تاریخچه‌ای مختصر از الحادِ
A brief history of atheism.
در تاریخ اسلام، الحاد تا ظهور دهریّه در قرن هشتم میلادی تهدیدی عمدۀ اجتماعی و فکری به شمار نمی‌رفت. این متفکران تجربه‌گرا بودند و بر این باور بودند که تمام معرفت تنها از راه روش تجربی به دست می‌آید. آنان معتقد بودند که کیهان ازلی است و از چهار کیفیت تشکیل شده که مسئول هر آنچه وجود دارد هستند. استدلال می‌کردند که هر چیزی همواره وجود داشته و نیازی به خالق یا صانعی ندارد.14
In Islamic history Atheism was not a major social and intellectual threat until the emergence of the 8th century Dahriyya. These thinkers were empiricists who believed that all knowledge could only be acquired via the empirical method. They believed that the cosmos was eternal and composed of four qualities, which were responsible for everything that existed. They argued that everything had always existed and did not require any creator or maker.14
بر اساس کتاب الأغانی اثر ابوالفرج اصفهانی، ابوحنیفه، فقیه مشهور و بنیانگذار یکی از مکاتب فقهی سنتی، در قرن هشتم میلادی با یک دهری مناظره کرد. ابوحنیفه به‌سبب آنکه در مناظره‌های عمومی، دهریان را با استدلال‌های عقلی کوبنده پاسخ می‌داد، شهرت داشت (نک. فصل ۸). بسیاری از عالمان اسلامی به ادعاهای دهریان پاسخ گفتند، از جمله غزالی، ابن‌جوزی، جاحظ، محمد بن شبیب، ابن‌قتیبه و ابوعیسی الوراق.[۱۵] غزالی در کتاب کیمیای سعادت خود، دهریان را تقلیل‌گرایانی توصیف می‌کند که درکی جامع از جهان و هدف آن ندارند. او می‌گوید ایشان همانند مورچگانی‌اند که بر روی کاغذی قرار دارند و نمی‌توانند چشم از مرکبی یا قلمی که پیش رویشان است بردارند، و در نتیجه نمی‌بینند که چه کسی در حال نوشتن است.16
According to Kitab al-Aghani by Faraj al-Isfahani, Abu Hanifa, the famous jurist and founder of one of the traditional schools of thought, debated a Dahri in the 8th century. Abu Hanifa was known to have intellectually hammered the Dahriyya in public debates (see Chapter 8). Many of the Islamic scholars responded to the claims of the Dahriyya, including Al-Ghazali, Ibn al-Jawzi, al-Jaḥiẓ, Muhammad b. Shabib, Ibn Qutayba, and Abu ‘Isa al-Warraq.15 In Al-Ghazali’s book, Kimiyaʾ-yi sa‘adat, he describes the Dahriyya as reductionists who do not have a holistic understanding of the universe and its purpose. He asserts that they are like ants on a piece of paper that cannot lift their eyes from the ink or the pen they see before them, thus failing to see who is writing.16
تاریخ اسلامی الحاد به وضوح فضایی از گفت‌وگو و مناظره‌ی فکری را نشان میدهد، و چنین فضایی جز با احترام متقابل و مدارا امکان‌پذیر نبود. قرآن کاملاً روشن میسازد که داشتن عقاید گوناگون بخشی از خواست خداوند است، و هرگز نباید هیچ‌گونه اجباری در کار باشد، بلکه باید احترام متقابل و مدارا حاکم باشد.
The Islamic history of atheism clearly shows an environment of intellectual discussion and debate, which could only have been facilitated by mutual respect and tolerance. The Qur’an makes it absolutely clear that having myriad beliefs is part of God’s will, and that there should never be any form of compulsion but mutual respect and tolerance:
«و اگر پروردگارت می‌خواست، هر که در زمین است همگی ایمان می‌آوردند. آیا تو مردم را به زور وا می‌داری که ایمان بیاورند؟»17
“And had your Lord willed, those on Earth would have believed—all of them entirely. Then, would you compel the people in order that they become believers?”17
«لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ»18
“There is no compulsion in the religion.”18
اندیشمند و عالم اسلامی، دکتر جعفر ادریس، موضع اسلام درباره باورهای دیگر را به شکلی شایسته خلاصه می‌کند: «همزیستی مسالمت‌آمیز با باورهای غیراسلامی یک اصل اساسی اسلامی است که در آیات متعددی از قرآن کریم به‌روشنی بیان شده و مسلمانان در طول تاریخ خود به آن عمل کرده‌اند. این چیزی نیست که مسلمانان بر دین خود تحمیل کنند، یا چیزی که به سبب شرایط استثنایی بیرونی ناچار به آن شوند. این الزامی است که ماهیت دین آن را می‌طلبد…»
میراث فکری اسلام باید برای مسلمانانی که در معرض چالش‌های معاصری قرار دارند که بنیان‌های عقلانی دینشان را به چالش می‌کشند، مایه اطمینان باشد. بسیاری از پاسخ‌های آنچه به‌اصطلاح اعتراض‌های نوین از سوی اندیشه الحادی و سکولار خوانده میشود، پیش‌تر در دانش کلاسیک اسلامی بررسی شده است. از این منظر، مسلمانان بر شانه‌های غول‌ها ایستاده‌اند. تنها دغدغه ایشان باید دسترسی به آن گنجینه دانش و معرفت، و آموختن چگونگی به‌روز کردن آن با زبانی مدرن، مرتبط و کاربردی باشد.
The Islamic thinker and scholar, Dr. Jaafar Idris, aptly summarises Islam’s stance on other beliefs: “Existing peacefully with non-Islamic beliefs is an essential Islamic principle that is clearly stated in many Qur’anic verses, and that has been practiced by Muslims throughout their history. It is not something that Muslims impose on their religion or something that they have to resort to because of exceptional external circumstances. It is a requirement demanded by the nature of the religion….” The intellectual heritage of Islam should provide confidence for Muslims who are exposed to contemporary challenges that confront the rational foundations of their religion. Many of the answers to so-called new objections from atheist and secular thought have already been dealt with by Islam’s classical scholarship. From this perspective, Muslims are standing on the shoulders of giants. Their only concern should be accessing that wealth of knowledge and learning how to contemporise it by using a language that is modern, relevant and applicable.
در غرب، الحاد در دوران باستان جنبشی رایج نبود و پیروان چندانی نداشت. به گفتهٔ مورخان، آنچه از این دوره در دست داریم تنها افرادی استثنایی است «که جرئت کردند کفر خود را بر زبان آورند» یا فیلسوفانِ جسوری که نظریه‌های فکری دربارهٔ پیدایش خدایان ارائه کردند، بی‌آنکه معمولاً این نظریه‌ها را به عمل درآورند یا به کلی از عمل دینی روی گردانند.۲۰ نخستین کاربرد اصطلاح «الحاد» را می‌توان به سر جان چیک، دانشمند یونانی، در ترجمه‌اش از رسالهٔ «دربارهٔ خرافه» اثر پلوتارک نسبت داد. در فرانسهٔ قرن هفدهم، الحاد موجب نوشته‌های جدلی و اقدامات اجتماعی-سیاسی علیه جهان‌بینی آن شد.۲۱ الحاد حتی در قرن هجدهم در بریتانیا تهدیدی تلقی می‌شد. جوزف ادیسون، نمایشنامه‌نویس و مقاله‌نویس نامدار، کتابی با عنوان «شواهد دین مسیحی» نوشت که بخشی از آن علیه الحاد بود. او در این بخش از کتاب، ملحدان را چنین توصیف می‌کند:
In the West Atheism was not a popular movement in antiquity, and it did not have a substantial following. According to historians, all we have in this period are individuals (cases of exception) “who dared to voice [their] disbelief or bold philosophers who proposed intellectual theories about coming into existence of the gods without, normally, putting their theories into practice or rejecting religious practice altogether.”20 The first use of the term atheism can be traced back to the Greek scholar Sir John Cheke in a translation of Plutarch’s On Superstition. In France during the 1600s, atheism inspired polemical writings and socio-political measures against its worldview.21 Atheism was perceived as a threat even as early as the 1700s in Britain. The celebrated playwright and essayist Joseph Addison wrote a book titled The Evidence of the Christian Religion, which had a section against atheism. In this part of the book, he describes atheists in the following way:
“در این گونه متعصبان زیادهروی چیزی چنان مضحک و نابهنجار است که آدمی نمیداند آنان را چگونه در رنگ واقعیشان نشان دهد. آنان نوعی قماربازاناند که همواره در تب و تابند، هرچند برای هیچ بازی میکنند. پیوسته دوستانشان را آزار میدهند تا به سوی ایشان بیایند، با آنکه خود اذعان دارند که هیچیک از آنان از این معامله سودی نخواهد برد. خلاصه آنکه غیرت در گسترش الحاد، اگر بتوان گفت، از خود الحاد مضحکتر است... آنان به عقایدی دلبستهاند که پر از تناقض و محال است، و در عین حال کوچکترین دشواری در یک اصل ایمانی را دلیل کافی برای رد آن میدانند... میخواهم از یکی از این بیخردان متعصب که همه نکات بزرگ الحاد را میپذیرد، از جمله پیدایش علّی یا ازلی جهان، فناپذیری جوهر اندیشنده، فناپذیری روح، سازمان تصادفی بدن، حرکات و جاذبههای ماده، و امثال اینها، بپرسم: اگر همه اینها کنار هم گذاشته شود و به صورت یک اعتقادنامه درآید، مطابق عقاید مشهورترین ملحدان، و آن را بر مردمی تحمیل کنند، آیا برای پذیرش آن به مراتب بیشتر از ایمان، نسبت به هر مجموعه اصولی که آنان با شدت مخالفتش میکنند، نیاز نخواهد بود؟ پس اجازه دهید این نسل از جدلگران را، برای خودشان و برای خیر عمومی، اندرز دهم که دستکم چنان با خود سازگار باشند که برای بیدینی غیرت نورزند و برای یاوهگویی تعصب نداشته باشند.”
“There is something so ridiculous and perverse in this kind of Zealots, that one does not know how to set them out in their proper colours. They are a sort of gamesters who are eternally upon the fret, tho’ they play for nothing. They are perpetually teizing their friends to come over to them, though at the same time they allow that neither of them shall get anything by the bargain. In short, the zeal of spreading atheism is, if possible, more absurd than atheism itself… They are wedded to opinions full of contradiction and impossibility, and at the same time look upon the smallest difficulty in an article of faith as a sufficient reason for rejecting it… I would fain ask one of these bigoted Infidels, supporting all the great points of Atheism, as the causal or eternal formation of the world, the mortality of thinking substance, the mortality of the Soul, the fortuitous organization of the Body, the motions and gravitations of matter, with the like particulars, were laid together and formed into a kind of Creed, according to the opinions of the most celebrated Atheists; I say, supporting such a Creed as this were formed, and imposed upon any one people in the world, whether it would not require an infinitely greater measure of faith, than any set of articles which they so violently oppose. Let me therefore advise this generation of Wranglers, for their own and for the public good, to act at least so consistently with themselves, as not to burn with Zeal for Irreligion, and with Bigotry for Non-sense.”.
ادیسون کے الفاظ، اگرچہ رنگین ہیں، اٹھارویں صدی میں مذہب پر پرجوش اور سخت مباحثے کی نشاندہی کرتے ہیں۔ اگرچہ برطانیہ میں الحاد کوئی مقبول تحریک نہیں تھا، لیکن انکار کے بیج پہلے ہی بوئے جا چکے تھے اور ان کے کچھ ثمرات پہلے ہی ظاہر ہونے لگے تھے۔
Addison’s words, although colourful, indicate the kind of passionate and fierce discourse on religion in the 1700s. Although atheism was not a popular movement in Britain, the seeds of disbelief had already been planted and some of their fruits were already growing.
اگرچه نمایش الحاد از سوی ادیسون، تفسیری اجتماعی و متأثر از تعصب نسبت به گفت‌وگوهای نوظهور زمانهٔ او است، سده‌های هفدهم و هجدهم شاهد دستاوردهای فکری چشمگیری بودند که راه را برای نوعی شک‌گرایی علمی و شکلی از الحاد غیرجزمی هموار کرد. فیلسوفان و اندیشمندان بسیاری در این امر نقش داشتند. در سال ۱۶۸۹، کازیمیش لیشچینسکی، اندیشمند لهستانی، در کتاب De non existential dei وجود خدا را انکار کرد. لیشچینسکی معتقد بود که خدا آفریدهٔ انسان است و بشر مفهوم خدا را برای سرکوب دیگران پدید آورده است. در سال ۱۶۷۴، ماتیاس کنوتزن که پیروان بسیاری در سراسر اروپا داشت، نوشته‌هایی در حمایت از الحاد پدید آورد. در قرن هجدهم، کسانی چون دیوید هیوم و ولتر استدلال‌ها و اندیشه‌هایی ارائه کردند که بذرهای فکری لازم برای ریشه‌دواندن الحاد را فراهم آورد. ولتر از دئیسم دفاع کرد؛ موضعی فلسفی و کلامی که وجود یک آفریدگار یگانه را تأیید می‌کند، اما نقش وحی و اقتدار معرفت دینی را نمی‌پذیرد. دیوید هیوم مجموعه‌ای گسترده از آثار را دربارهٔ خدا و دین نوشت. او استدلال کرد که ایدهٔ خدا فهم‌ناپذیر است. همچنین وجود ضروری خدا را مورد تردید قرار داد و کوشید ضعف‌ها و محدودیت‌های برهان نظم را آشکار کند (نک: فصل ۸). هیوم معتقد بود که وجود شر و رنج در جهان، از نظر عقلی مسئله‌ای دشوار است. او مانند فیلسوفان باستان، خدا را انکار نکرد، اما میزان شر و ناتوانی ما در توجیه آن از منظر انسانی را زیر سؤال برد (نک: فصل ۱۱). حملهٔ هیوم به مفهوم دینی معجزات تأثیری چشمگیر داشت. او استدلال کرد که باور به معجزات تنها در صورتی عقلانی است که احتمال اشتباه شاهدان عینی کمتر از احتمال وقوع آن معجزه باشد. اگرچه این روایت، شرحی جامع از اندیشمندان، نویسندگان و فیلسوفانی که به تثبیت الحاد در فرهنگ عامه و گفتمان دانشگاهی یاری رساندند نیست، اما بینشی از تاریخ انکار خداوند در غرب در آن دوره به دست میدهد.
Although Addison’s representation of atheism is a biased social commentary on the emerging discussions of his time, the 17th and 18th centuries were marked by significant intellectual achievements that paved the way for an academic type of scepticism and a form of non-dogmatic atheism. There were many philosophers and thinkers responsible for this. In 1689, the Polish thinker Kazimierz Lyszczynski denied the existence of God in his De non existential dei. Lyszczynski maintained that God is a creation of man and that humans created the concept of God to oppress others. In 1674, Matthias Knutzen, who had a large following across Europe, produced writings in support of atheism. In the 1700s, the likes of David Hume and Voltaire presented arguments and ideas that would provide the necessary intellectual seeds for atheism to take root. Voltaire argued for deism; a philosophical and theological position which asserts that a single creator exists, but rejects the role of revelation, and the authority of religious knowledge. David Hume wrote a corpus of material on the issue of God and religion. He argued that the idea of God was incomprehensible. He also contended the idea of God’s necessary existence, and attempted to expose the weakness and limitations of the argument from design (see Chapter 8). Hume argued that the existence of evil and suffering in the world proved to be intellectually challenging. Echoing the ancient philosophers, his argument did not deny God; it did, however, question the degree of evil and our inability to justify it from a human perspective (see Chapter 11). Hume’s attack on the religious idea of miracles had significant influence. He maintained that belief in miracles would only be rational if the probability of the eyewitnesses to be mistaken is less than the probability of them occurring. Although this is not an exhaustive account of the thinkers, writers and philosophers that helped cement atheism in popular culture and academic discourse, it gives an insight to the history of rejecting the Divine in the West during that period.
در قرن نوزدهم، یکی از چهره‌های مهم در مبارزه برای پذیرفته‌شدن الحاد، چارلز برادلا بود. او که عضو پارلمان بریتانیا بود، نبردی طولانی برای پذیرفته‌شدن الحاد در جامعه آغاز کرد. اگرچه به اهداف خود دست نیافت، اما تا پایان قرن نوزدهم راه را برای دیگران هموار کرد تا این نبرد برای پذیرش و احترام را ادامه دهند.۲۳ برادلا مقالات بسیاری نوشت، از جمله «سودِ بشریت از بی‌ایمانی»، «دفاعیه‌ای برای الحاد» و «شک‌ها در گفتگو».
During the 19th century, an important figure in the fight to make atheism acceptable was Charles Bradlaugh. A member of the British parliament, he fought a long battle to make atheism acceptable to society. Although he did not achieve his goals, by the end of the 19th century he paved the way for others to continue the battle for acceptability and respect.23 Bradlaugh wrote many essays, including Humanity’s Gain from Unbelief, A Plea for Atheism and Doubts in Dialogue.
برادلا، که از شکاکیت و الحاد دفاع می‌کرد، از نوشته‌های خود برای برطرف کردن «برخی از بسیاری از تعصباتی که رایج بودند، نه فقط علیه کسانی که واقعاً عقاید الحادی داشتند، بلکه همچنین علیه کسانی که به‌ناحق به الحاد متهم می‌شدند» بهره گرفت.
Bradlaugh, a defender of scepticism and atheism, used his writings to remove “some of the many prejudices prevalent, not only against actual holders of Atheistic opinions, but also against those wrongfully suspected of Atheism”.
۲۵ فعالیت‌های برادلاو تنها متمرکز بر متقاعد کردن جامعهٔ بریتانیا به پذیرش الحاد نبود؛ بلکه او همچنین تلاش داشت نشان دهد که الحاد، انسانیت را شادتر کرده و بر رفاه و خوشبختی انسان می‌افزاید. او در مقالهٔ خود با عنوان «سود بشریت از بی‌ایمانی» نوشت: «به عنوان یک بی‌دین، از شما اجازه میخواهم تا استدلال کنم که بشریت از شکاکیت واقعاً سود برده است، و اینکه رد تدریجی و فزایندهٔ مسیحیت—همچون رد ادیان پیش از آن—در واقع به شادی و رفاه انسان افزوده است و خواهد افزود.»26
25 Bradlaugh’s activism was not solely focused on convincing British society to accept atheism; it was also dedicated to show that atheism makes humanity happier and increases the well-being of man. He wrote in his essay, Humanity’s Gain from Unbelief, “As an unbeliever, I ask leave to plead that humanity has been a real gainer from scepticism, and that the gradual and growing rejection of Christianity—like the rejection of the faiths which preceded it—has in fact added, and will add, to man’s happiness and well-being.”26
در دهه ۱۹۲۰ میلادی، پوزیتیویست‌های منطقی پدیدار شدند. این جنبش فلسفی رادیکال که از دستاوردهای علمی الهام گرفته بود، معتقد بود که گزاره‌ها تنها در صورتی معنادار هستند که بتوان آنها را از طریق تجربه حسی تحقیق کرد. آنان استدلال می‌کردند که اگر کسی گزاره‌ای را بیان کند که به چیزی فراتر از دسترس حواس اشاره دارد، آن گزاره بی‌معنا است. پوزیتیویست‌های منطقی بر این باور بودند که هیچ چیزی فراتر از جهان مادی وجود ندارد. گزاره‌ها یا تحلیلی‌اند یا ترکیبی. گزاره‌های تحلیلی گزاره‌هایی هستند که بنا بر تعریف درست‌اند. برای مثال، گزارهٔ «این توپ کروی است» درست است، زیرا واژهٔ «کروی» در معنای واژهٔ «توپ» نهفته است. گزاره‌های ترکیبی گزاره‌هایی هستند که با تجربه درست یا نادرست بودنشان معلوم میشود. برای نمونه، گزارهٔ «این توپ در حال بالا و پایین شدن است» را می‌توان با دیدن توپی که واقعاً بالا و پایین میشود، تحقیق کرد. بر این اساس، پوزیتیویست‌های منطقی معیاری تجربی برای معناداری ارائه کردند. این معیار در اساس می‌گوید که برای معنادار بودن هر گزاره‌ای، باید از راه تجربهٔ مادی تحقیق‌پذیر باشد. به همین دلیل، بسیاری از پرسش‌های مربوط به خدا، متافیزیک، اخلاق و تاریخ بی‌معنا تلقی می‌شدند. از این رو، انکار خدا موضع پیش‌فرض به شمار می‌رفت، زیرا وجود خدا از طریق تجربهٔ مادی قابل تحقیق نبود.
The 1920s saw the emergence of the logical positivists. Inspired by achievements in science, this radical philosophical movement maintained that statements can only be meaningful if they can be verified empirically. They argued that if one utters a statement that refers to something that is beyond the reach of the senses, then it is nonsense. The logical positivists argued that there is nothing that transcends the physical world. Statements are either analytical or synthetic. Analytical statements are statements that are true by definition. For example, the statement ‘the ball is spherical’ is true because the term ‘spherical’ is contained in the meaning of the term ‘ball.’ Synthetic statements are statements that are true by experience. For example, the statement ‘the ball is bouncing’ can be verified by looking at the ball bouncing. In light of this, the logical positivists created an empirical measure of meaning. This criterion essentially argues that for any statement to be meaningful, it must be verified by physical experience. For this reason, many questions pertaining to God, metaphysics, morality and history were considered meaningless. Therefore, atheism was the default position, as God could not be verified via physical experience.