Yakın zamanda bir öğrencinin, İslam'ın feodal bir sistem olduğunu "kanıtladığı" bir tez yazıp yüksek lisans derecesi aldığını duyduğumda derinden şaşırdım. Hem öğrencinin hem de ona derece veren hocaların tutumu aynı ölçüde anlaşılmaz geldi. Ancak öğrenci, ne yazdığını bilmediği ya da İslam'a karşı kötü niyetle yazdığı savunmasıyla bir ölçüde mazur görülebilir. Peki ya bilgili hocalar? Onların tutumunu, İslam'ın sosyo-ekonomik sistemine dair bilgilerini ve tarihe dair anlayışlarını nasıl açıklayacağız?

Recently when I heard that a student wrote a thesis wherein he "proved" that Islam was a feudalistic system and received his Master's Degree, I was deeply surprised. The performance of both the student as well as the professors awarding him the degree was equally mystifying. But the student might well be excused on the plea that he was either ignorant of what he was writing about or did so out of ill-will towards Islam, but what about the learned teachers? How are we to account for their conduct, their knowledge of the socio-economic system of Islam, and their understanding of history?

Ama artık merak etmedim, çünkü bu öğretmen âlimlerin kim olduklarını hatırladım. Bunlar, yabancı sömürgecilerin cazibesine kapılmış ve onlara hizmet edecek bir entelektüel kalıba göre şekillendirilmiş bir topluluğun üyeleri değil miydi? Bay Dunlop'un1 özellikle ilgilendiği insanlar bunlar değil miydi? Sözde bilgi edinmek için yurt dışına gönderildiler, ama aslında bu, onları kendi kültürlerine ve medeniyetlerine tamamen yabancılaştırma, dinlerini, kendilerini, tarihlerini ve inançlarını küçümser hale getirme, bunun yerine Batılı hocalarının izinden gitmelerini sağlama komplosunun bir parçasıydı. Bu yüzden tarihe ve gerçeğe yapılan bu korkunç çarpıtmaya izin vermeleri hiç de şaşırtıcı değil! Ama gelin, feodalizmin aslında ne anlama geldiğine ve özelliklerinin neler olduğuna bakalım. Bu amaçla, yakın zamanda Avrupa'da yayımlanan Dr. Raşid el-Berevi'nin "Komünizm" adlı kitabından alıntıları aşağıya aktarıyoruz. Feodalizmden söz eden yazar şöyle diyor: "Feodalizm, sürekli bir serflik sisteminin varlığı ile ayırt edilen bir üretim biçimidir. Bu, toprak sahibinin ya da temsilcisinin üretimin belirli bir payını almaya hak kazandığı ve belirli ekonomik haklardan yararlandığı bir sistemdir; bu haklar, kiracılarını kendilerine hizmet ettirme ya da bunun yerine onlardan nakit ya da ayni ödeme alma ayrıcalığını beraberinde getirir. Bunu açıklamak gerekirse, feodal toplumun iki sınıfa ayrıldığını söyleyebiliriz: (1) feodal toprakların sahipleri ve (2) kiracılar; kiracılar da kendi içinde çiftçiler, tarım işçileri ve köleler gibi farklı derecelere ayrılabilir, bunlardan bazılarının sayısı diğerlerinden daha hızla azalmaktadır. Ancak toprak sahibi olma hakkına ve ailelerini ve kendilerini geçindirmek için son derece gerekli olan ürünün bir payına sahip olan, ayrıca ekin alanlarında çiftlik evleri inşa etme hakkına sahip olan, doğrudan üreticiler olan çiftçilerdir." Bu faydalara karşılık, toprak ağasına her hafta kendi hayvanları ve aletleriyle onun tarlalarında bedava hizmet görerek, ayrıca hasat ve biçim zamanında onun için bir dizi başka hizmeti yerine getirerek ve bayramlarda elleri nelere yetiyorsa ona hediye ve armağanlar sunarak hizmet etmeleri gerekir. Ayrıca tahıllarını ve üzümlerini onun un değirmenlerinde ve preslerinde öğütmeleri ve sıkmaları beklenir.

But I no longer wondered as I remembered who these learned teachers were. Weren't they the members of a community enticed by the foreign exploiters and fashioned after an intellectual pattern serviceable to them? Aren't they the people in whom Mr. Dunlop1 was particularly interested? They were sent abroad ostensibly to acquire knowledge, but, in fact, it was just a part of a conspiracy to turn them into complete strangers to their own culture and civilization; to make them look down upon their religion, their own selves, their history, their faith, and, instead, follow in the footsteps of their western teachers. No wonder then that they allowed such a monstrous perversion of history and truth! Let us, however, see what the word feudalism means in fact and what are its characteristics. For this purpose we reproduce below extracts of a book, "Communism" by Dr. Rashid-al-Barawy, that has recently been published in Europe. Speaking about feudalism, the author says: "Feudalism is a way of production, the distinguishing mark of it being the existence of a perpetual system of serfdom. It is a system wherein the landlord or his representative is entitled to receive a fixed share of production and enjoys certain specific economic rights, carrying with them the privilege to make their tenants serve them or, instead thereof, receive payments from them in cash or kind. As an explanation of this, we may say that the feudal society is divided into two classes of people: (I) the owners of feudal lands, and (2) the tenants, who may again vary in their grades, farmers, agricultural workers, and slaves, the number of some of them dwindling off more rapidly than that of others. It is the farmers, the direct producers, however, who enjoy the right to possess land and have a share in the produce that is so necessary for them to support their families and themselves, besides the right to build farm-houses on the tillage. Against these benefits, they are required to serve the landlord every week by rendering free services in his fields working with their own cattle and instruments, along with performing for him a number of other services at the time of harvesting and reaping, and offering him on the occasion of festivals whatever gifts and presents they can. They are also expected to get their food-grains and grapes milled and pressed in his flour mills and pressing machines.

Ev sahibi, feodal topraklarının sınırları içinde yaşayan kiracıları üzerinde tam yürütme ve yargı yetkilerini de kullanır.

"The landlord also exercises full executive and judicial powers over his tenants living within the bounds of his feudal lands.

Feodalizmde gerçek üretici, bugün bildiğimiz anlamda bir özgürlük yaşamıyordu; toprağın sahibi değildi ve onu satamaz, miras bırakamaz ya da başkalarına bağışlayamazdı. Kendi maddi kazançları, hatta bu kazançların göz önünde bulundurulması pahasına bile olsa, efendisinin topraklarında zorunlu angarya çalışmaya mecbur bırakılıyordu. Üstelik efendisine itaatinin bir göstergesi olarak, miktarı ve kapsamı sınırsız olan vergiler ödemek zorundaydı.

"The real producer in feudalism did not enjoy freedom in the sense we know at present; he did not own the land, nor could he sell, inherit or give it as a free gift to others. He was compelled to a forced labor in the lands of his master even at the expense of his own material gains or considerations thereof. Moreover, as a mark of his obedience to the master he had to pay him taxes that were unlimited in amount as well as extent.

Toprakla birlikte o da efendiden efendiye geçerek el değiştirirdi; çünkü kendi isteğiyle bir derebeylik topraktan başka bir derebeylik topraga iş aramak için geçme, hatta bir başka efendinin hizmetine girme hakkına sahip değildi. Bu nedenle feodal köle, eski zamanların köleleri ile modern zamanların özgür kiracıları arasındaki bağlantı halkasını oluşturur.

With the land he too changed masters passing from one to the other, for he did not have the right to shift of his own free will from one fief to another in search of work or even join the service of still another master. As such, the feudal villain forms the connecting link between the slaves of olden times and the free tenants of the modern times.

Köylüye vereceği toprağın miktarını belirleyen, efendinin kendisiydi.

"It was the master who fixed the extent of the land to be given by him to the peasant.

Ayrıca kendi toprak sahiplerinin haklarını ya da köylülerin ihtiyaçlarını gözetmeksizin, bu kadar önemli kararlar alırken kiracılarından kendisine yapmalarını beklediği hizmetler hakkında da karar verdi." Yazar şöyle devam eder: "On üçüncü yüzyılda, sonunda tarım işçilerinin ortaya çıkmasıyla sonuçlanan büyük yasa dışı göç hareketi başladı. 'Köylülerin kaçışı' olarak bilinen bu hareket, toprak sahiplerinin kaçak kiracılarını geri talep etmesine yol açtı; aralarında, feodal alanlarına izinsiz giren tüm işçileri yakalama konusunda her toprak sahibinin tam yetkili olacağı konusunda anlaştılar. Ancak bu olgu -köylülerin kaçışı- zamanın hızla yaygın bir özelliği haline geldikçe, toprak sahipleri topraklarını ekmek için giderek daha fazla ücretli emeğe bel bağlamak ve sonuç olarak onu kullanmak zorunda kaldı. Karşılıklı anlaşmaları yavaş yavaş tüm önemini yitirdi; bu da iş birliklerinde sürekli bir azalma anlamına geliyordu. Bundan kaçınılmaz olan bir başka sonuç daha doğdu: işçilere, onlardan hiçbir ödeme yapmadan zorla angarya almak yerine, ücretleri nakit olarak ödenmeye başlandı.

He also decided about the services that he expected his tenants to render him without being under any obligation to have a consideration for the rights of the other landowners or the needs of the peasants while making such momentous decisions" The writer goes on to say: "In the thirteenth century there ensued the great illegal migration movement that finally ended with the emergence of agricultural workers. This movement known as "the running away of peasants" caused the landowners to claim back their fugitive tenants, they among themselves agreed that every landowner would be fully authorized to capture all the workers happening to transgress into his feudal domain. But as the phenomenon-the running away of the peasants-was fast becoming a common feature of the times the landowners were forced to depend on and consequently engage more and more of hired labor for the tilling of their lands, Their mutual agreements gradually lost all significance which meant a steady decrease in their co-operation. From this proceeded still another inevitable result: wages to the workers were paid in cash in place of exacting forced labor out of them without any payment.

Köylülerin birçoğu, soylu ve toprak sahiplerinin çok artan ihtiyaçlarına karşın yavaş yavaş refaha kavuştu; bu ihtiyaçlar onlar için ekonomik olarak büyük bir yük hâline geldi. Koşullar köylüleri destekledi ve özgürlüklerini satın aldılar.

"Many of the peasants gradually prospered as against the needs of the nobility and landowners that were greatly multiplied and hence became a great burden on them economically. The circumstances favored the peasants and they bought off their freedom.

Bu durum on dördüncü yüzyıla kadar sürdü; o zamana gelindiğinde tarım işçilerinin özgürlüğü nihayet herkes tarafından böyle kabul edildi. Ancak dönemde meydana gelen önemli değişim, tüm feodal yapının dayandığı temelin çökmeye başlamasıydı; izleyen yüzyıllarda bu yapı tamamen ortadan kaldırıldı.1

This continued till the fourteenth century when the freedom of the agricultural workers was at last recognized as such by all. However, the important change that came over the times was that the basis on which the whole feudal structure rested was beginning to give way; the following centuries witnessed its complete abolition".1

Bunlar feodalizmin özellikleridir; bu alıntıları yukarıda ayrıntılı olarak yeniden sunduk, çünkü feodalizm ve özellikleri konusunda kafamızın açık olmasını, onu görünüşte benzeyen başka olgularla karıştırmamamızı istiyoruz.

These are the characteristics of feudalism, we have reproduced these extracts above in detail as we want that we should become clear-headed about feudalism and its characteristics and not confuse them with other seemingly similar manifestations.

Bu feodal toplumun tüm bu özellikleri göz önünde bulundurulduğunda, şunu sormak yerinde olur: İslam tarihinde böyle bir feodalizm ne zaman ve nerede görülmüştür?

Bearing all these characteristics of a feudalistic society in mind, may we ask: when and where was such feudalism ever witnessed in the history of Islam?

Belki de birçok araştırmacının takılıp kaldığı ve fırsatçıların İslam'a leke sürmek için bahane ettiği şey, başlangıçta İslam toplumunun o dönem için iki sınıftan oluşmuş olması gerçeğidir: toprak sahipleri ve bu topraklarda çalışan köylüler. Ancak bu, yalnızca dıştan bir görünüşten ibaretti. Hiçbir biçimde İslam'ın feodalizmle karıştırılmasını haklı çıkarmaz. İslam ile feodalizm arasında bir karşılaştırma yapmayı kolaylaştırmak için feodalizmin temel özelliklerini şöyle özetleyebiliriz:

Perhaps the outward semblance that has proved a stumbling block for many a research worker or has given the opportunists an excuse to cast aspersions on Islam, is the fact that in the beginning, the Islamic society for the time being consisted of two classes of people: the landowners and the peasants who worked in their lands. But this was nothing more than a mere .outward semblance. It in no wise justifies the confusion of Islam with feudalism. In order to facilitate a comparison between Islam and feudalism we may sum up the basic characteristics of feudalism as follows:

(l) Süregelen bir kulluk.

(l) A perpetual serfdom.

(2) Köylünün efendisine karşı yerine getirdiği yükümlülükler şunlardan oluşuyordu:

(2) The duties which the peasant discharged towards his master consisted of:

(a) Feodal beyinin topraklarında haftada bir gün boyunca yapılan bedava ve zorunlu bir işçilik; (b) özel hasat mevsimleri vb. zamanlarda, efendisine yaptığı bedava ve zorunlu hizmetler; (c) yoksul olmasına rağmen, dini ve benzeri kutlama günlerinde, hediye sunmak; bu hediyeler, zengin toprak sahibinin zenginliğine bakılmaksızın verilir; (d) tahıllarını, toprak sahibinin değirmenlerinde öğütme zorunluluğu. (Feodal beyine üzümlerini sıktırma yükümlülüğünü, İslam'da şarabın yasak olması nedeniyle burada ele almıyoruz.)

(a) a whole day's free and forced labor in the lands of his feudal lord once a week; (b) free and forced services rendered by him to his master in special seasons of harvesting, etc.; (c) presenting gifts on religious and other similar occasions of festivities, notwithstanding his poverty or the opulence of the recipient rich landlord; (d) an obligation to get his food-grains milled in the mills of the landlord. (We pass over his obligation to get his grapes pressed for his feudal lord as wine is prohibited in Islam).

(3) Toprak sahibinin, keyfine ve arzusuna göre, köylünün elinde tutacağı arazinin büyüklüğünü, ondan talep edilecek hizmetleri ve ödeyeceği vergileri belirleme hakkı.

(3) The right of the landlord to decide as his whims or desires might dictate as to the extent of the land to be held by the peasant, the services required of him and the taxes to be paid by him.

(4) Toprak sahibinin, ülkenin sabit bir yasasına göre değil de kendi keyfine ve arzularına göre, yargısal ve yürütmeye ilişkin bütün yetkileri kullanması; (5) Feodalizmin sonunda çözüldüğü ve bozulma sürecinin başladığı dönemde köylülerin özgürlüklerini nakit ödemelerle satın almak zorunda bırakılması.

(4) The exercise of all judicial-cum-executive powers by the landlord not in accordance with a fixed law of the land but according to his own whims and desires; (5) The obligation of the peasants to buy off their freedom with cash payments when in the end feudalism gave way and a process of its degeneration set in.

Okuyucular önce bunlara bir baksınlar, ardından İslam tarihinin tamamına göz atarak bunlara benzer özellikleri orada arasınlar. Kesinlikle hayal kırıklığına uğrayacaklardır, çünkü İslam'ın bunlarla hiçbir ilgisi yoktur.

Let the readers first look at these and then glance over the whole history of Islam to find similar characteristics therein. They will surely be disappointed, for Islam has nothing to do with them.

İslam'da serflik yoktur; çünkü İslam, kölelikten başka bir kulluk biçimini tanımaz. Kölelik ise nedenleri, koşulları ve özgürlüğe kavuşma yolları önceki bölümde ele alınmıştır. İslam, bir çiftçinin toprağa bağlı olmasından doğan hiçbir bağımlılığı kabul etmez. İslam'da bildiğimiz tek köleler, savaşta esir alınanlardır; bu da erken dönem İslam toplumunda köle sayısının, özgür yurttaşların toplam sayısına kıyasla çok daha az olduğunu kanıtlamaya yeterlidir.

There is no serfdom in Islam as it recognizes no other form of servitude save that of slavery, the causes and conditions whereof and the means or freedom from which we have already dealt with in the preceding chapter. Islam admits of no bondage arising out or a tenant's being bound to the soil. The only slaves that we know of in Islam were those captured in wars which are quite sufficient to prove that in the early Islamic society the number of slaves was far less in comparison with the total numbers of its free citizens.

Efendilerinin topraklarında çalıştılar; ya gönüllü olarak özgürlüklerine kavuşuncaya kadar ya da kendileri girişimde bulunup efendilerinden (Mukatabah) yazılı bir sözleşmeyle özgürlüklerini talep edene kadar. Ancak Avrupa feodalizminin tarihinde buna benzer bir örnek yoktur, çünkü o, köylüleri özgürlük talep etmeye teşvik etmek yerine, öncelikli olarak köylüleri ve tarım işçilerini boyunduruk altına almayı amaçlıyordu. Bu nedenle Avrupa'daki köylüler, topraklara bağlı ve toprakla birlikte bir efendiden diğerine devredilebilen serfler olarak görülüyordu.

They worked on the soil of their masters till they were freed voluntarily or they themselves took the initiative and demanded as writing of (Mukatabah) their freedom of their masters. But there exists no such parallel in the history of the European feudalism as it primarily aimed at the subjection of the peasants as well as the agricultural workers rather than encourage them to demand freedom. That is why the peasants in Europe were looked upon as serfs bound to and transferable with the land from one master to another.

Bu nedenle, çalıştıkları topraktan ayrılamaz ve toprak sahiplerine karşı üzerlerindeki yükümlülükten kurtulamazlardı.

As such, they could neither leave the soil they worked on, nor free themselves from the obligation devolving upon them towards their landlords.

İslam, bu tür kölelik ve kulluk düzenine hiç de yabancı değildir; çünkü temelde her türlü kulluğa karşıdır, insanın yalnızca tüm yaşamın yaratıcısı olan Tanrı'ya sunduğu kulluk dışında. İslam'da bir yaratığın kendisi gibi başka yaratıklara boyun eğdirilmesine dair hiçbir hüküm yoktur. İslam'ın herhangi bir girişimi olmaksızın, bazı dış etkenler yüzünden insanların başkalarına bağımlı kılındığı böyle anormal bir durum ortaya çıktığında, bu hal her zaman geçici veya geçiş dönemine özgü bir olgudur; İslam bunu, elindeki tüm olanaklarla ortadan kaldırmaya çalışır, kölelere özgürlüklerini kazanmaları için teşvikte bulunur ve devleti, bu amaca ulaşmaları için kendilerine her türlü yardımı sağlamakla yükümlü kılar.

Islam is not at all familiar with this type of serfdom or villains as it is in principle opposed to all forms of servitude save that rendered by man unto his God, the Creator of all life. There is no provision in it for the subjection of some creatures to other creatures like them. Whenever such an abnormal state-subjection of some men to others is found due to certain external causes without any initiative from Islam, it always is a temporary or a transitional phenomenon, which it strives to do away with, with all the possible resources at its disposal, encouraging the slaves to earn their freedom besides holding the state responsible to render to them all possible help towards that end.

Ekonomide de İslam, insanın kendisi gibi başka insanlara herhangi bir bağımlılığını tanımaz. Yukarıda değindiğimiz kölelik sistemi bir istisnadır; çünkü o dönemde İslam'dan önce başka bir ekonomik alternatif yoktu. İslam, köleler manevi olarak özgürleşinceye ve toplumun özgür üyeleri olarak sorumluluklarını üstlenebilecek duruma gelinceye kadar bu sisteme göz yumdu; bundan sonra ise, kaybettikleri özgürlüklerini yeniden kazanmaları için onlara aktif biçimde yardım etti.

In economics too Islam does not recognize any bondage of man to other men like him. The system of slavery to which we have alluded above is an exception as there was no other economical alternative before Islam at that time. Islam tolerated it till the slaves were freed spiritually and till the time they were able to shoulder their responsibilities as free members of the community, whereupon Islam actively helped them in winning back their lost freedom.

İslam, ekonomik yapısını eylem özgürlüğü ile tüm bireyler arasında tam bir iş birliği ve karşılıklı hizmet alışverişi ilişkisi üzerine kurar. İslam devleti, herhangi bir nedenle hayat mücadelesinde geride kalan ve layıkıyla bir yaşamın tüm imkânlarından yoksun bırakılmış bu tür insanların koruyucusu ve gözetmeni olarak hareket eder. Dolayısıyla İslam toplumunda, devletin tüm kaynakları arkasında olduğu için hiçbir insanın toprak sahiplerinin kölesi olmasına izin vermesi gerekmez. İslam, onun temel ihtiyaçlarını karşılar; bunu yaparken onu küçültmez, bağımsızlığını, öz saygısını ya da onurunu kaybettirmez.

Islam bases its economic structure on freedom of action coupled with a relationship of a complete co-operation and exchange of mutual services among all individuals. The Islamic government as such acts as a guardian and custodian of all such people as happen to lag behind in the struggle of life for some reason and are denied all amenities of a decent living. Thus with all the resources of the state at his backing in an Islamic community no man needs let himself become a bondsman to the landowners. Islam provides for all his basic needs without degrading him or making him lose his independence, self-respect or honor.

Bu nedenle hem manevi hem de ekonomik açıdan İslam, feodalizme karşıdır. İnsanları, serfliğin zincirlerine bağlanmadan önce bile feodalizmden özgürleştirmiştir.

Thus both spiritually and economically Islam is opposed to feudalism. It brought to men freedom from feudalism even before they were caught up in the shackles of serfdom.

Feodal lordlarına karşı köylünün yükümlülükleri bakımından, İslam tarihinin bütün seyri boyunca bunların varlığına dair hiçbir kanıt yoktur.

So far as the obligations of the peasant towards his feudal lord are concerned there is no evidence whatever of their existence in the whole range of Islamic history.

Bu tür saçmalıklardan oldukça uzaktır. Bu bakımdan İslam, oldukça eşsiz bir konumda durmaktadır. Bir köylünün herhangi bir suçtan dolayı suçlu bulunması hâlinde, İslam, arazinin sahibine onu kovmasına ve araziyi başka birine vermesine izin verir. Ancak bu, zulmü teşvik etmek için değildir; aksine, serfliğin (kölelik benzeri bağımlılığın) ortadan kaldırılması yönünde atılmış bir adımdır. İslam, arazi sahibi ile kiracı arasında özgür bir ilişkinin kurulmasını amaçlamaktadır.

It is quite free of such nonsense. In this respect, Islam stands quite unique. In case a peasant is found guilty of some crime, it allows the owner of the land to discard him and give away the land to another one. But this is not to encourage oppression; it is rather a step towards the eradication of serfdom. Islam aims at the establishment of a free relationship between the landlord and the tenant.

İslam'ın köylü ile toprak sahibi arasında hukuken kabul ettiği tek ilişki, akit veya kiracılık esasına dayalı olanıdır. Birinci durumda köylü, toprağın ürününe oranla belirlenmiş sabit bir miktarı toprak kirası olarak toprak sahibine öder; bundan sonra ekim ve harcamasında, ayrıca toprağın ürününün tamamını kendi şahsi tüketimi için almakta tamamen serbesttir. Kiracı durumunda olması hâlinde ise her yılın sonunda toprağın ürününü toprak sahibiyle paylaşır. Bu durumda bütün masraflar toprak sahibince karşılanır; köylü yalnızca emeğini sunar. Bu iki durumda da köylüye, efendisine karşılık almaksızın hizmet etmesini gerektiren zorunlu çalışma, diktatörce ayrıcalıklar ya da başka herhangi bir yükümlülük için yer yoktur. Aksine iki taraf da karşılıklı alıp verme ilişkisi içinde, özgürlük, haklar ve görevler bakımından tam bir eşitlik içinde bulunur. Köylü, her şeyden önce, kiralamak istediği toprağı ya da kiracı olarak çalışmayı tercih ettiği toprak sahibini seçmekte tamamen serbesttir. İkincisi, toprak sahibiyle eşit konumdadır ve kendisinin toprak sahibine ödeyeceği akit bedelinin miktarını belirlemede ya da bunda anlaşmada toprak sahibi kadar özgürlüğe sahiptir. Pazarlığı kârlı bulmazsa, bu akitten vazgeçebilir ve sözleşmeyi kabul etmeyebilir; toprak sahibinin bu nedenle onu hesap sormaya yetkisi ya da hakkı yoktur. Kiracı olarak köylü, toprak sahibi kadar hukuki ayrıcalıklardan yararlanır.

The only relationship that Islam recognizes as lawful between the peasant and the landlord is either that of contract or that based on tenancy. In the former case, the peasant is required to pay to the landlord a fixed amount as the rent of the land proportionate to its produce and after that he remains quite free in his cultivation and expenditure as well as in the acquiring of all the produce of the land for his own personal consumption. If he happens to be a tenant he will share the produce of the land at the end of every year with the landlord. In such a case all the expenses are borne by the landlord; the peasant provides the labor only. In both of these cases there is no place for forced labor, dictatorial privileges or any other obligation incumbent on the peasant to serve his master without getting anything in return. Both parties rather enjoy full equality in freedom, in their rights as well as duties with a reciprocity of mutual give-and-take relationship. The peasant is, in the first place, quite free to choose the land he would like to hire or the landlord he would prefer to work with as a tenant. Secondly, he is on a par with the landlord and enjoys as much freedom to decide or agree to the amount for the contract to be paid by him to the landlord. If he does not find the bargain profitable he is free to back out of it and not agree to the contract, the landlord having no power or right to take him to task for that. As a tenant the peasant enjoys as much legal privileges as his landlord.

Kârı aralarında eşit olarak paylaşırlar.

They divide the profit thereof equally between themselves.

Bunun yanı sıra, Avrupa feodalizminin tarihinde yaşananların aksine, İslam'da yaygın olan uygulamanın oldukça farklı olduğunu görüyoruz. Bayramlarda ve diğer dini günlerde hediyeler veren ve kiracılarına bol bol armağanlar bahşeden, yoksul köylü değil, zengin toprak sahibiydi. Bu durum, İslam'da büyük önemi ve dini anlamı olan Ramazan ayı için özellikle geçerlidir.

Besides this, we also find that contrary to what happened in the history of European feudalism, the practice commonly prevalent in Islam was quite different. It was the rich landlord and not the poor peasant who gave presents and bestowed bountiful gifts upon his tenants on the occasions of Eid and other festivals. This is specially true about the months of Ramadhan, a month of great importance and religious significance in Islam.

Bu ay boyunca dostlar ve akrabalar birbirlerini ziyaret ediyor, ziyafetlerle ağırlanıyorlar ve topluluklarındaki yoksul ve muhtaç kimselere bol bol hediyeler veriyorlardı. Başka bir deyişle, zengin ve varlıklı insanlar servetlerini, "medeni" Avrupa'da âdet olduğu gibi yoksul insanlardan pahalı hediyeler koparmak yerine başkaları için harcamaya meyilliydiler.

During this month, friends and relations paid visits to each other and were entertained with feasts along with bestowing bountiful gifts upon the poor and needy ones of their community. It means, in other words, that the rich and well-to-do people were wont to spend their riches on others rather than exact costly gifts from the poor people as was the custom in "civilized" Europe.

Bu açıklamadan şu anlaşılmaktadır: Feodalizmde köylülerin üzerine yüklenen ve zamanla zorunlu angarya haline gelen yükümlülüklerin, İslam'ın hayat sisteminde hiçbir yeri yoktur. Bunun yerine İslam, toprak sahibi ile köylü arasında karşılıklı saygıya ve tam eşitliğe dayanan özgür bir ilişki kurmuştur. Avrupa'da feodal beylerin, haksız zorunlu emeğe ve kendilerine karşı duyulan köleliğe karşılık, kiracılarına karşı yerine getirdikleri, yani onları başkalarına karşı korumak ve haklarını gözetmek gibi görevler konusunda ise, İslam toplumunda zengin insanlar, kiracılarından karşılığında hiçbir şey beklemeden, benzer görevleri gönüllü olarak yerine getirmişlerdir. Hemcinslerine bu hizmetleri sunarken yalnızca Allah'ın rızasını gözetmişlerdir. Yüce bir inanca dayanan hayat sistemini, bundan yoksun olandan ayıran da budur. Birinde bir insanın başkalarına sunduğu toplumsal hizmetler, onu Rabbine yaklaştıran bir ibadet niteliği taşırken; diğerinde bunlar, her tarafın büyük payı kapmaya çalıştığı ve karşı tarafa ancak elinde artık tutamayacağı şeyleri bırakmak istediği ticari bir girişimden ibarettir. Sonuçta, hak eden taraf değil, en güçlü taraf galip gelir ve bütün kazançları elde eder.

From this it is clear that the duties that the peasants were encumbered with in feudalism and which degenerated into forced labor have no place in the Islamic system of life. It established rather a free relationship between the landowner and the peasant with a reciprocal respect and perfect equality. As regards the duties discharged by the feudal lords in Europe towards their tenants as a recompense for their unjustifiable forced labor and abject slavery to them in the form of defending them from others and safe guarding their rights, in Islamic society the rich people discharged voluntarily similar duties with regard to their tenants without expecting anything from them in return. In rendering these services to their fellowmen they sought nothing save God's pleasure. This is what distinguishes a system of life based on a lofty creed and the one devoid of it. In the one the social services rendered by a man towards others assume the character of a worship whereby he is brought closer to his God, whereas in the other they are nothing more than a commercial enterprise, each party striving hard to get hold of the lion's share and anxious to yield to the other nothing but that which is beyond its power to hold longer, with the result that in the end the most powerful party rather than the one rightfully deserving emerges victorious and gets away with all the profits.

Feodalizmin üçüncü özelliği, yani feodal beyin kiracıya verilecek toprağın miktarına karar verme ve ondan yerine getirmesi ve beklenen görevleri belirleme hakkı, yalnızca Avrupa'nın beylik ve serflik anlayışına özgü bir şeydir. Bu anlayış, feodal beyin üstün otoritesini ya da köylünün ona bağlı serfliğini tanımayan İslam tarihinde hiçbir zaman var olmamıştır. İslam'da bir köylünün toprak kiralama konusundaki seçimini kısıtlayan tek etken, kendi özgür iradesi ve maddi gücüdür. Kiracının, köylüden üzerinde anlaşılan toprak kirasını talep etmekten başka bir ayrıcalığı yoktur. Benzer şekilde, ortakçılıkta bir kiracının ekeceği toprağın miktarı, kendi bedensel gücü veya yanında çalıştırabildiği yardımcı el sayısı (genellikle oğulları) ile belirlenir. Ortakçılıkta ona yüklenen yükümlülükler, edindiği toprağın ıslahının gerektirdiklerinden fazla değildir. Bu durumda toprak, ürününü verene kadar köylü ile toprak sahibinin ortak mülkü sayılır. Kiracının ortakçılıkla elinde tutmadığı, toprak sahibine ait diğer topraklara gelince, kiracının bunlarla bir ilgisi olması beklenmez ve bu işin biçimi veya niteliği ne olursa olsun, orada çalışmak veya hizmet etmek gibi bir yükümlülüğü de yoktur.

The third characteristic of feudalism, that is, the right of the feudal lord to decide as to the extent of the land to be given to the tenant and prescribe the duties to be discharged by and expected of him, is a thing peculiar to the European concept of lordship and serfdom only. Such concept had never existed in the history of Islam which does not recognize the over-lordship of the feudal lord or the serf-hood of the peasant to him. The only factor which does restrict the choice of a peasant with regard to his acquiring a lease of land in Islam is his own free will and financial potentiality. The lesser enjoys no privileges against this save that of claiming the agreed upon rent of the land from the peasant. Similarly in tenancy the extent of the land to be farmed by a tenant is determined by his own physical ability or the number of the helping hands (consisting of his sons generally) he can get hold of. The duties imposed on him in tenancy are no more than what the rehabilitation of the land acquired by him may necessitate. The land in such a case is considered as a common property of the peasant and the landowner till it brings forth its produce. As to the land of the landlord other than that held by the tenant in tenancy, the tenant is not supposed to have anything to do with that, nor is he under any obligation to work therein whatever the form or nature of such a work or service might be.

Ancak İslam ile feodalizm arasındaki en çarpıcı farklılık, feodalizmde toprak sahibinin sahip olduğu yargısal ve yürütmesel yetkidir. Feodalizmde yalnızca toprak sahibi, tımarları (fiefs) sınırları içindeki bütün toplumsal ve siyasal hayatı denetler ve düzenler.

The most striking point of difference between Islam and feudalism, however, is the judicial-cum-executive prerogative enjoyed by the landlord in feudalism. He alone in feudalism controls and regulates all social and political life within the bounds of his fiefs.

İslam, insan ilişkileri dünyasında bu tür bir ayrıcalığın korunmasından ziyade ortadan kaldırılmasını hedeflediği için, böyle bir ayrıcalıkla tam bir karşıtlık içindedir.

Islam is diametrically opposed to such a prerogative as it aims at the abolition, rather than its retention, in the world of human relationships.

Avrupa milletleri, yukarıda sözü edilen ev sahibi-kiracı ilişkisi bakımından, kelimenin gerçek anlamıyla bir yerel hukuka sahip değildi. Daha sonra tüm sonraki Avrupa mevzuatının temelini oluşturan Roma Hukuku, feodal beylere kendi bölgelerinde fiilî diktatör olma hakkını tanıdı; halk için kanun yapma, aralarında yargı yetkisine sahip olma ve kararlarını uygun gördükleri şekilde uygulama yetkisi verdi. Böylece bu beyler, aynı anda ve aynı şahısta yasama, yargı ve yürütme yetkilerini birlikte elinde tutuyordu. Her biri, bir hükûmet içinde bir hükûmet oluşturuyordu. Feodal monarşilerin iç işlerine, ihtiyaç anında mali ve askerî yükümlülüklerini yerine getirmeye devam ettikleri sürece, merkezî hükûmet müdahale etmiyordu.

The European nations did not possess any law of the land in the real sense of the word with regard to the above-mentioned landlord-tenant relationship. The Roman Law, which later on formed the basis of all subsequent European legislation, conferred upon the feudal lords the right to become virtual dictators in their respective areas, make laws for the people, hold judicial powers among them, and enforce their decisions as they might think fit. Thus they held in their persons legislative, judicial and executive powers all in one and at the same time. Each one of them formed a government within a government. The government did not interfere with the internal affairs of the feudal monarchies so long as they continued to carry out their financial and military obligations towards it at the hour of need.

İslam'da bunun gibi bir şeye rastlanmaz. Kendi merkezi bir yönetimi ve kendi ülke hukuku vardı; bu hukuku sınırları içinde yaşayan herkesin hayatında uygulamaya çalışırdı. Ülkenin her yerinde hukuku uygulamak üzere kadılar atanmıştı. Herkes kanun önünde eşit tutulurdu; hiç kimse diğerlerine göre bir öncelik ya da ayrıcalık taşımazdı. Birey, yalnızca bir hata yaptığında veya yanlış bir davranışta bulunduğunda hesap vermeye çağrılırdı.

Nothing of the sort is to be found in Islam, It had its own central government with its own law of the land which it strove to enforce in the lives of all those living within its boundaries, Judges were appointed to enforce the law of the land in all parts of the country. All were made equal before law, None enjoyed any priority over others. The individual was called to account only when he committed a mistake or acted wrongly.

Daha sonra, İslam'ın öğretilerine aykırı olarak yönetim kalıtsal bir monarşiye dönüştüğünde, hükümet yine de bazı İslami özelliklerini korudu. Örneğin, hükümet etki alanındaki farklı halklar ve bireylerin hepsi üzerinde bir denetim otoritesini sürdürmeye devam etti. Ülkenin hukuku, geniş topraklarında yaşayan tüm insanlar için aynıydı. Görünüşe göre tek istisna, hukukçuların belirli hukuki konularda kendi aralarındaki görüş ayrılıklarıydı; bu da yeryüzünde bulunan neredeyse tüm hukuk sistemlerinde görülen şeyden fazlası değildi. Peasants'ı (köylüleri) feodal beylerin zulmüne ve onların açgözlülüğüne, şehvetine ya da keyfi davranışlarına karşı koruyan da bu hukuk kuralıydı. Feodal beylerin hevesleri ve istekleri yerine, ilahi hukuka göre yönetiliyorlardı. Bu kural, yalnızca toprak sahiplerini ve kiracıları, ikisi de artık özgür insanlar kılındığı için eşit tutmakla kalmadı, aynı zamanda tüm insanlara eşit ve aynı şekilde davrandı.

Later on when contrary to the teachings of Islam, the government degenerated into a hereditary monarchy it still retained some Islamic characteristics. Thus, for instance, the government continued exercising a supervisory authority over all the different peoples and individuals that lived within its sphere of influence. The law of the land was one and the same for all people living within its vast territories. The only exception appears to be differences of the jurists among themselves on certain legal points, which is no more than what is met with in almost all the systems of law found on the face of the earth. It was this rule of the law that provided a safeguard for the peasants against the oppression of the feudal lords as well as their greed, lust or whim. They were ruled in accordance with the divine law rather than the whims and wishes of the feudal lords. It held not only the landlords and the tenants as equals as both of them were now made free men but also treated all men alike and in the same manner.

Elbette Müslümanların tarihinde de bazı üzücü olaylara rastlanmaktadır; yani hâkimlerin, feodal beylerin veya yöneticilerin gözüne girmek için kendi vicdanlarına ve kanunun ruhuna aykırı hükümler verdikleri görülmektedir. Ancak bu olaylar yalnızca birkaç istisnai örnekten ibarettir. Avrupalı âlimlerin bile doğruluğuna tanıklık ettiği tarihi gerçekler, bunların birer istisna olduğunu göstermektedir. Bu birkaç yalnız adaletsizlik örneğinin karşısında, İslam tarihinde hâkimlerin son derece fakir insanların lehine, yalnızca toprak sahiplerine, valilere veya vezirlere karşı değil, mutlak otorite ve güce sahip olan halifenin bizzat kendisine karşı hüküm verdiklerini gösteren çok sayıda örnek vardır. Buna rağmen, ne bu hâkimlerden herhangi biri görevinden azledilmiş ne de yönetici onlardan öç almaya kalkışmıştır.

Of course there are found certain unfortunate Incidents in the history of Muslims as well, wherein we see that judges gave judgments contrary to their own conscience as well as in contravention of the spirit of the law in order to win favor with the feudal lords or the rulers, but these incidents were no more then certain stray instances. They are merely exceptions as is shown by the historical facts to the veracity of which even the European scholars bear witness. As against these few stray case of injustice there are a great many instances in Islamic history which show that judges gave judgments in favor of extremely poor men against not only landlords, governors or ministers but even against the caliph himself-the caliph who wielded absolute authority and power. But, in Spite of this, neither any judge was dismissed from his post, nor did the ruler seek any revenge against him.

Benzer şekilde, İslam tarihinde Avrupa'da görüldüğü gibi bir köylü kaçışı hareketine rastlanmaz. Bunun nedeni, köylülerin yalnızca bir çiftlikten diğerine değil, geniş İslam İmparatorluğu sınırları içinde bir ülkeden diğerine serbestçe gitme hakkına sahip olmalarıydı. Onları bir yerden başka bir yere geçmekten alıkoyan tek şey, örneğin Mısırlı çiftçilerde olduğu gibi, belirli bir toprak parçasına duydukları bağlılık ya da düşkünlükti. Ancak İslam dünyasının diğer bölgelerindeki köylüler bu hareket özgürlüğünden tam olarak yararlandılar; çünkü bulundukları yerlere Mısırlı meslektaşları kadar bağlı değillerdi ve Avrupalı köylülerin karşılaştığı kölelik ve üzerlerine yüklenen çeşitli yükümlülükler biçiminde hareketlerinin önünü kesen engeller de yoktu.

Similarly, there is not any escape movement of the peasants met with in the Islamic history as was witnessed in Europe. This was so because the peasants enjoyed not only the rights to move freely from one farm to the other but also from one country to another within the boundaries of the vast Islamic Empire. Nothing prevented them from shifting from place to place except their own fondness for or attachment to a particular tract of land as was, for instance, the case with the Egyptian farmers. The peasants in other parts of the Islamic world, however, fully availed themselves of this freedom of movement as they did not happen to be so attached to their particular areas as their Egyptian counterparts were and as no obstacles were hurled in their way to prevent their movement such as blocked the way in the case of the European peasants in the form of serfdom and the various obligations they were encumbered with.

Avrupa feodalizminin son evresinde köylüler, özgürlüklerini satın almak zorunda kalmıştır. Bunun da İslam toplumlarının tarihinde bir benzeri yoktur; çünkü İslam toplumlarında köylüler, topluluğun diğer kesimleri kadar özgürlük içinde yaşıyordu. Dolayısıyla zaten sahip oldukları özgürlüğü satın almaya ihtiyaçları yoktu. Ayrıca, İslam dünyasında tarihi boyunca çok sayıda küçük devletin var olduğu da eklenebilir. Bu devletler, sahiplerinin geçimini sağlıyor, onların çeşitli deniz ve kara ticaretini yürütmelerine yardımcı oluyor ve çeşitli sanayi zanaatlarını destekliyordu. Oysa Avrupa'da bunların hepsi feodalizmin yükselişiyle tamamen silinip süpürülmüştür. O zaman Avrupa'nın üzerine manevi cehalet ve entelektüel karanlığın koyu bir gecesi çökmüştür. Avrupa'ya ışığı İslam göstermiştir: önce Haçlı Seferleri sırasında İslam dünyasıyla temas kurduğunda, sonra da ikisi İspanya'da karşılaştığında. Bu karşılaşmalar Avrupa'yı Rönesans yoluna sokmuş ve böylece Avrupa, entelektüel ve manevi durgunluğun o karanlık gecesinden yavaş yavaş çıkmıştır.

The peasants in the history of the European feudalism towards its final phase had to buy off their freedom. This too has no parallel in the history of the Islamic peoples for the simple reason that among them peasants enjoyed as much freedom as any other section of the community did. They as such had no need to buy off the freedom they already possessed, Moreover, it may also be added that in the Islamic world a large number of small states existed throughout its history. These states provided livelihood to their possessors, helped them carry out various kinds of sea or land trade and support the various industrial crafts. But in Europe all of these were completely swept away by the upsurge of feudalism. It was then that a dark night of spiritual ignorance and intellectual darkness settled on Europe. It was shown light by Islam, first when it came into contact with the Islamic world during the crusades, and again, when the two encountered each other in Spain. These encounters set Europe onto the path of the Renaissance and so Europe gradually climbed out of that dark night of intellectual and spiritual stagnation.

Böylece görürüz ki, İslam dünyasında İslam Muslüman topraklarda hâkim olduğu sürece feodalizm hiçbir zaman var olmamıştır; çünkü İslam'ın manevi ve ekonomik sistemi ile temel inancı, ilkeleri ve hukuku feodalizmle bağdaşmaz. Bu da yetmez, İslam feodalizmin büyümesine elverişli olan bütün nedenleri de ortadan kaldırır. Emevîler ve Abbâsîler dönemlerinde görülen feodalizm izleri ise sınırlı bir alanla kalmış; bunun yanında hiçbir zaman gelişerek Müslümanların toplumsal yaşamının ortak bir özelliği hâline gelmemiştir.

Thus we find that feudalism as such did never exist in the world of Islam so long as Islam remained dominant in the Muslim lands because its spiritual and economic system as well as its basic creed, principles and laws are all opposed to feudalism. Not only this but it also does away with all the causes conducive to its growth. Whatever semblance of feudalism was witnessed during the Ommayad and Abbaside periods was limited in its sphere, besides the fact that it never flourished so as to become a common feature of the social life of the Muslims.

Elbette İslam ülkelerinde, Osmanlı İmparatorluğu'nun sonlarına doğru, modern tarihte feodalizmi görüyoruz; bu dönemde Müslümanların kalplerinde İslam imanının kaynakları kurumuştu ve siyasi iktidar, İslam'dan adından başka bir şey bilmeyenlerin eline geçmişti. Tablo, Tanrı tanımaz, maddeci ve saldırgan Avrupa medeniyeti İslam dünyasına zafer kazanarak yürüdüğünde daha da karanlıklaştı. Askeri işgaller yaptı, bütün manevi değerleri yok etti ve dayanışma ruhuna son verdi; bunların yerine en çirkin kapitalist sömürü biçimlerini ve yoksullara ömür boyu süren bir sefaleti koydu. Avrupa'dan ithal edilen bu feodal sistem, kendisini doğuran Avrupa feodalizminin bütün özelliklerini taşıyarak bazı Müslüman topraklarında hâlâ varlığını sürdürüyor. Çağdaş İslam dünyasında bu sistemin varlığından İslam'ın özür dilemesi gerekmediği, ayrıca ortaya çıkışından ya da varlığından hiçbir biçimde sorumlu olmadığı açıktır. Ancak Müslüman topraklarında İslam'ın egemen bir güç olması hâlinde sorumlu tutulabilirdi. Bugün bazı Müslüman yöneticiler, halklarını İslami kanunlara göre değil, çeşitli Avrupa ülkelerinden ithal edilmiş anayasa ve kanunlara göre yönetiyorlar. Onlar, yeryüzünde görülmüş en sadık batılı efendi takipçileridir.

Of Course we do find feudalism in the Islamic countries in the modern history towards the end of the Ottoman Empire when headsprings of Islamic faith had dried up in the hearts of Muslims and the political power had passed into the hands of those who knew nothing as regards Islam save its name. The picture became all the more dark when the Godless, materialistic and aggressive European civilization marched in triumph against the Islamic world. It staged military occupations, destroyed all spiritual values and put an end to the spirit of co-operation, replacing these with the most hideous forms of capitalistic exploitation and a life-long misery to the poor. This feudalistic system imported as it was from Europe still continues to linger in some of the Muslim lands with all those features that characterized its parent-the European feudalism. It is quite clear that Islam owes no apology for the presence of it in the contemporary Islamic world, nor is it in any way responsible for its emergence or existence. It could be held responsible only if it were a ruling power in the Muslim lands. Some Muslim rulers are at present ruling their peoples in accordance with the constitutions and laws imported from various European countries rather than according to the Islamic laws. They remain the most faithful followers of their western masters that were ever witnessed on the face of the earth.

Yukarıdaki tartışmadan, modern dünyada süregelen ideolojik çatışmanın merkezine yerleşmiş olan bazı gerçekler açıkça öne çıkmaktadır. Bunlardan şu hususlar işaret edilebilir:

From the above discussion certain facts stand out clearly that have become a centre of the ideological conflict raging in the modern World. Of these the following facts may be pointed out:

(1) Feodalizmin büyümesine kendiliğinden ve kaçınılmaz olarak zemin hazırlayan şey, mülkiyetin salt olgusu değildir; insan iradesinin bu büyümede hiçbir payı yoktur. Bunun yerine feodalizmin büyümesini besleyen, mülkiyetin edinilme biçimi ile toprak sahipleri ile toprağı olmayanlar arasındaki ilişkinin niteliğidir. Bu nedenle İslam dünyasında mülkiyet vardı, ancak feodalizm yoktu. Çünkü İslam'ın ideolojisi ve bunların pratik hayata yönelik çeşitli uygulamaları, bireyler arasında feodalizmin büyümesine elverişli olmayan ilişkiler kurmuştur.

(1) It is not the factor of ownership as such that inexorably paves the way for the growth of feudalism with human will having no part in its enhancement. It is rather the manner of possessing and the nature of relationship between the owners of the land and those who have no land in their possession that favor its growth. That is why ownership was there in the Islamic world and yet feudalism did not exist because the ideology of Islam as well as its various applications to practical life establish between the individuals such relationships as do not favor the growth of feudalism.

(2) Avrupa feodalizme mahkûm edildiyse, bunun nedeni feodalizmin insanlığın, isteseydi bile asla atlayamayacağı bir evrim yolunda zorunlu bir aşama olması değildir. Avrupa onun acısını daha çok, insan ilişkilerini düzenleyebilecek ve sağlam bir entelektüel rehberlik sunabilecek bir sisteme ya da inanç yapısına sahip olmadığı için çekti. İslam dünyasında olduğu gibi, toplumsal ve ekonomik ilişkilerini yönlendirip düzenleyecek böyle bir inanç ve ideoloji Avrupa'da da bulunsaydı, feodalizm orada ne doğabilir ne de gelişip yayılabilirdi.

(2) If Europe was condemned to feudalism it was not because feudalism is an essential stage of evolution on the path of evolution that can never be bypassed by mankind even if it should so desire. Europe suffered from it rather because of the fact that it did not possess any system or creed such as might have regulated human relationships and offered a sound intellectual guidance. Had there been present such a creed and ideology as was the case with the world of Islam, to guide and organize their socioeconomic relationships, no feudalism could ever have sprung up or flourished in Europe.

(3) Ekonomik evrimin farklı aşamaları -önce ilkel komünal toplum, köleci toplum, feodalizm, kapitalizm ve sonunda nihai komünal toplum- ki diyalektik materyalistler bunu insanlık tarihinde ortak bir olgu olarak tanımlarlar, aslında Avrupa tarihinin dışında hiçbir şekilde var olmamıştır. Bu aşamalardan Avrupa dışındaki hiçbir halk geçmemiştir. İslam dünyası tüm tarihi boyunca feodalizm aşamasından hiç geçmemiştir; bugüne kadar da komünizm aşamasına bu şekilde ulaşmamıştır ve asla ulaşmayacaktır.

(3) The different stages of economic evolution-first communist society, slavery, feudalism, capitalism and then the final communist society-which the dialectical materialists describe as a common phenomenon in the history of mankind, really have no existence whatsoever outside the European history. These stages were never passed through by any people outside Europe. The world of Islam never in its whole history passed through the stage of feudalism; it has never also as such till now come to the stage of communism, nor will it ever reach that stage.