اخیراً وقتی شنیدم که دانشجویی پایان‌نامه‌ای نوشته که در آن «ثابت» کرده است اسلام نظامی فئودالی بوده و مدرک کارشناسی ارشد خود را گرفته، سخت متعجب شدم. رفتار هم آن دانشجو و هم استادانی که به او مدرک دادند به یک اندازه گیج‌کننده بود. اما می‌توان برای دانشجو این عذر را پذیرفت که یا از موضوعی که درباره‌اش می‌نوشت بی‌خبر بوده، یا از سر دشمنی با اسلام چنین کرده است. اما درباره استادان دانشمند چه بگوییم؟ رفتار آنان، آگاهی‌شان از نظام اجتماعی-اقتصادی اسلام و فهم‌شان از تاریخ را چگونه باید توجیه کرد؟

Recently when I heard that a student wrote a thesis wherein he "proved" that Islam was a feudalistic system and received his Master's Degree, I was deeply surprised. The performance of both the student as well as the professors awarding him the degree was equally mystifying. But the student might well be excused on the plea that he was either ignorant of what he was writing about or did so out of ill-will towards Islam, but what about the learned teachers? How are we to account for their conduct, their knowledge of the socio-economic system of Islam, and their understanding of history?

اما دیگر تعجب نکردم، وقتی به یاد آوردم که این استادان دانشمند چه کسانی بودند. آیا آنان اعضای جامعه‌ای نبودند که بیگانگان استثمارگر آنان را فریفته و بر الگوی فکری‌ای که به کارشان می‌آمد شکل داده بودند؟ آیا آنان همان مردمی نیستند که آقای دانلوپ[^1] به‌ویژه به آنان علاقه‌مند بود؟ آنان ظاهراً برای کسب دانش به خارج فرستاده شدند، اما در واقع این تنها بخشی از یک توطئه بود تا آنان را نسبت به فرهنگ و تمدن خودشان بیگانه کنند؛ تا دینشان، خودشان، تاریخشان و ایمانشان را خرد بشمارند و در عوض، به دنبال استادان غربی‌شان روان شوند. پس جای شگفتی نیست که آنان چنین تحریف هولناکی از تاریخ و حقیقت را پذیرفتند! با این حال، بیایید ببینیم واژه فئودالیسم در واقع به چه معناست و ویژگی‌هایش کدام است. بدین منظور، در زیر گزیده‌هایی از کتاب «کمونیسم» نوشته دکتر رشید البرawi را می‌آوریم که اخیراً در اروپا منتشر شده است. نویسنده درباره فئودالیسم می‌گوید: «فئودالیسم شیوه‌ای از تولید است که ویژگی بارز آن وجود نظام دائمی سرفداری است. این نظامی است که در آن ارباب زمین یا نماینده او حق دریافت سهم ثابتی از تولید را دارد و از حقوق اقتصادی معینی برخوردار است که با خود امتیاز وادار کردن رعایای خود به خدمت، یا به جای آن، دریافت پرداخت‌هایی نقدی یا جنسی از آنان را به همراه دارد. برای توضیح این موضوع می‌توان گفت که جامعه فئودالی به دو طبقه از مردم تقسیم می‌شود: (۱) مالکان زمین‌های فئودالی، و (۲) رعایا، که خود دارای درجات گوناگون‌اند: کشاورزان، کارگران کشاورزی و بردگان، که شمار برخی از آنان سریع‌تر از دیگران رو به کاهش است. با این حال، این کشاورزان، یعنی تولیدکنندگان مستقیم، هستند که از حق مالکیت زمین و سهمی از محصول برخوردارند؛ محصولی که برای تأمین معاش خانواده و خودشان ضروری است، و همچنین حق ساختن خانه‌های روستایی بر روی زمین کشت را دارند.» [^1]: [Dunlop] در ازای این مزایا، آنان موظف‌اند هر هفته برای ارباب خدمت کنند، به این صورت که بدون مزد در مزارع او کار کنند، با گاوها و ابزارهای خود، و افزون بر این، در هنگام درو و برداشت محصول، تعدادی دیگر از خدمات را برای او انجام دهند، و در مناسبت‌های جشن هر هدیه و پیشکشی را که بتوانند به او تقدیم کنند. همچنین از آنان انتظار می‌رود که غلات و انگور خود را در آسیاب‌ها و دستگاه‌های فشردن او آسیاب و فشرده کنند.

But I no longer wondered as I remembered who these learned teachers were. Weren't they the members of a community enticed by the foreign exploiters and fashioned after an intellectual pattern serviceable to them? Aren't they the people in whom Mr. Dunlop1 was particularly interested? They were sent abroad ostensibly to acquire knowledge, but, in fact, it was just a part of a conspiracy to turn them into complete strangers to their own culture and civilization; to make them look down upon their religion, their own selves, their history, their faith, and, instead, follow in the footsteps of their western teachers. No wonder then that they allowed such a monstrous perversion of history and truth! Let us, however, see what the word feudalism means in fact and what are its characteristics. For this purpose we reproduce below extracts of a book, "Communism" by Dr. Rashid-al-Barawy, that has recently been published in Europe. Speaking about feudalism, the author says: "Feudalism is a way of production, the distinguishing mark of it being the existence of a perpetual system of serfdom. It is a system wherein the landlord or his representative is entitled to receive a fixed share of production and enjoys certain specific economic rights, carrying with them the privilege to make their tenants serve them or, instead thereof, receive payments from them in cash or kind. As an explanation of this, we may say that the feudal society is divided into two classes of people: (I) the owners of feudal lands, and (2) the tenants, who may again vary in their grades, farmers, agricultural workers, and slaves, the number of some of them dwindling off more rapidly than that of others. It is the farmers, the direct producers, however, who enjoy the right to possess land and have a share in the produce that is so necessary for them to support their families and themselves, besides the right to build farm-houses on the tillage. Against these benefits, they are required to serve the landlord every week by rendering free services in his fields working with their own cattle and instruments, along with performing for him a number of other services at the time of harvesting and reaping, and offering him on the occasion of festivals whatever gifts and presents they can. They are also expected to get their food-grains and grapes milled and pressed in his flour mills and pressing machines.

زمیندار همچنین اختیارات کامل اجرایی و قضایی را بر رعیت‌هایی که در محدوده زمین‌های فئودالی او زندگی می‌کنند، اعمال می‌کند.

"The landlord also exercises full executive and judicial powers over his tenants living within the bounds of his feudal lands.

در نظام فئودالی، تولیدکنندهٔ واقعی از آزادی به آن معنایی که امروز می‌شناسیم برخوردار نبود؛ نه مالک زمین بود و نه می‌توانست آن را بفروشد، به ارث بگذارد یا به‌عنوان بخشش آزادانه به دیگران واگذار کند. او ناگزیر بود در زمین‌های ارباب خود کار اجباری انجام دهد، حتی به قیمت منافع مادی خود یا ملاحظات مربوط به آن. افزون بر این، به‌عنوان نشانهٔ فرمان‌برداری از ارباب، می‌بایست مالیات‌هایی بپردازد که از نظر میزان و گستره، هیچ حدی نداشت.

"The real producer in feudalism did not enjoy freedom in the sense we know at present; he did not own the land, nor could he sell, inherit or give it as a free gift to others. He was compelled to a forced labor in the lands of his master even at the expense of his own material gains or considerations thereof. Moreover, as a mark of his obedience to the master he had to pay him taxes that were unlimited in amount as well as extent.

همراه با زمین، او نیز بین ارباب‌ها دست به دست می‌شد و از یکی به دیگری منتقل می‌گشت، زیرا حق نداشت به میل خود از یک تیول به تیول دیگر برود تا کار پیدا کند، یا حتی به خدمت ارباب دیگری درآید. به این ترتیب، رعیت فئودالی حلقه‌ی پیوند میان بردگان دوران گذشته و کشاورزان آزاد دوران جدید است.

With the land he too changed masters passing from one to the other, for he did not have the right to shift of his own free will from one fief to another in search of work or even join the service of still another master. As such, the feudal villain forms the connecting link between the slaves of olden times and the free tenants of the modern times.

این ارباب بود که میزان زمینی را که به دهقان می‌داد تعیین می‌کرد.

"It was the master who fixed the extent of the land to be given by him to the peasant.

او همچنین درباره خدماتی تصمیم می‌گرفت که انتظار داشت رعیت‌هایش برایش انجام دهند، بی‌آنکه در هنگام گرفتن چنین تصمیم‌های سرنوشت‌سازی خود را موظف بداند به حقوق دیگر زمین‌داران یا نیازهای دهقانان توجه کند». نویسنده ادامه می‌دهد: «در قرن سیزدهم، جنبش بزرگ مهاجرت غیرقانونی رخ داد که سرانجام به پیدایش کارگران کشاورزی انجامید. این جنبش که به «فرار دهقانان» معروف بود، زمین‌داران را وادار کرد رعیت‌های گریخته خود را بازخواست کنند. آنان در میان خود توافق کردند که هر زمین‌دار کاملاً مجاز باشد همه کارگرانی را که به قلمرو فئودالی او پا می‌گذاشتند دستگیر کند. اما از آنجا که این پدیده، یعنی فرار دهقانان، به‌سرعت به ویژگی رایج زمانه بدل می‌شد، زمین‌داران ناچار شدند برای کشت زمین‌هایشان بیش از پیش به کارگران مزدبگیر تکیه کنند و در نتیجه بیشتر به کار گرفتن آنان بپردازند. توافق‌های دوجانبه‌شان به تدریج اهمیت خود را از دست داد و این به معنای کاهش مداوم همکاری میان آنان بود. از این امر، نتیجه‌ای اجتناب‌ناپذیر دیگر نیز پدید آمد: به‌جای آنکه کار اجباری بی‌مزد از کارگران گرفته شود، دستمزد آنان به نقد پرداخت می‌شد.

He also decided about the services that he expected his tenants to render him without being under any obligation to have a consideration for the rights of the other landowners or the needs of the peasants while making such momentous decisions" The writer goes on to say: "In the thirteenth century there ensued the great illegal migration movement that finally ended with the emergence of agricultural workers. This movement known as "the running away of peasants" caused the landowners to claim back their fugitive tenants, they among themselves agreed that every landowner would be fully authorized to capture all the workers happening to transgress into his feudal domain. But as the phenomenon-the running away of the peasants-was fast becoming a common feature of the times the landowners were forced to depend on and consequently engage more and more of hired labor for the tilling of their lands, Their mutual agreements gradually lost all significance which meant a steady decrease in their co-operation. From this proceeded still another inevitable result: wages to the workers were paid in cash in place of exacting forced labor out of them without any payment.

بسیاری از دهقانان به تدریج ثروتمند شدند، در حالی که نیازهای اشراف و مالکان زمین که به شدت افزایش یافته بود، بار اقتصادی سنگینی بر دوش آنان می‌نهاد. اوضاع به سود دهقانان بود و آنان با پرداخت بها، آزادی خود را خریدند.

"Many of the peasants gradually prospered as against the needs of the nobility and landowners that were greatly multiplied and hence became a great burden on them economically. The circumstances favored the peasants and they bought off their freedom.

این روند تا قرن چهاردهم ادامه یافت، تا آنکه آزادی کارگران کشاورزی سرانجام به‌عنوان چنین وضعیتی از سوی همه به رسمیت شناخته شد. با این حال، تغییر مهمی که در آن زمانه پدید آمد این بود که پایه‌ای که کل ساختار فئودالی بر آن استوار بود، داشت فرو می‌ریخت؛ قرن‌های بعد شاهد لغو کامل آن بودند».1

This continued till the fourteenth century when the freedom of the agricultural workers was at last recognized as such by all. However, the important change that came over the times was that the basis on which the whole feudal structure rested was beginning to give way; the following centuries witnessed its complete abolition".1

این‌ها ویژگی‌های فئودالیسم است. ما این عبارات را پیش‌تر با جزئیات بازتولید کردیم، زیرا می‌خواهیم دربارهٔ فئودالیسم و ویژگی‌های آن روشن‌فکر باشیم و آن را با دیگر پدیده‌های ظاهراً مشابه اشتباه نگیریم.

These are the characteristics of feudalism, we have reproduced these extracts above in detail as we want that we should become clear-headed about feudalism and its characteristics and not confuse them with other seemingly similar manifestations.

با در نظر گرفتن همه این ویژگی‌های یک جامعه فئودالی، می‌توانیم بپرسیم: چنین فئودالیسمی در تاریخ اسلام کی و کجا دیده شده است؟

Bearing all these characteristics of a feudalistic society in mind, may we ask: when and where was such feudalism ever witnessed in the history of Islam?

شاید آنچه برای بسیاری از پژوهشگران مایه‌ی لغزش شده و به فرصت‌طلبان بهانه‌ای برای تهمت زدن به اسلام داده، این واقعیت باشد که در آغاز، جامعه‌ی اسلامی در آن زمان از دو طبقه‌ی مردم تشکیل می‌شد: مالکان زمین و دهقانانی که در زمین‌های آنان کار می‌کردند. اما این چیزی جز یک ظاهر صرف نبود. این امر به هیچ وجه توجیه‌کننده‌ی خلط اسلام با فئودالیسم نیست. برای تسهیل مقایسه‌ی میان اسلام و فئودالیسم، می‌توانیم ویژگی‌های اساسی فئودالیسم را چنین خلاصه کنیم:

Perhaps the outward semblance that has proved a stumbling block for many a research worker or has given the opportunists an excuse to cast aspersions on Islam, is the fact that in the beginning, the Islamic society for the time being consisted of two classes of people: the landowners and the peasants who worked in their lands. But this was nothing more than a mere .outward semblance. It in no wise justifies the confusion of Islam with feudalism. In order to facilitate a comparison between Islam and feudalism we may sum up the basic characteristics of feudalism as follows:

(ل) بندگیِ همیشگی.

(l) A perpetual serfdom.

(۲) وظایفی که رعیت نسبت به ارباب خود انجام می‌داد عبارت بود از:

(2) The duties which the peasant discharged towards his master consisted of:

(الف) یک روز کامل کار رایگان و اجباری در زمین‌های ارباب فئودال خود، هر هفته؛ (ب) خدمات رایگان و اجباری که او در فصول ویژه برداشت محصول و غیره، برای ارباب خود انجام می‌دهد؛ (ج) تقدیم هدایا در مناسبت‌های مذهبی و دیگر جشن‌های مشابه، با وجود فقر او یا ثروت زمین‌دار ثروتمندی که هدیه را دریافت می‌کند؛ (د) تعهد به آسیاب کردن غلات خود در آسیاب‌های زمین‌دار. (از تعهد او به فشردن انگورهایش برای ارباب فئودالش چشم‌پوشی می‌کنیم، زیرا شراب در اسلام حرام است.)

(a) a whole day's free and forced labor in the lands of his feudal lord once a week; (b) free and forced services rendered by him to his master in special seasons of harvesting, etc.; (c) presenting gifts on religious and other similar occasions of festivities, notwithstanding his poverty or the opulence of the recipient rich landlord; (d) an obligation to get his food-grains milled in the mills of the landlord. (We pass over his obligation to get his grapes pressed for his feudal lord as wine is prohibited in Islam).

(۳) حق زمیندار در اینکه بر اساس خواسته‌ها یا هوس‌های خود تعیین کند که رعیت چه مقدار زمین در اختیار داشته باشد، چه خدماتی بر عهده‌اش باشد و چه مالیاتی بپردازد.

(3) The right of the landlord to decide as his whims or desires might dictate as to the extent of the land to be held by the peasant, the services required of him and the taxes to be paid by him.

(۴) اعمال تمام اختیارات قضایی و اجرایی توسط زمیندار، نه بر اساس قانونی ثابت و معین در سرزمین، بلکه بر اساس هوا و هوس شخصی خودش؛ (۵) الزام دهقانان به خریدن آزادی خویش با پرداخت‌های نقدی، هنگامی که سرانجام نظام فئودالی رو به زوال نهاد و روند انحطاط آن آغاز شد.

(4) The exercise of all judicial-cum-executive powers by the landlord not in accordance with a fixed law of the land but according to his own whims and desires; (5) The obligation of the peasants to buy off their freedom with cash payments when in the end feudalism gave way and a process of its degeneration set in.

بگذارید خوانندگان نخست به اینها نگاه کنند و سپس نگاهی به تمام تاریخ اسلام بیندازند تا ویژگی‌های مشابهی را در آن بیابند. بی‌شک ناامید خواهند شد، زیرا اسلام هیچ ربطی به آنها ندارد.

Let the readers first look at these and then glance over the whole history of Islam to find similar characteristics therein. They will surely be disappointed, for Islam has nothing to do with them.

در اسلام هیچ نوع بردگی زمینی (سرفداری) وجود ندارد، زیرا اسلام جز بردگی به معنای برده‌داری، هیچ شکل دیگری از بندگی را نمی‌شناسد؛ علل و شرایط آن، و راه‌های آزادی از آن را پیش‌تر در فصل گذشته بررسی کرده‌ایم. اسلام هیچ بندگی‌ای را که از وابستگی یک رعیت به زمین ناشی شود نمی‌پذیرد. تنها بردگانی که در اسلام می‌شناسیم، کسانی بودند که در جنگ‌ها اسیر می‌شدند، و همین خود کافی است تا نشان دهد که در جامعه اولیه اسلامی، شمار بردگان در مقایسه با کل شهروندان آزاد بسیار کمتر بود.

There is no serfdom in Islam as it recognizes no other form of servitude save that of slavery, the causes and conditions whereof and the means or freedom from which we have already dealt with in the preceding chapter. Islam admits of no bondage arising out or a tenant's being bound to the soil. The only slaves that we know of in Islam were those captured in wars which are quite sufficient to prove that in the early Islamic society the number of slaves was far less in comparison with the total numbers of its free citizens.

آنان بر زمین اربابان خود کار می‌کردند تا اینکه یا به‌صورت داوطلبانه آزاد می‌شدند، یا خود پیش‌قدم می‌شدند و با نوشتن قرارداد مکاتبه (مکاتبة) از اربابان خود آزادی‌شان را مطالبه می‌کردند. اما در تاریخ فئودالیسم اروپایی چنین نمونه‌ای وجود ندارد، زیرا آن نظام در درجه نخست بر زیر سلطه نگه داشتن دهقانان و کارگران کشاورزی متمرکز بود، نه اینکه آنان را به مطالبه آزادی تشویق کند. به همین دلیل، دهقانان در اروپا همچون رعیت‌هایی تلقی می‌شدند که به زمین وابسته بودند و همراه با زمین از یک ارباب به ارباب دیگر منتقل می‌شدند.

They worked on the soil of their masters till they were freed voluntarily or they themselves took the initiative and demanded as writing of (Mukatabah) their freedom of their masters. But there exists no such parallel in the history of the European feudalism as it primarily aimed at the subjection of the peasants as well as the agricultural workers rather than encourage them to demand freedom. That is why the peasants in Europe were looked upon as serfs bound to and transferable with the land from one master to another.

بر این اساس، آنان نه می‌توانستند زمینی را که بر آن کار می‌کردند ترک کنند و نه می‌توانستند خود را از تعهدی که نسبت به اربابان زمین‌هایشان بر دوش داشتند رها سازند.

As such, they could neither leave the soil they worked on, nor free themselves from the obligation devolving upon them towards their landlords.

اسلام با این نوع بردگی یا رعیت‌داری و نظام اربابی هیچ آشنایی ندارد، زیرا از نظر اصول، با همه‌ی شکل‌های بندگی مخالف است، جز بندگی‌ای که انسان در برابر خدا، آفریدگار همه‌ی موجودات زنده، ادا می‌کند. در آن هیچ حکمی برای تابع ساختن برخی مخلوقات به مخلوقات دیگر همانند خود وجود ندارد. هرگاه چنین وضعیت نابهنجاری، یعنی تابعیت برخی انسان‌ها نسبت به دیگران، به سبب برخی عوامل بیرونی و بدون ابتکار از جانب اسلام پدید آمده باشد، همواره پدیده‌ای موقتی یا گذرا است که اسلام با همه‌ی امکانات در اختیار خود می‌کوشد آن را از میان بردارد؛ بردگان را به کسب آزادی خود تشویق می‌کند و علاوه بر آن، دولت را مسئول می‌داند که برای رسیدن به این هدف، هرگونه کمک ممکن را به آنان ارائه دهد.

Islam is not at all familiar with this type of serfdom or villains as it is in principle opposed to all forms of servitude save that rendered by man unto his God, the Creator of all life. There is no provision in it for the subjection of some creatures to other creatures like them. Whenever such an abnormal state-subjection of some men to others is found due to certain external causes without any initiative from Islam, it always is a temporary or a transitional phenomenon, which it strives to do away with, with all the possible resources at its disposal, encouraging the slaves to earn their freedom besides holding the state responsible to render to them all possible help towards that end.

در اقتصاد نیز اسلام هیچ‌گونه وابستگی انسان به دیگر انسان‌هایی همانند خود را به رسمیت نمی‌شناسد. نظام بردگی که در بالا به آن اشاره کردیم استثنایی است، زیرا پیش از اسلام در آن زمان هیچ بدیل اقتصادی دیگری وجود نداشت. اسلام آن را تا زمانی تحمل کرد که بردگان از نظر معنوی آزاد شوند و تا زمانی که بتوانند مسئولیت‌های خود را به عنوان اعضای آزاد جامعه بر دوش گیرند؛ آنگاه اسلام به‌طور فعال به آنان کمک کرد تا آزادی از دست‌رفته خود را بازیابند.

In economics too Islam does not recognize any bondage of man to other men like him. The system of slavery to which we have alluded above is an exception as there was no other economical alternative before Islam at that time. Islam tolerated it till the slaves were freed spiritually and till the time they were able to shoulder their responsibilities as free members of the community, whereupon Islam actively helped them in winning back their lost freedom.

اسلام ساختار اقتصادی خود را بر پایه آزادی عمل همراه با رابطه‌ای از همکاری کامل و مبادله خدمات متقابل میان همه افراد بنا نهاده است. حکومت اسلامی، به‌عنوان چنین نهادی، سرپرست و نگهبان کسانی است که به هر دلیلی در تلاش زندگی عقب می‌مانند و از همه امکانات زندگی شایسته محروم می‌شوند. بنابراین، با برخورداری از همه منابع دولت در جامعه‌ای اسلامی، هیچ انسانی نیازی ندارد که خود را بنده مالکان زمین سازد. اسلام نیازهای اساسی او را تأمین می‌کند، بی‌آنکه او را خوار سازد یا استقلال، عزت نفس و آبرویش را از او بگیرد.

Islam bases its economic structure on freedom of action coupled with a relationship of a complete co-operation and exchange of mutual services among all individuals. The Islamic government as such acts as a guardian and custodian of all such people as happen to lag behind in the struggle of life for some reason and are denied all amenities of a decent living. Thus with all the resources of the state at his backing in an Islamic community no man needs let himself become a bondsman to the landowners. Islam provides for all his basic needs without degrading him or making him lose his independence, self-respect or honor.

بدین ترتیب، اسلام هم از نظر معنوی و هم از نظر اقتصادی با فئودالیسم مخالف است. اسلام پیش از آنکه انسان‌ها در زنجیرهای بردگی زمینی گرفتار شوند، آزادی از فئودالیسم را برای آنان به ارمغان آورد.

Thus both spiritually and economically Islam is opposed to feudalism. It brought to men freedom from feudalism even before they were caught up in the shackles of serfdom.

در آنچه به تکالیف رعیت نسبت به ارباب فئودال خود مربوط می‌شود، در تمام گستره تاریخ اسلام هیچ شاهدی بر وجود چنین تکالیفی در دست نیست.

So far as the obligations of the peasant towards his feudal lord are concerned there is no evidence whatever of their existence in the whole range of Islamic history.

از این نظر اسلام کاملاً از چنین بیهودگی‌هایی به دور است و در این زمینه یگانه است. اگر کشاورزی به جرمی محکوم شود، اسلام به صاحب زمین اجازه می‌دهد که او را اخراج کند و زمین را به فرد دیگری واگذار نماید. اما این کار برای تشویق به ستم نیست؛ بلکه گامی است در راستای ریشه‌کن کردن رعیت‌داری. اسلام در پی برقراری رابطه‌ای آزاد میان زمین‌دار و کشاورز است.

It is quite free of such nonsense. In this respect, Islam stands quite unique. In case a peasant is found guilty of some crime, it allows the owner of the land to discard him and give away the land to another one. But this is not to encourage oppression; it is rather a step towards the eradication of serfdom. Islam aims at the establishment of a free relationship between the landlord and the tenant.

تنها رابطهٔ میان دهقان و مالک زمین که اسلام آن را مشروع می‌شناسد، یا رابطهٔ قراردادی است یا رابطه‌ای مبتنی بر اجاره‌داری. در حالت نخست، دهقان موظف است مبلغی ثابت به‌عنوان اجارهٔ زمین، متناسب با محصول آن، به مالک بپردازد، و پس از آن در کشت و هزینه‌کرد و نیز در برداشتن تمام محصول زمین برای مصرف شخصی خود کاملاً آزاد می‌ماند. اگر دهقان اجاره‌دار باشد، در پایان هر سال محصول زمین را با مالک تقسیم می‌کند. در چنین حالتی همهٔ هزینه‌ها بر عهدهٔ مالک است و دهقان تنها نیروی کار می‌دهد. در هر دو حالت، جایی برای کار اجباری، امتیازات استبدادی یا هر تعهد دیگری که دهقان را ملزم کند بی‌آنکه در برابرش چیزی دریافت کند به خدمت ارباب خود درآید، وجود ندارد. بلکه هر دو طرف در آزادی، در حقوق و در وظایف، از برابری کامل برخوردارند، با رابطهٔ متقابل داد و ستد. نخست، دهقان در درجهٔ اول کاملاً آزاد است که زمینی را که می‌خواهد اجاره کند یا مالکی را که ترجیح می‌دهد به‌عنوان اجاره‌دار با او کار کند، برگزیند. دوم، او با مالک برابر است و به همان اندازه آزادی دارد که دربارهٔ مبلغ قراردادی که باید به مالک بپردازد تصمیم بگیرد یا با آن موافقت کند. اگر معامله را سودآور نبیند، آزاد است از آن کنار بکشد و با قرارداد موافقت نکند، و مالک هیچ قدرت یا حقی برای بازخواست او در این زمینه ندارد. دهقان به‌عنوان اجاره‌دار، از امتیازات قانونی به همان اندازه‌ای برخوردار است که مالکش.

The only relationship that Islam recognizes as lawful between the peasant and the landlord is either that of contract or that based on tenancy. In the former case, the peasant is required to pay to the landlord a fixed amount as the rent of the land proportionate to its produce and after that he remains quite free in his cultivation and expenditure as well as in the acquiring of all the produce of the land for his own personal consumption. If he happens to be a tenant he will share the produce of the land at the end of every year with the landlord. In such a case all the expenses are borne by the landlord; the peasant provides the labor only. In both of these cases there is no place for forced labor, dictatorial privileges or any other obligation incumbent on the peasant to serve his master without getting anything in return. Both parties rather enjoy full equality in freedom, in their rights as well as duties with a reciprocity of mutual give-and-take relationship. The peasant is, in the first place, quite free to choose the land he would like to hire or the landlord he would prefer to work with as a tenant. Secondly, he is on a par with the landlord and enjoys as much freedom to decide or agree to the amount for the contract to be paid by him to the landlord. If he does not find the bargain profitable he is free to back out of it and not agree to the contract, the landlord having no power or right to take him to task for that. As a tenant the peasant enjoys as much legal privileges as his landlord.

آن‌ها سود حاصل از آن را به‌طور مساوی میان خود تقسیم می‌کنند.

They divide the profit thereof equally between themselves.

علاوه بر این، ما می‌بینیم که برخلاف آنچه در تاریخ فئودالیسم اروپایی رخ داد، رویه‌ای که در اسلام رایج بود کاملاً متفاوت بود. این مالک ثروتمند بود، نه دهقان فقیر، که در روزهای عید و سایر جشن‌ها به رعیت‌های خود هدایا می‌داد و بخشش‌های فراوان می‌کرد. این امر به‌ویژه درباره ماه رمضان صادق است، ماهی که در اسلام اهمیت بسیار و جایگاه دینی ویژه‌ای دارد.

Besides this, we also find that contrary to what happened in the history of European feudalism, the practice commonly prevalent in Islam was quite different. It was the rich landlord and not the poor peasant who gave presents and bestowed bountiful gifts upon his tenants on the occasions of Eid and other festivals. This is specially true about the months of Ramadhan, a month of great importance and religious significance in Islam.

در این ماه، دوستان و خویشاوندان به دیدار یکدیگر می‌رفتند و با ضیافت‌های مفصل پذیرایی می‌شدند، و همچنین هدایای فراوان به فقرا و نیازمندان جامعه‌ی خود می‌بخشیدند. به دیگر سخن، ثروتمندان و متمکنان ثروت خود را برای دیگران خرج می‌کردند، نه آنکه مانند رسم «متمدن» اروپا از مردم تهیدست هدایای گران‌بها مطالبه کنند.

During this month, friends and relations paid visits to each other and were entertained with feasts along with bestowing bountiful gifts upon the poor and needy ones of their community. It means, in other words, that the rich and well-to-do people were wont to spend their riches on others rather than exact costly gifts from the poor people as was the custom in "civilized" Europe.

از این رو روشن است که وظایفی که دهقانان در نظام فئودالی بر دوش داشتند و به کار اجباری تبدیل شد، در نظام زندگی اسلامی جایی ندارد. اسلام بر عکس، میان مالک زمین و دهقان رابطه‌ای آزاد برقرار ساخت که با احترام متقابل و برابری کامل همراه بود. اما درباره وظایفی که اربابان فئودال اروپا در برابر رعایت خود انجام می‌دادند، یعنی دفاع از آنان در برابر دیگران و پاسداری از حقوقشان، که پاداش کار اجباری ناروا و بردگی خوار کننده‌ای بود که دهقانان برای آنان تحمل می‌کردند، در جامعه اسلامی ثروتمندان داوطلبانه وظایفی مشابه را نسبت به رعایای خود انجام می‌دادند، بی‌آنکه در برابر آن چیزی از ایشان چشم داشته باشند. آنان در ارائه این خدمات به همنوعان خود جز خشنودی خدا را نمی‌جستند. این همان چیزی است که نظام زندگی برخاسته از یک آیین والا را از نظامی که فاقد چنین آیینی است متمایز می‌سازد. در نظام نخست، خدمات اجتماعی‌ای که انسان به دیگران ارائه می‌دهد، جنبه عبادت می‌یابد و به واسطه آن انسان به پروردگارش نزدیک می‌شود، حال آنکه در نظام دوم این خدمات چیزی جز یک بنگاه تجاری نیست؛ هر طرف با تلاش بسیار می‌کوشد بخش اعظم سود را به چنگ آورد و تنها آنچه را که دیگر توان نگه‌داشتنش را ندارد به طرف مقابل واگذار می‌کند. در نتیجه سرانجام نه طرفی که حق واقعی‌اش است، بلکه طرف قدرتمندتر پیروز می‌شود و تمام سودها را به خود اختصاص می‌دهد.

From this it is clear that the duties that the peasants were encumbered with in feudalism and which degenerated into forced labor have no place in the Islamic system of life. It established rather a free relationship between the landowner and the peasant with a reciprocal respect and perfect equality. As regards the duties discharged by the feudal lords in Europe towards their tenants as a recompense for their unjustifiable forced labor and abject slavery to them in the form of defending them from others and safe guarding their rights, in Islamic society the rich people discharged voluntarily similar duties with regard to their tenants without expecting anything from them in return. In rendering these services to their fellowmen they sought nothing save God's pleasure. This is what distinguishes a system of life based on a lofty creed and the one devoid of it. In the one the social services rendered by a man towards others assume the character of a worship whereby he is brought closer to his God, whereas in the other they are nothing more than a commercial enterprise, each party striving hard to get hold of the lion's share and anxious to yield to the other nothing but that which is beyond its power to hold longer, with the result that in the end the most powerful party rather than the one rightfully deserving emerges victorious and gets away with all the profits.

سومین ویژگی فئودالیسم، یعنی حق ارباب فئودال در تعیین میزان زمینی که به رعیت داده می‌شود و تعیین وظایفی که او باید انجام دهد و از او انتظار می‌رود، چیزی است که تنها به مفهوم اروپایی ارباب‌داری و رعیت‌داری تعلق دارد. چنین مفهومی هرگز در تاریخ اسلام وجود نداشته است، زیرا اسلام نه برتری فئودال بر دیگران را به رسمیت می‌شناسد و نه بندگی دهقان نسبت به او را. تنها عاملی که در اسلام انتخاب دهقان را برای اجاره‌کردن زمین محدود می‌کند، اراده آزاد و توانایی مالی خود اوست. زمیندار در این میان هیچ امتیازی جز مطالبه اجاره توافق‌شده زمین از دهقان ندارد. به همین ترتیب، در مزارعه‌ی اجاره‌ای، میزان زمینی که مستأجر کشت می‌کند با توان جسمی خود او یا شمار دستیارانی تعیین می‌شود که (معمولاً پسرانش) می‌تواند در اختیار داشته باشد. وظایفی که در مزارعه بر او تحمیل می‌شود، تنها به همان اندازه است که آبادانی زمینی که به دست آورده ایجاب می‌کند. در چنین حالتی، زمین تا زمانی که محصول خود را بدهد، مال مشترک دهقان و مالک شمرده می‌شود. اما زمین مالک که خارج از آنچه مستأجر در اجاره دارد باشد، مستأجر هیچ کاری با آن ندارد و هیچ تعهدی برای کار کردن در آن، به هر شکل و ماهیتی که کار یا خدمت باشد، بر عهده‌ی او نیست.

The third characteristic of feudalism, that is, the right of the feudal lord to decide as to the extent of the land to be given to the tenant and prescribe the duties to be discharged by and expected of him, is a thing peculiar to the European concept of lordship and serfdom only. Such concept had never existed in the history of Islam which does not recognize the over-lordship of the feudal lord or the serf-hood of the peasant to him. The only factor which does restrict the choice of a peasant with regard to his acquiring a lease of land in Islam is his own free will and financial potentiality. The lesser enjoys no privileges against this save that of claiming the agreed upon rent of the land from the peasant. Similarly in tenancy the extent of the land to be farmed by a tenant is determined by his own physical ability or the number of the helping hands (consisting of his sons generally) he can get hold of. The duties imposed on him in tenancy are no more than what the rehabilitation of the land acquired by him may necessitate. The land in such a case is considered as a common property of the peasant and the landowner till it brings forth its produce. As to the land of the landlord other than that held by the tenant in tenancy, the tenant is not supposed to have anything to do with that, nor is he under any obligation to work therein whatever the form or nature of such a work or service might be.

اما نقطهٔ تمایز برجسته‌تر میان اسلام و نظام فئودالی، امتیاز قضایی-اجرایی‌ای است که مالک زمین در نظام فئودالی از آن برخوردار است. تنها اوست که در نظام فئودالی تمام زندگی اجتماعی و سیاسی را در محدودهٔ تیول‌های خود کنترل و تنظیم می‌کند.

The most striking point of difference between Islam and feudalism, however, is the judicial-cum-executive prerogative enjoyed by the landlord in feudalism. He alone in feudalism controls and regulates all social and political life within the bounds of his fiefs.

اسلام با چنین امتیازی کاملاً مخالف است، زیرا هدف آن در عرصهٔ روابط انسانی الغای چنین امتیازی است، نه حفظ و تداوم آن.

Islam is diametrically opposed to such a prerogative as it aims at the abolition, rather than its retention, in the world of human relationships.

اقوام اروپا، به معنای واقعی کلمه، هیچ قانون سرزمینی‌ای در رابطه با مناسبات مالک و مستأجر که پیش‌تر ذکر شد، در اختیار نداشتند. حقوق روم که بعدها پایه و اساس همه قانونگذاری‌های بعدی اروپا شد، به اربابان فئودال این حق را داد که در حوزه‌های خود به دیکتاتورهایی بالفعل بدل شوند، برای مردم قانون وضع کنند، قدرت قضایی میان آنان را در دست گیرند و تصمیماتشان را هر طور که صلاح می‌دانند به اجرا درآورند. بدین ترتیب، ایشان قدرت قانونگذاری، قضاوت و اجرا را همزمان و یکجا در وجود خود داشتند. هر یک از آنان دولتی درون دولتی تشکیل می‌داد. دولت مرکزی تا زمانی که حکومت‌های فئودالی تعهدات مالی و نظامی خود را در هنگام نیاز ادا می‌کردند، در امور داخلی آن‌ها دخالت نمی‌کرد.

The European nations did not possess any law of the land in the real sense of the word with regard to the above-mentioned landlord-tenant relationship. The Roman Law, which later on formed the basis of all subsequent European legislation, conferred upon the feudal lords the right to become virtual dictators in their respective areas, make laws for the people, hold judicial powers among them, and enforce their decisions as they might think fit. Thus they held in their persons legislative, judicial and executive powers all in one and at the same time. Each one of them formed a government within a government. The government did not interfere with the internal affairs of the feudal monarchies so long as they continued to carry out their financial and military obligations towards it at the hour of need.

چنین چیزی در اسلام یافت نمی‌شود. اسلام دارای حکومت مرکزی خاص خود بود، با قانون کشور خود که می‌کوشید آن را در زندگی همه کسانی که در محدوده‌اش زندگی می‌کردند اجرا کند. قاضیان در همه نقاط کشور برای اجرای قانون کشور منصوب می‌شدند. همه در برابر قانون یکسان بودند و هیچ‌کس بر دیگران امتیازی نداشت. فرد تنها زمانی مورد بازخواست قرار می‌گرفت که خطا می‌کرد یا رفتار نادرستی از او سر می‌زد.

Nothing of the sort is to be found in Islam, It had its own central government with its own law of the land which it strove to enforce in the lives of all those living within its boundaries, Judges were appointed to enforce the law of the land in all parts of the country. All were made equal before law, None enjoyed any priority over others. The individual was called to account only when he committed a mistake or acted wrongly.

بعدها، هنگامی که حکومت، برخلاف تعالیم اسلام، به سلطنت موروثی تبدیل شد، همچنان برخی ویژگی‌های اسلامی خود را حفظ کرد. برای نمونه، حکومت به نظارت بر همه‌ی اقوام و افرادی که در حوزه‌ی نفوذ آن زندگی می‌کردند ادامه داد. قانون کشور برای همه‌ی مردمی که در قلمرو وسیع آن زندگی می‌کردند یکسان بود. تنها استثنا به نظر می‌رسد اختلاف نظر فقیهان با یکدیگر در برخی مسائل حقوقی باشد، که چیزی بیش از آنچه در تقریباً همه‌ی نظام‌های حقوقی روی زمین دیده می‌شود نیست. همین قاعده‌ی حقوقی بود که برای کشاورزان در برابر ستم زمین‌داران فئودال، و نیز در برابر طمع، شهوت و هوای نفسانی آنان، حفاظت فراهم می‌کرد. آنان بر اساس شریعت الهی اداره می‌شدند، نه بر اساس هوس‌ها و خواسته‌های زمین‌داران فئودال. این قاعده نه تنها زمین‌داران و مستأجران را برابر می‌دانست، زیرا هر دو اکنون افرادی آزاد شده بودند، بلکه با همه‌ی مردم یکسان و به یک شیوه رفتار می‌کرد.

Later on when contrary to the teachings of Islam, the government degenerated into a hereditary monarchy it still retained some Islamic characteristics. Thus, for instance, the government continued exercising a supervisory authority over all the different peoples and individuals that lived within its sphere of influence. The law of the land was one and the same for all people living within its vast territories. The only exception appears to be differences of the jurists among themselves on certain legal points, which is no more than what is met with in almost all the systems of law found on the face of the earth. It was this rule of the law that provided a safeguard for the peasants against the oppression of the feudal lords as well as their greed, lust or whim. They were ruled in accordance with the divine law rather than the whims and wishes of the feudal lords. It held not only the landlords and the tenants as equals as both of them were now made free men but also treated all men alike and in the same manner.

بی‌شک، در تاریخ مسلمانان نیز گاهی رویدادهای تأسف‌بارى دیده می‌شود که در آن‌ها قاضیان، برای جلب رضایت اربابان فئودال یا فرمانروایان، برخلاف وجدان خود و نیز برخلاف روح قانون، حکم داده‌اند. اما این رویدادها جز موارد پراکنده و استثنایی نبوده‌اند. آن‌ها تنها استثنا هستند، چنان‌که حقایق تاریخی بر این امر گواه است؛ حقایقی که حتی دانشمندان اروپایی نیز به درستی آن‌ها شهادت داده‌اند. در برابر این چند مورد پراکندهٔ بی‌عدالتی، نمونه‌های فراوانی در تاریخ اسلام وجود دارد که نشان می‌دهد قاضیان به سود مردمان بسیار تهیدست و علیه نه تنها زمین‌داران، فرمانداران یا وزیران، بلکه حتی علیه خود خلیفه، یعنی خلیفه‌ای که دارای اقتدار و قدرت مطلق بود، حکم داده‌اند. با این حال، نه هیچ قاضی‌ای از مقام خود برکنار شد و نه فرمانروا به انتقام‌جویی از او پرداخت.

Of course there are found certain unfortunate Incidents in the history of Muslims as well, wherein we see that judges gave judgments contrary to their own conscience as well as in contravention of the spirit of the law in order to win favor with the feudal lords or the rulers, but these incidents were no more then certain stray instances. They are merely exceptions as is shown by the historical facts to the veracity of which even the European scholars bear witness. As against these few stray case of injustice there are a great many instances in Islamic history which show that judges gave judgments in favor of extremely poor men against not only landlords, governors or ministers but even against the caliph himself-the caliph who wielded absolute authority and power. But, in Spite of this, neither any judge was dismissed from his post, nor did the ruler seek any revenge against him.

به همین ترتیب، در تاریخ اسلام هیچ جنبش فراری از میان دهقانان دیده نمی‌شود، همان‌گونه که در اروپا شاهد آن بودیم. این امر از آن رو بود که دهقانان نه‌تنها از حق جابه‌جایی آزادانه از یک مزرعه به مزرعه دیگر برخوردار بودند، بلکه از حق رفت‌وآمد از یک کشور به کشور دیگر در محدوده امپراتوری وسیع اسلامی نیز بهره‌مند بودند. هیچ چیزی جز علاقه یا دلبستگی خودِ ایشان به قطعه زمین معینی، مانند آنچه برای کشاورزان مصری پیش می‌آمد، آنان را از جابه‌جایی بازنمی‌داشت. با این حال، دهقانان در دیگر بخش‌های جهان اسلام از این آزادی جابه‌جایی به‌طور کامل بهره می‌گرفتند، زیرا به مناطق خاص خود آن‌قدر دلبسته نبودند که همتایان مصری‌شان، و نیز موانعی سر راه ایشان قرار نداشت که جلوی جابه‌جایی‌شان را بگیرد، مانند آنچه در مورد دهقانان اروپایی به شکل بندگی زمین (سرfdom) و تعهدات گوناگونی که بر دوش داشتند، راه را بر آنان می‌بست.

Similarly, there is not any escape movement of the peasants met with in the Islamic history as was witnessed in Europe. This was so because the peasants enjoyed not only the rights to move freely from one farm to the other but also from one country to another within the boundaries of the vast Islamic Empire. Nothing prevented them from shifting from place to place except their own fondness for or attachment to a particular tract of land as was, for instance, the case with the Egyptian farmers. The peasants in other parts of the Islamic world, however, fully availed themselves of this freedom of movement as they did not happen to be so attached to their particular areas as their Egyptian counterparts were and as no obstacles were hurled in their way to prevent their movement such as blocked the way in the case of the European peasants in the form of serfdom and the various obligations they were encumbered with.

دهقانان در مرحلهٔ پایانی فئودالیسم اروپا ناچار بودند آزادی خود را بخرند. این نیز در تاریخ ملل اسلامی نظیری ندارد، به این دلیل ساده که در میان آنان دهقانان به اندازهٔ هر بخش دیگر جامعه از آزادی برخوردار بودند. از این رو آنان نیازی نداشتند آزادیی را که از پیش داشتند، بخرند. افزون بر این، باید گفت که در جهان اسلام در طول تاریخش شمار بسیاری از دولت‌های کوچک وجود داشت. این دولت‌ها معیشت صاحبانشان را تأمین می‌کردند، به آنان کمک می‌کردند تا انواع تجارت دریایی یا زمینی را انجام دهند و از صنایع دستی گوناگون حمایت می‌کردند. اما در اروپا همهٔ اینها با اوج‌گیری فئودالیسم کاملاً از میان رفت. در آن هنگام بود که شب تاریک جهل معنوی و تیرگی فکری بر اروپا فرود آمد. نخستین بار اسلام بود که به آن روشنایی بخشید؛ نخست هنگامی که در جریان جنگ‌های صلیبی با جهان اسلام در تماس قرار گرفت و سپس بار دیگر، آنگاه که این دو در اسپانیا با یکدیگر روبه‌رو شدند. این برخوردها اروپا را بر مسیر رنسانس انداخت و اروپا به تدریج از آن شب تاریک رکود فکری و معنوی بیرون آمد.

The peasants in the history of the European feudalism towards its final phase had to buy off their freedom. This too has no parallel in the history of the Islamic peoples for the simple reason that among them peasants enjoyed as much freedom as any other section of the community did. They as such had no need to buy off the freedom they already possessed, Moreover, it may also be added that in the Islamic world a large number of small states existed throughout its history. These states provided livelihood to their possessors, helped them carry out various kinds of sea or land trade and support the various industrial crafts. But in Europe all of these were completely swept away by the upsurge of feudalism. It was then that a dark night of spiritual ignorance and intellectual darkness settled on Europe. It was shown light by Islam, first when it came into contact with the Islamic world during the crusades, and again, when the two encountered each other in Spain. These encounters set Europe onto the path of the Renaissance and so Europe gradually climbed out of that dark night of intellectual and spiritual stagnation.

بنابراین درمی‌یابیم که فئودالیسم به‌عنوان یک نظام هرگز در جهان اسلام وجود نداشت، تا زمانی که اسلام در سرزمین‌های مسلمانان غالب بود؛ زیرا نظام معنوی و اقتصادی آن، و نیز عقیده، اصول و قوانین بنیادین آن، همگی با فئودالیسم در تضاد است. نه تنها این، بلکه اسلام تمامی علل و زمینه‌های رشد آن را نیز از میان برمی‌دارد. هرگونه نشانه‌ای از فئودالیسم که در دوران امویان و عباسیان مشاهده شد، در حوزه‌ای محدود بود، افزون بر این‌که هرگز چنان رشد نکرد که به یک ویژگی همگانی در زندگی اجتماعی مسلمانان تبدیل شود.

Thus we find that feudalism as such did never exist in the world of Islam so long as Islam remained dominant in the Muslim lands because its spiritual and economic system as well as its basic creed, principles and laws are all opposed to feudalism. Not only this but it also does away with all the causes conducive to its growth. Whatever semblance of feudalism was witnessed during the Ommayad and Abbaside periods was limited in its sphere, besides the fact that it never flourished so as to become a common feature of the social life of the Muslims.

البته در تاریخ معاصر کشورهای اسلامی، به‌ویژه در اواخر امپراتوری عثمانی، نظام فئودالی را می‌توان یافت. آن هنگام که چشمه‌های ایمان اسلامی در دل‌های مسلمانان خشکیده بود و قدرت سیاسی به دست کسانی افتاده بود که از اسلام جز نامش چیزی نمی‌دانستند، این تصویر تیره‌تر شد. تیره‌تر از آن، زمانی بود که تمدن اروپایی بی‌خدا، مادی‌گرا و تهاجمی، با پیروزی به جهان اسلام یورش برد. این تمدن اشغال‌های نظامی به راه انداخت، همه ارزش‌های معنوی را نابود کرد و روح همکاری را از میان برد و به جای آن زشت‌ترین شکل‌های بهره‌کشی سرمایه‌داری و سیه‌روزی مادام‌العمر برای فقرا را نشاند. این نظام فئودالی که خود از اروپا وارد شده بود، هنوز در برخی سرزمین‌های مسلمانان باقی است و همه ویژگی‌های والد خود، یعنی فئودالیسم اروپایی، را در خود دارد. کاملاً روشن است که اسلام در قبال حضور آن در جهان اسلامی معاصر پوزش‌خواهی ندارد و هیچ مسئولیتی در پیدایش یا بقای آن ندارد. تنها در صورتی می‌توانست مسئول شناخته شود که قدرت حاکم در سرزمین‌های مسلمانان بود. امروز برخی حاکمان مسلمان، مردمان خود را نه بر اساس قوانین اسلامی، بلکه بر پایه قانون اساسی و قوانینی که از کشورهای مختلف اروپایی وام گرفته‌اند، اداره می‌کنند. آنان وفادارترین پیروان ارباب غربی خود هستند که تاکنون بر روی زمین دیده شده‌اند.

Of Course we do find feudalism in the Islamic countries in the modern history towards the end of the Ottoman Empire when headsprings of Islamic faith had dried up in the hearts of Muslims and the political power had passed into the hands of those who knew nothing as regards Islam save its name. The picture became all the more dark when the Godless, materialistic and aggressive European civilization marched in triumph against the Islamic world. It staged military occupations, destroyed all spiritual values and put an end to the spirit of co-operation, replacing these with the most hideous forms of capitalistic exploitation and a life-long misery to the poor. This feudalistic system imported as it was from Europe still continues to linger in some of the Muslim lands with all those features that characterized its parent-the European feudalism. It is quite clear that Islam owes no apology for the presence of it in the contemporary Islamic world, nor is it in any way responsible for its emergence or existence. It could be held responsible only if it were a ruling power in the Muslim lands. Some Muslim rulers are at present ruling their peoples in accordance with the constitutions and laws imported from various European countries rather than according to the Islamic laws. They remain the most faithful followers of their western masters that were ever witnessed on the face of the earth.

از بحث بالا چند حقیقت آشکار می‌شود که به کانون کشمکش فکری‌ای بدل شده که امروز جهان را فراگرفته است. از جمله این حقایق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

From the above discussion certain facts stand out clearly that have become a centre of the ideological conflict raging in the modern World. Of these the following facts may be pointed out:

(۱) این عامل مالکیت به خودی خود نیست که بی‌هیچ‌چون‌وچرا راه را برای رشد فئودالیسم هموار می‌کند، بی‌آنکه اراده‌ی انسان در تقویت آن نقشی داشته باشد. بلکه شیوه‌ی تصاحب و ماهیت رابطه‌ی میان مالکان زمین و کسانی است که زمینی در اختیار ندارند که رشد آن را تسهیل می‌کند. به همین دلیل، در جهان اسلام مالکیت وجود داشت و با این حال فئودالیسم پدید نیامد، زیرا ایدئولوژی اسلام و کاربردهای گوناگون آن در زندگی عملی، میان افراد روابطی برقرار می‌کند که با رشد فئودالیسم سازگار نیست.

(1) It is not the factor of ownership as such that inexorably paves the way for the growth of feudalism with human will having no part in its enhancement. It is rather the manner of possessing and the nature of relationship between the owners of the land and those who have no land in their possession that favor its growth. That is why ownership was there in the Islamic world and yet feudalism did not exist because the ideology of Islam as well as its various applications to practical life establish between the individuals such relationships as do not favor the growth of feudalism.

(۲) اگر اروپا گرفتار نظام فئودالی شد، این به آن دلیل نبود که فئودالیسم مرحله‌ای ناگزیر از تکامل است، مرحله‌ای که بشریت، حتی اگر بخواهد، نمی‌تواند از آن بگذرد. اروپا بیشتر از آن رو از فئودالیسم رنج برد که نظام یا آیینی نداشت که روابط انسانی را تنظیم کند و راهنمایی فکری درست ارائه دهد. اگر آیین و ایدئولوژی‌ای مانند آنچه در جهان اسلام وجود داشت، برای هدایت و سازماندهی روابط اجتماعی و اقتصادی ایشان موجود بود، هرگز فئودالیسم در اروپا پدید نمی‌آمد و رشد نمی‌کرد.

(2) If Europe was condemned to feudalism it was not because feudalism is an essential stage of evolution on the path of evolution that can never be bypassed by mankind even if it should so desire. Europe suffered from it rather because of the fact that it did not possess any system or creed such as might have regulated human relationships and offered a sound intellectual guidance. Had there been present such a creed and ideology as was the case with the world of Islam, to guide and organize their socioeconomic relationships, no feudalism could ever have sprung up or flourished in Europe.

(۳) مراحل گوناگون تحول اقتصادی، یعنی جامعه کمونیستی نخستین، بردہ‌داری، فئودالیسم، سرمایه‌داری و سپس جامعه کمونیستی نهایی، که مادی‌گرایان دیالکتیکی آن را پدیده‌ای مشترک در تاریخ بشریت می‌دانند، در واقع خارج از تاریخ اروپا هیچ وجود واقعی ندارند. هیچ ملتی خارج از اروپا هرگز از این مراحل نگذشته است. جهان اسلام در تمام تاریخ خود هرگز مرحلهٔ فئودالیسم را پشت سر نگذاشته است؛ تا کنون نیز به‌عنوان چنین جهانی به مرحلهٔ کمونیسم نرسیده است و هرگز هم به آن مرحله نخواهد رسید.

(3) The different stages of economic evolution-first communist society, slavery, feudalism, capitalism and then the final communist society-which the dialectical materialists describe as a common phenomenon in the history of mankind, really have no existence whatsoever outside the European history. These stages were never passed through by any people outside Europe. The world of Islam never in its whole history passed through the stage of feudalism; it has never also as such till now come to the stage of communism, nor will it ever reach that stage.