Aqidaga oid har qanday g‘oya, fikr yoki tushuncha qat’iy dalilga asoslanishi kerak. Masalan, farishtalarning mavjudligi tushunchasi zanniy emas, balki qat’iy dalilga asoslangan. Shuningdek, usul al-fiqhda hukmlarni chiqarish uchun manba sifatida qabul qilinadigan narsa, eng kuchli qarashga ko‘ra, qat’iy dalilga asoslangan bo‘lishi lozim.
Any idea, thought, or concept related to the „Aqeedah has to be based upon a Qata‟i Daleel. As an example, the concept that Angels exists is based upon a Qata‟i Daleel not Dhanni. Also, in Usul al-Fiqh, to establish a source for extracting rulings according to the strongest view, the source must base upon a Qata‟i Daleel as well.
Masalan, Ijmoʻ as-sahobani (sahobalar ijmosi) hukmlar manbai sifatida qabul qilinishi uchun, Ijmoʻ as-sahobaning hujjatliligini isbotlovchi dalil ham riwoyat jihatidan, ham dalolat jihatidan qatʼiy bo‘lishi kerak, garchi hukm qatʼiy yoki zanniy dalildan chiqarilishi mumkin bo‘lsa ham.
As an example, to consider Ijma‟ as-Sahabah (consensus of the Companions) as a source of rulings, the Daleel to prove the authority of Ijma‟ as-Sahabah has to be Qata‟i both in Riwayah and Dalalah, though a ruling can be derived from either Qata‟i or Dhanni Daleel.
Bir kishi nega Qur’on va Sunnat matnini tushunish shunchalik murakkab bo‘lib ko‘rinadi, deb so‘rashi mumkin?
One might wonder why understanding the text of Qur‟an and Sunnah is so complicated?
Qur'on va Sunnat matnini tekshirib ko'rsak, ularning hajmi cheklangan ekanini ko'ramiz. Shu cheklangan matn asosida biz qayerda va qachon bo'lishidan qat'i nazar, to Qiyomat kunigacha bizni bezovta qiladigan har qanday muammoga hukm chiqarishimiz mumkin.
By examining the text of Qur‟an and Sunnah one can see that it is limited in its volume. With its limited text one can generate rulings to any problems affecting us anywhere and anytime until the Day of Judgment.
Allohning (SWT) mo''jizasidir, Qur’on va Sunnat matnlari bitta oyat va bitta hadisdan ko‘plab hukmlarni ifodalash qobiliyatiga egadir; holbuki, bitta matndan ko‘p ma’nolarni anglash qobiliyati dunyoning hech bir boshqa huquqiy matnida topilmaydi! Har bir avlod musulmonlari oldidagi vazifa matnni tushunishga harakat qilish va uni o‘z hayotlari bilan bog‘lashdir, chunki Qur’on va Sunnat barcha zamonlar va makonlar uchun dolzarbdir.
It is a miracle from Allah (swt) that the texts of the Qur‟an and Sunnah have the ability to express numerous rulings from a single Ayah and Hadith; whereas, the ability to understand many meanings from a single text cannot be found in any other legal text in the world! The challenge is for Muslims in each generation to try to understand the text and relate it to their lives since the Qur‟an and Sunnah are relevant to all times and places.
Yuqorida aytib o‘tilgan fikrdan tashqari, shuni anglab yetishimiz kerakki, Qur’on va Sunnatdan ma’no chiqarish va hukmlarni keltirib chiqarishga oid qoidalar hamda tamoyillar mavjud. Arab tilini, matnlarning bir turini ikkinchisidan ajratib turadigan qoidalarni va boshqa shu kabi ilmlarni bilmagan kishi Qur’on va Sunnat matnini to‘g‘ri tushuna olmaydi.
Besides the point mentioned above, we have to realise that there are rules and guidelines related to understanding and deriving laws from the Qur‟an and Sunnah. No one, without being acquainted with these rules (Arabic language, rules which differentiate one type of text from another, etc.) can understand the text of Qur‟an and Sunnah.
Hatto insonlar tomonidan yozilgan konstitutsiyalarni tushunish uchun ham bir necha yil o‘qib, matnni o‘rganish kerak bo‘ladi. Unday bo‘lsa, Usul al-Fiqhni bilmaydigan kishidan qanday qilib Qur’on va Sunnatni ochib, undan hukmlarni chiqarishni kutish mumkin?
Even to understand man-made constitutions, one has to spend a few years studying and understanding the text. So, how can we expect an individual who is unfamiliar with the Usul al-Fiqh to open up the Qur‟an and Sunnah and start extracting laws from it?