجتناب‌ناپذیر همهٔ این‌ها بود.

As a result of this the capitalist countries began to look for new markets for their surplus production, which in turn gave rise to colonialism with all its incessant conflicts among different nations over markets and raw material resources. Destructive wars were the inevitable outcome or all this.

علاوه بر این، نظام سرمایه‌داری همواره در معرض بحران‌های دوره‌ای قرار دارد؛ بحران‌هایی که از رکود ناشی از دستمزدهای پایین و کمبود مصرف جهانی در برابر افزایش تولید سرچشمه می‌گیرند.

Moreover, the capitalist system is always exposed to periodic crises resulting from depression caused by low wages and the scantiness of world consumption in relation to increasing production.

برخی از مبلغان مادی‌گری، همه مشکلات نظام سرمایه‌داری را به ماهیت خود سرمایه نسبت می‌دهند، نه به بدخواهی یا میل به بهره‌کشی از سوی سرمایه‌داران. چنین استدلال ساده‌لوحانه و عجیبی بدان معناست که انسان، با همه احساسات و اندیشه‌هایش، در برابر قدرت اقتصاد موجودی درمانده و ناتوان است.

Some propagandists of materialism refer all the problems of the capitalist system to the nature of capital itself rather than to any ill-will or desire for exploitation on the part of the capitalists. Such naive and strange reasoning means that man with all his emotions and thoughts is but a helpless creature in the face or the power of economy.

بدون شک اسلام دستاوردهای خوب و پیشرو سرمایه‌داری را در مرحلهٔ آغازین آن تشویق می‌کرد. اما اسلام سرمایه‌داری را بدون قانونی که آن را سامان دهد و از هرگونه بهره‌کشی‌ای که ممکن است از بدخواهی کارفرمایان یا از ماهیت خود سرمایه برخیزد جلوگیری کند، رها نمی‌کرد. اصل اسلامی که در این زمینه نهاده شده، به کارگران حق می‌دهد که سود را با کارفرمایانشان تقسیم کنند. برخی از فقیهان مالکی حتی فراتر رفته و سهمی برابر از سود را به کارگر داده‌اند. کارفرما تمام سرمایه را فراهم می‌کند و کارگر کار را انجام می‌دهد؛ این دو تلاش برابرند و بر این اساس، در سود سهمی برابر دارند.

There is no doubt that Islam would have encouraged the good and progressive achievements that were brought about by capitalism in its early stage. But Islam would not have left capitalism without legislation to organize it and to preclude any exploitation which might result from ill-will on the part of the employers or from the very nature of capital. The Islamic principle which was laid in this respect entitles the workmen to share the profit with their employers. Some Maliki jurisprudents went so far as to give to the employee an equal share in the profit. The employer provides all capital and the workman does the work; the two efforts are equal and accordingly they are entitled to an equal share in the profit.

این اصل، اهتمام بزرگ اسلام به برقراری عدالت را نشان می‌دهد. چنین اهتمامی به برپایی عدالت از سوی اسلام به‌صورت داوطلبانه و از پیش خود معرفی شد. این اهتمام نه از سوی هیچ ضرورت اقتصادی بر آن تحمیل شده بود و نه نتیجه‌ی کشمکش میان طبقات بود، کشمکشی که مبلغان برخی مکتب‌های اقتصادی آن را تنها عامل مؤثر در تحول مناسبات اقتصادی می‌دانند.

The above-mentioned principle illustrates Islam's great concern with the establishment of justice. Such concern for the establishment of justice was voluntarily introduced by Islam. It was not forced thereon by any economic exigency nor was it the result of the struggle among classes which is regarded by the propagandists of certain economic doctrines as the sole effective factor in the development of economic relations.

در آغاز، صنعت متشکل از کارهای دستی ساده بود که شماری اندک از کارگران در کارگاه‌های ساده به آن می‌پرداختند. اصل یادشده می‌توانست رابطه میان کار و سرمایه را بر پایه‌ای عادلانه سامان دهد، پایه‌ای که اروپا هرگز نداشته است.

In the beginning, industry consisted of simple manual work involving a small number of workmen who worked in simple workshop" The above-mentioned principle would have organized the relation between work and capital on an equitable basis such as Europe had never had.

اقتصاددانان می‌گویند که سرمایه‌داری از مرحلهٔ نخستین خیرخواهانهٔ خود تا مرحلهٔ کنونیِ بیمارگونه‌ی شرارت‌بارش، با وابستگی فزایندهٔ آن به وام‌های ملی همراه بود. این امر به پیدایش بانک‌هایی انجامید که عملیات مالی انجام می‌دادند و در ازای مقداری بهره، وام پرداخت می‌کردند. بدون آن، چنین وام‌ها و نیز بیشترِ عملیات بانکی بر پایهٔ ربا استوار است که اسلام آشکارا آن را حرام کرده است.

Economists say that the development of capitalism from its early benevolent phase to its present morbidly evil phase was accompanied by its increasing dependence on national loan. This led to the creation of banks which carried on financial operations, and advanced loans in return for some interest. Without that such loans as well as the majority of banking operations are based on usury which is expressly prohibited by Islam.

از سوی دیگر، رقابت سخت که ویژگی دیگر سرمایه‌داری است، به نابودی شرکت‌های کوچک یا ادغام آن‌ها در شرکت‌های بزرگ می‌انجامد. این امر انحصار را تشویق می‌کند که اسلام نیز آن را منع کرده است، همان‌گونه که برخی از سخنان پیامبر ﷺ گواه آن است. ایشان فرمودند: «کسی که احتکار کند، گناهکار است». از آن‌جا که اسلام ربا و انحصار را منع کرده، پیشرفت سرمایه‌داری در چارچوب اسلام به مرحله کنونی و زشت آن، که با بهره‌کشی، استعمار و جنگ همراه است، ناممکن می‌بود.

On the other hand, tough competition, which is another feature of capitalism, leads to the destruction of minor companies or to their merger into major ones. This encourages monopoly which is also prohibited by Islam, as is borne out by some sayings of the Prophet. He said: “He that monopolizes is a wrong-doer" Because Islam prohibited usury and monopoly it would have been impossible for capitalism to develop under Islam into its present evil stage which involves exploitation, colonialism and war.

یقیناً اسلام صنعت را به کارگاه‌های کوچکی که سود آن میان کارفرما و کارگر تقسیم می‌شود محدود نمی‌کرد. تولید بیشتر رشد می‌کرد، اما رابطه میان کارفرما و کارگران در مسیری متفاوت از آنچه رابطه کارفرما و کارمند در اروپا در قرن نوزدهم و بیستم را شکل داد، توسعه می‌یافت. این رابطه بر اساس اصول بنیادین اسلام توسعه می‌یافت، مانند همان اصلی که پیش‌تر به آن اشاره شد و تقسیم برابر سود میان کارگران و کارفرمای آنان را مقرر می‌دارد.

Surely Islam would not have restricted industry to minor workshops whose profit is shared by the employer and the workman. Production would have rather grown but the relationship between the employer arid workmen would have developed on different lines from those outlining the development of the employer-employee relations in Europe in the nineteenth and twentieth centuries. It would have developed in accordance with the basic principles of Islam such as the above-mentioned principle which provides for an equal division of profit between the workmen and their employer.

با این کار، اسلام از توسل به ربا یا انحصار پرهیز می‌کرد و از ظلمی که کارگران در نظام سرمایه‌داری بدان دچار می‌شوند جلوگیری می‌نمود؛ ظلمی که در آن کارگران استثمار می‌شوند و به فقر و خواری رها می‌گردند.

By so doing Islam would have avoided resorting to usury or monopoly and would have precluded the injustice to which workmen are subjected under capitalism where they are exploited and left to suffer poverty and humiliation.

یہ کہنا بے عقلی ہوگی کہ اسلام اس قسم کا عدل قائم کرنے سے پہلے سخت آزمائشوں، طبقاتی کشمکشوں اور معاشی دباؤ سے گزرے بغیر، جن کے نتیجے میں آخرکار اس کی قانون سازی میں ترمیم ہوتی، ایسا نہ کر سکتا۔ یہ بات ہر شک سے بالاتر ثابت ہے کہ اسلام غلامی، جاگیرداری اور ابتدائی سرمایہ داری کے مسائل سے نمٹنے میں تمام اقوام سے آگے تھا۔ اس طرح کرتے ہوئے اسلام کسی بیرونی دباؤ کے تحت نہیں چل رہا تھا، بلکہ وہ اپنی رضا سے اور انصاف و مساوات کے اپنے ابدی تصور کے مطابق عمل کر رہا تھا، جس کا کمیونسٹ مصنفین مذاق اڑاتے ہیں۔ دوسری طرف یہ حقیقت ہے کہ روس، جو ایک نمونہ کی کمیونسٹ ریاست ہے، سرمایہ داری کے درمیانی مرحلے سے گزرے بغیر براہِ راست جاگیرداری سے کمیونزم میں داخل ہو گیا۔ اس طرح روس، جس نے کارل مارکس کے نظریے کو اپنایا، عملاً مارکس کے اس نظریے کی تردید کرتا ہے جو ترقی کے ان مراحل کے بارے میں ہے جن سے، مارکس کے مطابق، ہر ریاست کو گزرنا پڑتا ہے۔

It would be foolish to suggest that Islam could not have established such justice without first passing through hard ordeals, class conflicts and economic pressures which would ultimately lead to the amendment of its legislations. It is proved beyond all doubt that Islam had been ahead of all nations in dealing with the questions of slavery, feudalism and early capitalism. In so doing Islam was not acting under any outside pressure whatsoever. It was rather acting voluntarily and in accordance with its own conception of eternal equity and justice scoffed at by communist writers. On the other hand, it is a fact that Russia, a model communist state, itself passed directly from feudalism to communism without passing through the intermediary stage of capitalism. In this way Russia which adopted the doctrine of Karl Marx-practically gives the lie to Marx's theory regarding the phases of development which, he says, every state has to experience.