Mustafa Kamol Greetsiyaga qarshi urush orqali inqirozni hal qilishga tayyorlanmoqda
Mustafa Kemal Prepares To Settle The Crisis With Greece Through War
London konferensiyasining muvaffaqiyatsizligi va Mustafa Kamolning Fransiya, Italiya va Rossiya bilan imzolangan shartnomalaridan so'ng, urushga oid masalalardan hali hal etilmagani faqat yunon inqirozi edi. Shu sababli, Mustafa Kamolga yunonlar bilan hal etilmagan masalalarni urush yo'li bilan hal qilish uchun erkin qo'l berildi yoki bunga ilhomlantirildi.
In the wake of the London conference failure, and the signing of the treaties between Mustafa Kemal and France, Italy and Russia, the only war related issue to remain unsettled was the Greek crisis. Hence, Mustafa Kemal was either given a free rein or inspired to settle the outstanding problems with Greece through war.
Shunday qilib, Mustafa Kamol qurol-yarog', jihoz va o'q-dorilarni to'plashga, armiyani ta'minlashga va o'z kuchini oshirishga kirishdi. Qurol va o'q-dorilar unga urush tayyorgarligini aniq ko'rsatadigan tarzda mo'l-ko'l oqib kela boshladi: ular Rossiyadan, Bosfor va Qora dengiz sohillaridagi ingliz qo'shinlari liniyalari orqali yetib kelardi. Frantsiya Kilikiyani tark etib, u yerdan qo'shinlarini olib chiqib ketdi; shu tariqa turk kuchlari o'sha yerga joylashdi va taxminan 80 000 askar G'arbiy frontni mustahkamlash va kuchaytirish maqsadida o'sha tomon harakatlandi.
Therefore, Mustafa Kemal set about amassing weapons, equipment and ammunition, equipping the army and increasing his force. Weapons and ammunition started to flow towards him abundantly in a manner that indicated clearly that he was preparing for war, reaching him from Russia via the British lines in the Bosphorus and the Black Sea shores. France evacuated Cilicia and withdrew her troops from there, thus the Turkish forces stationed themselves there and an estimated 80,000 soldiers moved towards the Western front in order to reinforce and consolidate it.
Natijada yunonlar tashvishga tushdilar va bu harbiy kuchlar to‘planishi ularga qarshi ekanini angladilar. Yunon hukumati Yevropa davlatlari ularga qarshi ekanini, Britaniya esa ulardan yuz o‘girganini sezdi va uning Turkiyani ularga qarshi qo‘zg‘atayotganidan gumon qila boshladi.
Consequently, the Greeks became worried and realised that this military build-up was against them. The Greek government sensed that the European states were against them, that Britain had turned her back on them and began to suspect that she was inciting Turkey against them.
Gretsiya Turklarga qarshi urushni boshladi
Greece Initiates War Against The Turks
Shuning uchun Gretsiya ittifoqchilarning ruxsatini so‘ramasdan turklarga qarshi hujumni boshlashga qaror qildi, chunki u ittifoqchilarning unga qarshi ekaniga ishonch hosil qildi. Ittifoqchilar Gretsiyaning turklarga hujum qilishga yaqinlashib qolganini sezgach, ularni yarashtirish maqsadida gretsiyaliklarga va turklarga taklif kiritdilar. Biroq gretsiyaliklar bu taklifning turklarga o‘z kuchlarini yanada tayyorlash va jihozlash imkonini berish maqsadida ko‘rilgan kechiktirish usuli ekanini sezganga o‘xshaydi. Shu sababli ular ittifoqchilarning taklifiga javob berishdan oldin turklarga qarshi jangni boshlab yubordilar. Gretsiyaliklar va turklar o‘rtasida urush boshlanib, u taxminan bir yarim yil davom etdi.
Therefore, Greece decided to initiate an attack against the Turks without seeking the permission of the Allies, for she became certain that they were against her. When the Allies sensed that Greece was on the verge of launching an attack on the Turks, they put forward a proposal to the Greeks and the Turks with the aim of reconciling them. However, it seemed that the Greeks sensed that this proposal was a delaying tactic aimed at giving the Turks a chance to prepare and equip their forces further. Hence, they initiated the fighting against the Turks before responding to the Allies proposal. Fighting broke out between the Greeks and the Turks, and this lasted for approximately a year and a half.
Harbiy harakatlar boshlanishi bilan Ittifoqchilar rasman o‘z betarafliklarini e’lon qilishdi. Biroq bu betaraflik g‘alati tuyulardi, chunki Usmonli davlati hali ham Britaniyaning samarali harbiy ishg‘oli ostida edi va xalqaro miqyosda Ittifoqchilar tomonidan egallangan hisoblanardi. Shu sababli, Turkiya hududida olib boriladigan har qanday jang shubhasiz bosqinchilarning mavqeiga ta’sir qilardi.
As soon as the hostilities had broken out, the Allies declared officially their neutrality. However, this neutrality seemed bizarre, for the Ottoman State was still under effective British occupation and was considered internationally to be occupied by the Allies. Hence, any fighting taking place in Turkey would undoubtedly affect the position of the occupiers.
Shunday ekan, ular qanday qilib betaraf qolishlari mumkin edi? Tabiiy yo'l shu bo'lardiki, ular Gretsiyani qo'llashlari yoki urushning yuz berishini oldini olish uchun unga qarshi turishlari kerak edi. Lekin betaraf pozitsiyani tutish tabiiy emas edi, ayniqsa bunday keskin vaziyatda.
So how could it be possible for them to remain neutral? The natural course of action would have been for them to support Greece, or to stand against her in order to prevent the fighting from taking place. But to take a neutral stand was unnatural, especially in this critical situation.
Yunon armiyasi g‘alabaga qaramay, ittifoqchilarning bosimi ostida chekinmoqda
The Greek Army Withdraws Under The Allies Pressure Despite Its Victory
1922-yil 7-sentabrda soat 2.00 da yunon armiyasi hujumni to‘xtatgani va chekinishni boshlagani haqida xabar keldi. Shunda turk armiyasi chekinayotgan yunonlarga qarshi o‘girildi va ularga qarshi qarshi hujum boshladi; yunonlar Sakaryadan o‘tib, Anadolu temir yo‘li yaqinidagi dastlabki pozitsiyalariga qaytib ketdi. Yo‘l davomida ular qishloqlarni yoqib yubordi, quduqlarni dinamit bilan buzdi, chorvani o‘zlari bilan olib ketdi va duch kelgan har bir kishini o‘ldirdi. Ular ortida yuzlab mil vayronagarchilik qoldirib, nihoyat Izmirdan chiqib ketdi. 9-sentabrda turklar Izmirni bir dona o‘q ham otmasdan qayta egallab oldilar. Biroq ular o‘z navbatida yunon bosqinining so‘nggi izini yo‘q qilish uchun shaharning yarmini yoqib yubordilar. Britaniya, Fransiya va Italiya sulh chaqirdi; u 1922-yil 11-sentabrda kuchga kirdi va yunonlar Marijgacha bo‘lgan Trakiyadan voz kechdilar.
On 7th September 1922 at 2.00 am, news came that the Greek army had aborted its offensive and had started to withdraw. At this, the Turkish army turned on the Greeks and launched a counter attack while they were retreating; the Greeks retreated beyond Sakarya then back to their initial position near the Anatolian railway line. Along the way, they burnt the villages and wrecked wells with dynamite, carrying along cattle and killing anyone they encountered. They left behind hundreds of miles of destruction and finally evacuated Izmir. On 9th September, the Turks recaptured Izmir without even firing one single shot. However, they in turn burnt half the city in order to erase the last trace of the Greek occupation. Britain, France and Italy called for a truce, which was held on 11th September 1922 and the Greeks relinquished Trakya up to Marij.
Shunday qilib, Gretsiya va Turkiya o‘rtasidagi urush tugadi.
Thus, the war between Greece and Turkey came to an end.
Ushbu matn Mustafa Kamol va yunonlar o'rtasida sodir bo'lgan urush voqealarining xulosasi bo'lib, bu voqealar o'sha paytda G'arb targ'iboti ko'rsatmoqchi bo'lganidek emas, balki haqiqatda qanday ro'y berganicha berilgan. Bu voqealar shuni ko'rsatadiki, yunonlarning chekinishi va ular egallagan yerlardan voz kechishi ular bilan Mustafa Kamol o'rtasida bo'lib, ular yengilgan qat'iy jang natijasida ro'y bermagan. Aksincha, yunonlar chekina boshlaganda va evakuatsiya qila boshlaganda, ustunlik ularda edi, turk qurolli kuchlari esa mag'lub holatda edi, ularning ruhiy holati juda past edi va umidsizlik ularni holsizlantira boshlagan edi.
This was the summary of the war events which took place between Mustafa Kemal and the Greeks as they really occurred, not as the Western propaganda wanted to portray them at the time. These events indicate that the withdrawal of the Greeks and their retraction from the lands they had occupied was not as a consequence of a decisive battle that took place between them and Mustafa Kemal and which they lost. Contrary to this, at the time when the Greeks started to retreat and evacuate, they had the upper hand and the Turkish armed forces were the vanquished, and their morale was very low and despair had started to enfeeble them.
Britaniyaliklar Mustafo Kamol uchun keng ko'lamli reklama kampaniyasini boshladilar
The British Launch A Huge Publicity For Mustafa Kemal
Britaniya bu turk va yunon o'rtasidagi janglardan Mustafo Kamolni xalifalikni bekor qilishga imkon beruvchi vosita sifatida foydalandi. Ayniqsa, Britaniya bu xabarga qanot berdi va uni butun islom olamiga keng tarqatdi; u Turkiya ichida va tashqarisida Mustafo Kamol uchun katta reklama qildi, shu tariqa u hamma joyda yunonlarni qaytargan, barcha ittifoqchilar bilan jang qilib ularni haydab chiqargan g'olib sifatida tanildi. Uni hatto "Fotih" deb ham atashdi. Aynan shu narsa Mustafo Kamolga mamlakatda o'zini mustahkam o'rnatishga va musulmonlarga hamda Islom hukmiga o'limli zarba berishga imkon berdi; bu xalifalikning bekor qilinishida va Islom hokimiyatining yer yuzidan yo'qotilishida o'z aksini topdi.
The British exploited these battles between the Turks and the Greeks as a means to enable Mustafa Kemal to abolish the Khilafah. Britain in particular, gave wing to the news and spread it widely throughout the Islamic world; she generated a huge publicity for Mustafa Kemal inside and outside Turkey until he became known everywhere as the victor who repelled the Greeks and fought all the allies and expelled them. He was even referred to as the Conqueror. This was what enabled Mustafa Kemal to firmly establish himself in the country and to deal the Muslims and the rule of Islam a fatal blow, reflected in the abolishment of the Khilafah and the removal of the authority of Islam from the face of the earth.
Trakyadan yunonlarni haydash masalasiga kelsak, bu aniq bir soxtakorlik edi: Yunon qo'shinlari Kichik Osiyodan chiqib ketgach, Mustafa Kamal qo'shinlari Trakyani ulardan qaytarib olish uchun shimolga yurish qildi. 1921 yil 15 mayda Fransiya, Italiya va Britaniya o'z betarafligini e'lon qilganlarida, Bosfor va Dardanell sohillari atrofida joylashgan hududdan iborat betaraf zona tashkil etdilar va ikki urushayotgan tomonning bu zonadan o'tishiga yo'l qo'ymadilar. Haqiqatda yunonlar Istanbulni egallashga tayyorlanayotganda ham bu zonadan o'tishga urinib ko'rgan edilar, ammo Harrington ularga to'sqinlik qildi. Keyin Mustafa Kamal ham bu zonadan o'tishga urindi, lekin Harrington uni ham to'xtatishga harakat qildi. Biroq Mustafa Kamal bu taqiqqa e'tibor bermadi va armiya bu hududga baribir kirib bordi. Turk qurolli kuchlari qirg'oq bo'ylab to'plandi va Dardanell yaqinida to'xtadi. Shunda Harrington hal qiluvchi to'qnashuvga tayyorlandi. U Istanbulda joylashgan qo'shinlarni to'plab, Qanaqqal'a va Osiyo sohilini himoya qilish uchun bir necha otryadni yubordi.
As for the issue of expelling the Greeks from Trakya, this was a flagrant farce manifested by the fact that once the Greek forces evacuated Asia Minor, the forces of Mustafa Kemal moved northwards in order to recapture Trakya from them. When France, Italy and Britain declared their neutral stand on 15th May 1921, they established a neutral zone which was composed of an area spread around the Bosporus and the Dardanelles shores, and they prevented the two warring factions from passing through this zone. In fact the Greeks had attempted to pass through the zone before when they were about to occupy Istanbul, but Harrington prevented them from doing so. Then Mustafa Kemal attempted to pass through it but Harrington also attempted to prevent him. However, Mustafa Kemal ignored this prevention and the army went on penetrating the area regardless. The Turkish armed forces gathered along the coast and stopped near the Dardanelles. Thus Harrington prepared for a showdown. He gathered the troops deployed in Istanbul and sent several platoons to protect Canak Kale and the Asian coastline.
Siyosatchilar va zobitlar Mustafa Kamolni Xilofatni bekor qilishdan ogohlantirmoqda
The Politicians And The Officers Warn Mustafa Kemal Against Abolishing The Khilafah
Bu vaqtga kelib, ichki harakatlar bosqichi tugagan edi va faqat tinchlik konferensiyasi masalasini hal etish hali ham kutilayotgan edi.
By now, the phase of the domestic actions had ended and only the settlement of the issue of the peace conference was still pending.
Shu orada siyosatchilar va zobitlar Mustafa Kamolning xalifalikni bekor qilmoqchi ekanini sezdilar. Milliy Majlisda bu hal qiluvchi masalada unga qarshi chiqish uchun ulkan ko‘pchilik shakllandi va ular unga bu masalada unga qarshi turishga tayyor ekanliklarini aniq bildirdilar. Qurolli kuchlarning katta qismi ham buni sezdi.
Meanwhile, the politicians and officers sensed that Mustafa Kemal intended to abolish the Khilafah. An overwhelming majority was formed in the National Assembly to oppose him in this critical issue, and they made it clear to him that they were ready to stand against him in it. A large section of the armed forces also sensed this.
General Kazim Qara Bakir Posho ulardan Sultonning eng qizg'in tarafdori edi; shuning uchun u Mustafa Kamol'ni bir nutqida ogohlantirib, shunday dedi: Yangi konstitutsiyani qonuniy nuqtai nazardan to'g'ri qonun deb bo'lmaydi, chunki mamlakat bilan maslahatlashilmagan va shunday muhim masalada uning fikri so'ralmagan. Faqat millat o'zi istagan boshqaruv tizimi turini hal qila oladi. So'ngra u nutqini quyidagi tahdidli so'zlar bilan yakunladi: Mamlakatni Sultonlikdan respublikaga aylantirishga qaratilgan har qanday qadamning oldini olishga qasam ichdim, qurbon qanchalik qimmat bo'lmasin. Qozim Qara Bakir butun armiya orasida hurmatli shaxs bo'lgani va ommа uning to'g'ri mulohazasi va uzoqni ko'ra bilishini qadrlagani hamda unga ishonganidan, u millat va armiyani Mustafa Kamol'ga qarshi qo'zg'ata olardi. Buni anglagan Mustafa Kamol darhol uni tinchlantirishga kirishdi. Shu maqsadda unga shunday yozdi: Milliy Majlis tomonidan tuzilgan konstitutsiya yakuniy emas. U tartibsizliksiz demokratik tizimda mamlakatni boshqarishni istaganlarga yo'l-yo'riq bo'lishi uchun tuzilgan umumiy tamoyillar majmuasidir. Bu qonunlarda muqaddas Sultonlik va muqaddas Xilofat zaiflashtirilishini yoki respublika boshqaruv tizimini qabul qilishga undash bor, deb ko'rsatadigan hech narsa yo'q. Biz Sultonlikni yo'q qilib, uning o'rniga respublika boshqaruvini o'rnatmoqchimiz deb o'ylaganlar, aslida biz yashayotgan sayyoradan boshqa sayyorada yashayapti, ya'ni xayol va tasavvur sayyorasida. Bu xat Qozim Qara Bakir va boshqa barchaga ta'sir qildi. Shunday qilib, bo'ron tinchidi va Mustafa Kamol bu raqiblarini yengishga qodir kuchli qo'shinga tayanmasa, respublika o'rnata olmasligini angladi. Shu sababli u o'zining barcha kuchi bilan bunday kuchni tayyorlashga kirishdi. U unga Turkiya ichida va butun Islom olamida inglizlar uning haqida tarqatgan keng ko‘lamli reklama yordam berdi. Shuning uchun u zarur kuchga ega bo‘lganini va armiya ichida o‘ziga ishonchli, kuchli qo‘llab-quvvatlovchi guruhga tayanishi mumkinligini sezgach, Xalifalik uchun yashirib yurgan maqsadlarini amalga oshirishga kirishdi — mamlakat ishlarini ko‘rib chiqish uchun tinchlik konferensiyasi o‘tkazilayotgan paytda uni bekor qilish haqida o‘ylay boshladi.