وقتی بچه بودم، والدینم همیشه مرا به خاطر تلاش برای نوشیدن ویسکی پدربزرگم سرزنش می‌کردند. می‌توانید تصور کنید، کودکی فعال و کنجکاو که پدربزرگش را می‌بیند که این مایع غلیظ، طلایی و نرم را جرعه‌جرعه می‌نوشد. من هم می‌خواستم کمی بنوشم! با این حال، هر بار که سعی می‌کردم پنهانی از آن نوشیدنی وسوسه‌انگیز بنوشم، دچار دردسر بزرگی می‌شدم. هیچ‌وقت نفهمیدم چرا، و به همین دلیل افکار منفی درباره والدینم ذهنم را پر می‌کرد. سال‌ها بعد، حالا می‌فهمم که چرا اجازه نمی‌دادند ویسکی پدربزرگم را بنوشم؛ آن می‌توانست مرا مسموم کند. یک نوشیدنی الکلی چهل درصدی برای معده و کبد کودکی مثل من خوشایند نبود. با این‌که در آن زمان به حکمتی که پایه تصمیم والدینم بود دسترسی نداشتم، فکر می‌کردم در بدبینی‌ام نسبت به آن‌ها حق دارم.

When I was a child, my parents would always chide me for trying to drink my grandfather’s whisky. You can imagine, an active and inquisitive young child observing his grandfather sip this thick, gold, smooth liquid. I wanted some! However, every time I attempted to secretly drink the enticing beverage, I would get into big trouble. I never understood why, thus negative thoughts about my parents would race through my mind. Fast-forward many years, I now realise why they didn’t allow me to drink my grandfather’s whisky; it could have poisoned me. A 40 percent volume alcoholic drink would not have been pleasant on my young stomach or liver. However, when I was younger, I did not have access to the wisdom that formed the basis of my parents’ decision, yet I thought I was justified in my negativity towards them.

این خلاصهٔ دیدگاه ملحدانه نسبت به خدا در تلاش برای درک شر و رنج در جهان است. داستانی که در بالا آمد قصد کم‌اهمیت جلوه دادن رنج و درد انسان‌ها را ندارد. ما به‌عنوان انسان باید با دیگران همدلی کنیم و راه‌هایی برای کاستن از سختی‌های مردم بیابیم. با این حال، این مثال برای طرح یک نکتهٔ مفهومی آورده شده است. به‌دلیل نگرانی واقعی و صادقانه نسبت به انسان‌ها و دیگر موجودات ذی‌شعور، بسیاری از ملحدان استدلال می‌کنند که وجود خدایی توانا و مهربان با وجود شر و رنج در جهان ناسازگار است. اگر او «الرَّحمن» باشد، باید بخواهد که شر و رنج پایان یابد، و اگر «القادر» باشد، باید بتواند آن را متوقف کند. اما از آنجا که شر و رنج وجود دارد، یا باید او توانا نباشد، یا فاقد رحمت باشد، یا هر دو. استدلال شر و رنج دو صورت دارد: منطقی و تجربی. صورت منطقی می‌کوشد نشان دهد که نبودن خدا نتیجهٔ ضروری است. این صورت ادعا می‌کند که وجود شر و رنج و در همان حال وجود خدایی با صفات قدرت، علم و خیر ممکن نیست. با این حال، صورت منطقی نشان نمی‌دهد که چرا این نتیجه به‌ضرورت از مقدمات حاصل می‌شود. صورت منطقی زیر ظاهراً یک مقدمه را کم دارد:

This sums up the atheist attitude towards God when trying to understand evil and suffering in the world. The above story is not intended to belittle the suffering and pain that people experience. As human beings, we must feel empathy and find ways of alleviating people’s hardships. However, the example is meant to raise a conceptual point. Due to a valid and genuine concern for human and other sentient beings, many atheists argue that the existence of a powerful and merciful301 God is incompatible with the existence of evil and suffering in the world. If He is The-Merciful, He should want the evil and suffering to stop, and if He is All-Powerful, He should be able to stop it. However, since there is evil and suffering, it means that either He is not powerful, or He lacks mercy, or both. The evil and suffering argument has two forms. The logical and the evidential. The logical form attempts to argue that God not existing is a necessary conclusion. It maintains that it is impossible for evil and suffering to exist and at the same time God to exist with attributes of power, knowledge and goodness.302 However, the logical form fails to show why the conclusion necessarily follows. The logical form below seems to be missing a premise:303.

اگر خدا وجود داشته باشد، پس خدا قادر مطلق و عالم مطلق است و اجازه می‌دهد که شر در جهان وجود داشته باشد.

1. If God exists, then God is all powerful, and all knowing and allows there to be evil in the world.

۲. اگر خداوند کاملاً خیر است، پس باید شر را از میان بردارد.

2. If God is all good, then he would eliminate evil.

۳. اگر خداوند قادر مطلق باشد، پس می‌تواند شر را از میان بردارد.

3. If God is all powerful, then he can eliminate evil.

۴. اگر خداوند دانای مطلق باشد، پس از هر شری که وجود دارد آگاه است.

4. If God is all knowing, then he is aware of any evil that exists.

۵. بنابراین، خدا وجود ندارد.304.

5. Therefore, God does not exist.304.

ال프رض المفقود هو: «إذا كان هناك كائن يعلم بكل شر، ويريد إزالة الشر، ويقدر على إزالته، فإن ذلك الكائن لن يسمح بوجود أي شر في العالم.»305 يحاول هذا الفرض الخفي أن يُثبت علاقة منطقية ضرورية بين المقدمات السابقة والنتيجة. ولهدم هذا الادعاء يكفي تقديم تفسير ممكن لوجود الله والشر معًا. وبما أن هناك مجموعة من التفسيرات الممكنة، فإن الفرض الخفي في الصيغة المنطقية يصبح غير ذي أساس.306 أما الصيغة الاستدلالية (الإمبيريقية) فتذهب إلى أنه نظرًا إلى طبيعة الشر وكثرته، وإلى المعاناة غير الضرورية الظاهرة في العالم، فإنه من غير المرجح بدرجة عالية وجود إله يتصف بالخير والرحمة والقدرة. وهذه الصورة من مشكلة الشر والمعاناة ضعيفة فكريًا، لأنها تقوم على افتراضين خاطئين أساسيين. الأول يتعلق بطبيعة الله، إذ يوحي بأن الله هو الرحمن القدير فحسب، فيعزل صفتين ويتجاهل غيرهما مما كشف عنه القرآن الكريم في شأن الله. وحتى لو تضمنت الصيغة الاستدلالية علم الله، فإنها تفترض خطأً أننا قادرون على إدراك كامل علم الله. والحقيقة أن لدينا محدودية معرفية، ولا نستطيع أبدًا أن نحيط بكامل علم الله. والافتراض الثاني هو أن الله لم يزودنا بأي أسباب تفسر سماحه بوجود الشر والمعاناة. وهذا غير صحيح، فالوحي الإسلامي يقدم لنا أسبابًا كثيرة لسماح الله بوجود الشر والمعاناة. وسيتم تناول كلا الافتراضين فيما يلي.307

The missing premise is: “If there is a being that knows about all evil, wants to eliminate evil, and is able to eliminate evil, then that being would not allow there to be any evil in the world.”305 This hidden premise attempts to assert a necessary logical relation between the previous premises and the conclusion. To dismantle this assertion all that needs to be done is to provide a possible explanation for the existence of God and evil. Since there are a range of possible explanations the logical form’s hidden premise is undermined.306 The evidential form maintains that given the nature and abundance of evil, and the apparent unnecessary suffering in the world, it is highly unlikely that a God with attributes of goodness, mercy and power exists. This version of the problem of evil and suffering is intellectually weak because it is based on two major false assumptions. The first concerns the nature of God. It implies that God is only The-Merciful and All-Powerful, thereby isolating two attributes and ignoring others that the Qur’an has revealed about God. Even though a conception of the evidential form includes God’s knowledge, it falsely assumes that we will are able comprehend the totality of God’s knowledge. The fact is we have epistemic limitations, we can never grasp the totality of God’s knowledge. The second assumption is that God has provided us with no reasons for why He has allowed evil and suffering to exist. 307. This is not true. Islamic revelation provides us with many reasons for why God has allowed evil and suffering to exist. Both assumptions will be addressed below.

آیا خداوند تنها «الرَّحْمٰن» و «القَوِيّ» است؟

Is God only The-Merciful and All-Powerful?.

بر اساس قرآن، خداوند «القدیر» است، یعنی قادرِ مطلق، و «الرّحمن» است، یعنی بخشایندهٔ مهربان، که مفهوم دلسوزی و شفقت را نیز در بر دارد. اسلام از انسان می‌خواهد که به خدایی با قدرت، رحمت و نیکی شناخت و ایمان داشته باشد. با این حال، ملحد تصویری بسیار نادرست از مفهوم جامع خداوند در اسلام ارائه می‌دهد. خدا تنها «الرّحمن» و «القدیر» نیست، بلکه نام‌ها و صفات بسیار دارد. این نام‌ها و صفات به‌طور کلی و در پرتو یگانگی خداوند فهمیده می‌شوند (نگاه کنید به فصل ۱۵). برای نمونه، یکی از نام‌های او «الحکیم» است، یعنی حکیم. از آنجا که ذات خداوند عین حکمت است، نتیجه می‌شود که هر آنچه او اراده کند، با حکمت الهی هماهنگ است. وقتی چیزی با حکمتی نهفته توضیح داده می‌شود، این به معنای وجود دلیلی برای وقوع آن است. در این پرتو، ملحد خداوند را به دو صفت تقلیل می‌دهد و با این کار، استدلالی سست و بی‌ربط می‌سازد که تصویر اسلامی از خدا را تحریف می‌کند و در نتیجه به گفتاری بی‌ارتباط با موضوع دامن می‌زند. الم شاها، نویسندهٔ کتاب «کتاب راهنمای ملحد جوان»، به این ادعا که حکمت الهی توضیحی برای شر و رنج است، پاسخ می‌دهد و آن را «گریز فکری» توصیف می‌کند:

According to the Qur’an, God is Al-Qadeer, meaning the All-Powerful, and Ar-Rahmaan, meaning The-Merciful, which also implies compassion. Islam requires that mankind know and believe in a God of power, mercy and goodness. However, the atheist grossly misrepresents the comprehensive Islamic conception of God. God is not only The-Merciful and All-Powerful; rather, He has many names and attributes. These are understood holistically via God’s oneness (see Chapter 15). For instance, one of His names is Al-Hakeem, meaning The-Wise. Since the very nature of God is wisdom, it follows that whatever He wills is in line with Divine wisdom. When something is explained by an underlying wisdom, it implies a reason for its occurrence. In this light, the atheist reduces God to two attributes and by doing so builds a straw man, misrepresenting the Islamic conception of God, thereby engaging in an irrelevant monologue. The writer Alom Shaha, who wrote The Young Atheist’s Handbook, responds to the assertion that Divine wisdom is an explanation for evil and suffering by describing it as an intellectual cop-out:

«مسئله شر» واقعاً مؤمنان عادی را دچار حیرت می‌کند. بر اساس تجربه‌ام، آنان معمولاً پاسخی در این مایه می‌دهند: «خدا راه‌های اسرارآمیز دارد.» گاهی می‌گویند: «رنج، راه خدا برای آزمودن ماست.» در این صورت، پاسخ بدیهی این است: «چرا باید ما را با این شیوه‌های شرورانه بیازماید؟» و پاسخ باز هم این است: «خدا راه‌های اسرارآمیز دارد.» منظور من را متوجه شده‌اید.308.

“The problem of evil genuinely stumps most ordinary believers. In my experience, they usually respond with an answer along the lines of, ‘God moves in mysterious ways.’ Sometimes they’ll say, ‘Suffering is God’s way of testing us,’ to which the obvious response is, ‘Why does he have to test us in such evil ways’ To which the response is, ‘God moves in mysterious ways.’ You get the idea.”308.

آلوم، مانند بسیاری دیگر از ملحدان، مغالطه‌ی «استدلال از راه جهل» (argumentum ad ignorantiam) را مرتکب می‌شود، یعنی از روی نادانی استدلال می‌کند. صرف اینکه او نمی‌تواند به حکمت الهی دست یابد، به این معنا نیست که آن حکمت وجود ندارد. این نوع استدلال شبیه کودکان خردسال است. بسیاری از کودکان به‌خاطر چیزی که می‌خواهند انجام دهند، مثلاً خوردن شیرینی زیاد، از سوی والدین سرزنش می‌شوند. کودکان خردسال معمولاً گریه می‌کنند یا دچار قشقرق می‌شوند، چون فکر می‌کنند مامان و بابا چقدر بدجنس هستند، اما کودک حکمت نهفته در اعتراض آن‌ها را درک نمی‌کند (در این مورد، شیرینی زیاد برای دندان‌ها مضر است). افزون بر این، این ادعا تعریف و ماهیت خداوند را درست نفهمیده است. از آنجا که خداوند متعالی، دانا و حکیم است، منطقاً نتیجه می‌شود که انسان‌های محدود نمی‌توانند اراده‌ی الهی را به‌طور کامل درک کنند. حتی اینکه بگوییم ما می‌توانیم تمامیت حکمت خداوند را دریابیم، به این معنا خواهد بود که ما شبیه خداوند هستیم، که این خود انکار تعالی اوست، یا به این معنا خواهد بود که خداوند مانند انسان محدود است. این استدلال هیچ تأثیری بر هیچ مؤمنی ندارد، زیرا هیچ مسلمانی به خدای مخلوق و محدود باور ندارد. ارجاع به حکمت الهی، فرار روشنفکرانه از بحث نیست، زیرا به یک راز ناشناخته اشاره نمی‌کند. بلکه واقعاً ماهیت خداوند را می‌فهمد و نتیجه‌های منطقی لازم را از آن می‌گیرد. همان‌طور که پیش‌تر اشاره کرده‌ام، خداوند تصویر کامل را دارد و ما تنها یک پیکسل از آن را.

Alom, like many other atheists, commits the fallacy of argumentum ad ignoratium, arguing from ignorance. Just because he cannot access Divine wisdom does not mean it does not exist. This reasoning is typical of toddlers. Many children are scolded by their parents for something they want to do, such as eating too many sweets. The toddlers usually cry or have a tantrum because they think how bad mummy and daddy are, but the child does not realise the wisdom underlying their objection (in this case, too many sweets are bad for their teeth). Furthermore, this contention misunderstands the definition and nature of God. Since God is transcendent, knowing and wise, then it logically follows that limited human beings cannot fully comprehend the Divine will. To even suggest that we can appreciate the totality of God’s wisdom would imply that we are like God, which denies the fact of His transcendence, or suggests that God is limited like a human. This argument has no traction with any believer, because no Muslim believes in a created, limited God. It is not an intellectual cop-out to refer to Divine wisdom, because it is not referring to some mysterious unknown. Rather, it truly understands the nature of God and makes the necessary logical conclusions. As I have pointed out before, God has the picture, and we have just a pixel.

همانطور که در فصل ۱ گفته شد، مسئله استدلال شر و رنج، سوگیری شناختی‌ای را آشکار می‌کند که «خودمحوربینی» نام دارد. چنین شخصی نمی‌تواند هیچ منظری درباره یک موضوع خاص جز منظر خود را ببیند. برخی ملحدان به این سوگیری شناختی دچارند. آنان فرض می‌کنند که چون خودشان نمی‌توانند هیچ دلیل موجهی برای توجیه شر و رنج در جهان بیابند، پس هر کس دیگر—از جمله خداوند—نیز باید همین مشکل را داشته باشد. از این رو، خدا را انکار می‌کنند، زیرا فرض می‌کنند که نمی‌توان خداوند را در اجازه دادن به شر و رنج در جهان موجه دانست. اگر خداوند هیچ توجیهی نداشته باشد، آنگاه رحمت و قدرت خداوند توهم خواهند بود. بدین ترتیب، مفهوم سنتی خداوند باطل می‌شود. اما همه آنچه ملحدان انجام داده‌اند این است که منظر خود را بر خداوند تحمیل کرده‌اند. این همانند آن است که استدلال کنیم خداوند باید همان‌گونه بیندیشد که انسان‌ها می‌اندیشند. این امری ناممکن است، زیرا انسان و خداوند را نمی‌توان با هم مقایسه کرد، چرا که خداوند متعالی است و تمامیت حکمت و دانش را دارد.

As mentioned in Chapter 1, the problem of the evil and suffering argument exposes a cognitive bias known as ‘egocentrism’. Such a person cannot see any perspective on a particular issue apart from their own. Some atheists suffer from this cognitive bias. They assume that since they cannot possibly fathom any good reasons to justify the evil and suffering in the world, everyone else—including God—must also have the same problem. Thus they deny God, because they assume that God cannot be justified for permitting the evil and suffering in the world. If God has no justification, then the mercy and power of God are illusions. Thus, the traditional concept of God is nullified. However, all atheists have done is superimposed their perspective on God. This is like arguing that God must think how humans think. This is impossible because human beings and God cannot be compared, as God is transcendent and has the totality of wisdom and knowledge.

در این مرحله، ملحد ممکن است پاسخ دهد که آنچه گفته شد، راهی هوشمندانه برای گریز از مسئله است: اگر یک فرد خداباور بتواند حکمت خداوند را چنان عظیم بداند که قابل فهم نیست، آنگاه می‌توانیم هر چیز «مرموزی» را به حکمتی الهی نسبت دهیم. من تا حدی با این پاسخ همدلی دارم؛ با این حال، در بستر مسئله شر و رنج، این استدلال نادرست است. این خود ملحد است که نخست به صفات خداوند اشاره می‌کند: قدرت و رحمت او. ملحدان باید خدا را آن‌گونه که هست در نظر بگیرند، نه به‌عنوان عاملی که تنها دو صفت دارد. اگر آنان صفاتی دیگر مانند حکمت را نیز وارد استدلال کنند، استدلالشان دیگر معتبر نخواهد بود. اگر صفت حکمت را در نظر بگیرند، باید نشان دهند که حکمت الهی با جهانی آکنده از رنج و شر ناسازگار است. این کار ناممکن است، زیرا در زندگی فکری و عملی ما نمونه‌های فراوانی وجود دارد که در آن‌ها به برتری عقلی دیگران اعتراف می‌کنیم؛ به بیان دیگر، مواردی هست که در برابر حکمتی که آن را نمی‌فهمیم تسلیم می‌شویم. ما به‌طور منظم در برابر واقعیت‌هایی که درک نمی‌کنیم، از روی عقل تسلیم می‌شویم. برای نمونه، هنگام مراجعه به پزشک، او را مرجع اعتبار می‌دانیم، به تشخیص او اعتماد می‌کنیم و حتی بی‌هیچ تردیدی داروی تجویزشده را مصرف می‌کنیم. این و بسیاری مثال‌های مشابه روشن می‌کنند که ارجاع به حکمت خداوند گریز از مسئله نیست؛ بلکه بیانی دقیق از چیستی خداوند است و تصور اینکه خدا تنها دو صفت دارد را رد می‌کند. از آنجا که او حکیم است و نام‌ها و صفاتش کامل‌ترین کمال را دارند، نتیجه می‌شود که پشت هر کاری که او انجام می‌دهد حکمتی نهفته است، حتی اگر ما آن حکمت را ندانیم یا درک نکنیم. بسیاری از ما نحوه کار بیماری‌ها را نمی‌فهمیم، اما صرف اینکه چیزی را نمی‌فهمیم، وجود آن را نفی نمی‌کند.

At this point, the atheist might respond by describing the above as an intelligent way of evading the problem: If the theist can refer to God’s wisdom as so great that it cannot be understood, then we can explain anything ‘mysterious’ in reference to a Divine wisdom. I somewhat empathise with this reply; however, in the context of the problem of evil and suffering, it is a false argument. It is the atheist that refers to God’s attributes to begin with; His power and mercy. Atheists should refer to God as who He is, not as an agent with only two attributes. If they were to include other attributes such as wisdom, their argument would not be valid. If they were to include the attribute of wisdom, they would have to show how Divine wisdom is incompatible with a world full of suffering or evil. This would be impossible to prove, because there are so many examples in our intellectual and practical lives where we admit our intellectual inferiority—in other words, there are cases where we submit to a wisdom we cannot understand. We rationally submit to realities that we cannot understand on a regular basis. For example, when we visit the doctor, we assume that the doctor is an authority. We trust the doctor’s diagnosis on this basis. We even take the medicine the doctor prescribes without any second thought. This and many other similar examples clearly show that referring to God’s wisdom is not evading the problem. Rather, it is accurately presenting who God is and not making out that God has only two attributes. Since He is The-Wise, and His names and attributes are maximally perfect, it follows that there is wisdom behind everything that He does—even if we do not know or understand that wisdom. Many of us do not understand how diseases work, but just because we do not understand something does not negate its existence.

قرآن برای القای این فهم از داستان‌ها و روایت‌های عمیق بهره می‌گیرد. برای نمونه، داستان موسی و مردی را در نظر بگیرید که او در سفرهایش با وی روبه‌رو شد و خضر نام داشت. موسی کارهایی را دید که ظالمانه و شرورانه به نظر می‌رسیدند، اما در پایان سفر، حکمتی که موسی به آن دسترسی نداشت آشکار شد.

The Qur’an uses profound stories and narratives to instil this understanding. Take, for instance, the story of Moses and a man he encountered on his travels, known as Khidr. Moses observed him do things that seemed unjust and evil, but at the end of their journey, the wisdom that Moses did not have access to was brought to light:

پس آن دو بازگشتند و همان راه را پیمودند تا اینکه یکی از بندگان ما را یافتند، کسی که به او رحمت خود را ارزانی داشته بودیم و از دانش خود به او آموخته بودیم. موسی به او گفت: «آیا می‌توانم تو را پیروی کنم تا مرا از آنچه از رشد و هدایت به تو آموخته شده است، تعلیم دهی؟» آن مرد گفت: «تو هرگز نخواهی توانست با من شکیبایی کنی. چگونه می‌توانی در اموری که از دانشت بیرون است صبور باشی؟» موسی گفت: «اگر خدا بخواهد، مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ امری از فرمان تو سرپیچی نخواهم کرد.» آن مرد گفت: «پس اگر مرا پیروی می‌کنی، از هیچ کاری که انجام می‌دهم پرسش مکن، مگر آنکه خودم آن را برای تو بیان کنم.» پس به راه افتادند. سرانجام چون سوار کشتی شدند، آن مرد کشتی را سوراخ کرد. موسی گفت: «آیا کشتی را سوراخ کردی تا سرنشینانش را غرق کنی؟ چه کار شگفتی انجام دادی!» او گفت: «آیا به تو نگفتم که تو هرگز نخواهی توانست با من شکیبایی کنی؟» موسی گفت: «مرا به سبب فراموشی‌ام ببخش و کار مرا بر من سخت مگیر.» و به راه خود ادامه دادند. آنگاه به نوجوانی رسیدند و آن مرد او را کشت. موسی گفت: «آیا انسانی بی‌گناه را کشتی؟ او که کسی را نکشته بود! چه کار زشتی کردی!» او گفت: «آیا به تو نگفتم که تو هرگز نخواهی توانست با من شکیبایی کنی؟» موسی گفت: «از این پس، اگر از کاری که انجام می‌دهی پرسیدم، مرا از همراهی خود جدا کن، که از جانب من عذر کافی شنیده‌ای.» و به راه ادامه دادند. تا اینکه به شهری رسیدند و از مردم آن غذا خواستند، اما آنان از پذیرایی ایشان خودداری کردند. در آنجا دیواری یافتند که در آستانه فرو ریختن بود و آن مرد آن را تعمیر کرد. موسی گفت: «اگر می‌خواستی، می‌توانستی بابت این کار مزدی بگیری.» او گفت: «این جدایی میان من و تو است. اکنون تفسیر آنچه را که نتوانستی بر آن شکیبا باشی به تو خبر می‌دهم: آن کشتی متعلق به مستمندانی بود که با دریا روزگار می‌گذراندند و من خواستم آن را معیوب کنم، زیرا پشت سر ایشان پادشاهی بود که هر کشتی سالمی را به زور می‌گرفت. وأمّا الغلامُ فكان أبواهُ مؤمنَيْن فخشينا أن يُرهِقهما طغيانًا وكُفرًا {فأردنا أن يُبدلَهما ربُّهما خيرًا منه زكاةً وأقربَ رُحمًا}. وأمّا الجدارُ فكان لغُلامَيْن يتيمَيْن في المدينة وكان تحتَه كنزٌ لهما وكان أبوهما صالحًا فأراد ربُّك أن يبلُغا أشُدَّهما ويستخرجا كنزَهما رحمةً من ربِّك. وما فعلتُه عن أمري ذلك تأويلُ ما لم تستطِع عليه صبرًا.

“So the two turned back, retraced their footsteps, and found one of Our servants— a man to whom We had granted Our mercy and whom We had given knowledge of Our own. Moses said to him, ‘May I follow you so that you can teach me some of the right guidance you have been taught?’ The man said, ‘You will not be able to bear with me patiently. How could you be patient in matters beyond your knowledge?’ Moses said, ‘God willing, you will find me patient. I will not disobey you in any way.’ The man said, ‘If you follow me then, do not query anything I do before I mention it to you myself.’ They travelled on. Later, when they got into a boat, and the man made a hole in it, Moses said, ‘How could you make a hole in it? Do you want to drown its passengers? What a strange thing to do!’ He replied, ‘Did I not tell you that you would never be able to bear with me patiently?’ Moses said, ‘Forgive me for forgetting. Do not make it too hard for me to follow you.’ And so they travelled on. Then, when they met a young boy and the man killed him, Moses said, ‘How could you kill an innocent person? He has not killed anyone! What a terrible thing to do!’ He replied, ‘Did I not tell you that you would never be able to bear with me patiently?’ Moses said, ‘From now on, if I query anything you do, banish me from your company— you have put up with enough from me.’ And so they travelled on. Then, when they came to a town and asked the inhabitants for food but were refused hospitality, they saw a wall there that was on the point of falling down and the man repaired it. Moses said, ‘But if you had wished you could have taken payment for doing that.’ He said, ‘This is where you and I part company. I will tell you the meaning of the things you could not bear with patiently: the boat belonged to some needy people who made their living from the sea and I damaged it because I knew that coming after them was a king who was seizing every [serviceable] boat by force. The young boy had parents who were people of faith, and so, fearing he would trouble them through wickedness and disbelief, we wished that their Lord should give them another child—purer and more compassionate—in his place. 309 The wall belonged to two young orphans in the town and there was buried treasure beneath it belonging to them. Their father had been a righteous man, so your Lord intended them to reach maturity and then dig up their treasure as a mercy from your Lord. I did not do [these things] of my own accord: these are the explanations for those things you could not bear with patience.’”310.

علاوه بر مقایسه‌ی خرد محدود ما با خرد خداوند، این داستان درس‌ها و بینش‌های معنوی کلیدی نیز ارائه می‌دهد. نخستین درس این است که برای فهمیدن خواست خداوند باید فروتن بود. موسی نزد خضر رفت و می‌دانست که او دانشی الهام‌شده از جانب خداوند دارد که خداوند آن را به موسی نداده است. موسی با فروتنی درخواست کرد که از او بیاموزد، اما خضر با پرسش از توانایی او در شکیبایی پاسخ داد؛ با این حال موسی اصرار کرد و خواست که بیاموزد. (منزلت معنوی موسی ﷺ بنا بر سنت اسلامی بسیار بلند است. او پیامبر و فرستاده‌ی خداوند بود، با این همه با فروتنی نزد آن مرد رفت.) درس دوم این است که برای آنکه بتوان از نظر عاطفی و روانی با رنج و شر در جهان کنار آمد، شکیبایی لازم است. خضر می‌دانست که موسی نمی‌تواند با او شکیبا باشد، زیرا کارهایی می‌کرد که موسی آن‌ها را شر می‌پنداشت. موسی کوشید شکیبا باشد، اما همواره کردار آن مرد را زیر سؤال می‌برد و خشم خود را از شری که به نظرش می‌رسید ابراز می‌کرد. با این حال، در پایان داستان، پس از آنکه خضر فریاد زد که موسی نتوانسته شکیبایی کند، حکمت الهی پشت کارهای خود را توضیح داد. آنچه از این داستان می‌آموزیم این است که برای کنار آمدن با شر و رنج در جهان، از جمله ناتوانی‌مان در فهم آن‌ها، باید فروتن و شکیبا باشیم.

In addition to contrasting our limited wisdom with God’s, this story also provides key lessons and spiritual insights. The first lesson is that in order to understand God’s will, one has to be humble. Moses approached Khidr, and knew that he had some Divinely inspired knowledge that God had not given to Moses. Moses humbly asked to learn from him, yet Khidr responded by questioning his ability to be patient; nevertheless, Moses insisted and wanted to learn. (The spiritual status of Moses is very high according to the Islamic tradition. He was a prophet and messenger, yet he approached the man with humility.) The second lesson is that patience is required to emotionally and psychologically deal with the suffering and evil in the world. Khidr knew that Moses would not be able to be patient with him, as he was going to do things that Moses thought were evil. Moses tried to be patient but always questioned the man’s actions and expressed his anger at the perceived evil. However, at the end of the story, Khidr explained the Divine wisdom behind his actions after exclaiming that Moses was not able to be patient. What we learn from this story is that to be able to deal with evil and suffering in the world, including our inability to understand it, we must be humble and patient.

ابن کثیر، عالم کلاسیک، در شرح آیات بالا توضیح داد که خضر کسی بود که خداوند به او علم حقیقت پشت آنچه شر و رنج به نظر می‌رسد را داده بود، و آن علم را به موسی نداده بود. ابن کثیر در توضیح معنای عبارت «تو هرگز نمی‌توانی با صبر با من همراه باشی» نوشت: «تو نمی‌توانی با من همراه شوی وقتی کارهایی را ببینی که با شریعت تو مخالف است، زیرا من علمی از جانب خداوند دارم که او آن را به تو نیاموخته، و تو علمی از جانب خداوند داری که او آن را به من نیاموخته است.»311.

Commenting on the above verses, the classical scholar Ibn Kathir explained that Khidr was the one to whom God had given knowledge of the reality behind the perceived evil and suffering, and He had not given it to Moses. With reference to the meaning of the statement, “You will not be able to bear with me patiently”, Ibn Kathir wrote: “You will not be able to accompany with me when you see me doing things that go against your law, because I have knowledge from God that He has not taught you, and you have knowledge from God that He has not taught me.”311.

در اصل، حکمت خداوند بی‌کران و کامل است، در حالی که ما حکمت و دانش محدودی داریم. به بیان دیگر، خداوند تمامیت حکمت و دانش را دارد و ما تنها جزئیات آن را. ما چیزها را از دیدگاه ناقص و پاره‌پاره خود می‌بینیم. افتادن در دام خودمحوری مانند این است که پس از دیدن تنها یک تکه از یک پازل، گمان کنیم تمام آن را می‌شناسیم. از این رو ابن کثیر توضیح می‌دهد که آیه‌ی «و چگونه بر چیزی که به آن احاطه‌ی علمی نداری شکیبایی می‌کنی؟» به این معناست که حکمتی الهی وجود دارد که ما به آن دسترسی نداریم: «زیرا می‌دانم که تو به حق بر من خرده خواهی گرفت، اما من از حکمت خداوند و مصالح پنهانی آگاهم که من می‌بینم و تو نمی‌بینی.»312.

In essence, God’s wisdom is unbounded and complete, whereas we have limited wisdom and knowledge. Another way of putting it is that God has the totality of wisdom and knowledge; we just have its particulars. We see things from the perspective of our fragmentary viewpoint. To fall for the trap of egocentrism is like believing you know the entire puzzle after seeing only one piece. Hence Ibn Kathir explains that the verse, “How could you be patient in matters beyond your knowledge?” means that there is a Divine wisdom that we cannot access: “For I know that you will denounce me justifiably, but I have knowledge of God’s wisdom and the hidden interests which I can see but you cannot.”312.

دیدگاهی که بر اساس آن هر آنچه رخ می‌دهد با حکمت الهی هماهنگ است، هم توانمندساز است و هم مثبت. زیرا حکمت خداوند با دیگر جنبه‌های ذات او، مانند کمال و نیکی‌اش، در تضاد نیست. از این رو، شر و رنج در نهایت بخشی از یک هدف الهی هستند. ابن تیمیه، عالم قرن چهاردهم، در میان بسیاری دیگر از علمای کلاسیک، این نکته را به خوبی خلاصه کرده است: «خداوند شرِ محض نمی‌آفریند. بلکه در هر آنچه می‌آفریند، به سبب آنچه نیک است، هدفی حکیمانه نهفته است. با این حال ممکن است برای برخی افراد در آن شری باشد، و این شرِ جزئی و نسبی است. اما شرِ کلی یا شرِ مطلق، پروردگار از آن منزه است.»313

The view that everything that happens is in line with a Divine wisdom is empowering and positive. This is because God’s wisdom does not contradict other aspects of His nature, such as His perfection and goodness. Therefore, evil and suffering are ultimately part of a Divine purpose. Among many other classical scholars, the 14th century scholar Ibn Taymiyya summarises this point well: “God does not create pure evil. Rather, in everything that He creates is a wise purpose by virtue of what is good. However, there may be some evil in it for some people, and this is partial, relative evil. As for total evil or absolute evil, the Lord is exonerated of that.”313

این امر، مفهوم حقایق اخلاقی عینی را که در فصل پیشین مطرح شد، نفی نمی‌کند. حتی اگر همه‌چیز در راستای خیر نهایی باشد و شر «جزئی» باشد، این امر مفهوم شر عینی را تضعیف نمی‌کند. همان‌گونه که بحث شد، شر عینی مطلق نیست، بلکه شری است که بر پایه زمینه یا مجموعه‌ای خاص از متغیرها تعیین می‌شود. بنابراین چیزی می‌تواند به دلیل برخی متغیرها یا زمینه‌ها از نظر عینی شر باشد، و در عین حال در درون یک هدف الهی نهایی که خیر و حکیمانه است قرار گیرد.

This does not negate the concept of objective moral truths mentioned in the previous chapter. Even if everything is in line with ultimate goodness, and evil is ‘partial’, it does not undermine the concept of objective evil. As discussed, objective evil is not absolute, but rather it is evil based on a particular context or set of variables. So something can be objectively evil due to certain variables or context, and at the same time it can be included within an ultimate Divine purpose that is good and wise.

این امر واکنش‌های روان‌شناختی مثبتی در مؤمنان برمی‌انگیزد، زیرا تمامی شر و تمامی رنجی که رخ می‌دهد، به حکمتی الهی است. ابن تیمیه این نکته را چنین خلاصه می‌کند: «اگر خداوند – که بلندمرتبه است – آفریننده‌ی هر چیزی است، خیر و شر را به خاطر حکمت بالغی که دارد می‌آفریند؛ حکمتی که کار او به سبب آن نیکو و کامل است.»314

This evokes positive psychological responses from believers, because all the evil and all the suffering that occur are for a Divine purpose. Ibn Taymiyya summarises this point as well: “If God— exalted is He—is Creator of everything, He creates good and evil on account of the wise purpose that He has in that by virtue of which His action is good and perfect.”314

هنری لائوست، در کتاب «رسالهای درباره دکترینهای اجتماعی و سیاسی تقیالدین احمد بن تیمیه»، این موضع را نیز توضیح میدهد: «خداوند اساساً پروردگاری پاسدار است. شر در جهان هستی واقعی ندارد. هر آنچه خداوند اراده کرده، تنها میتواند با عدالتی فرمانروا و نیکیای بیپایان سازگار باشد، به شرط آنکه از دیدگاه کلیت هستی سنجیده شود، نه از دیدگاه شناخت پراکنده و ناقصی که آفریدگان او از واقعیت دارند…»۳۱۵.

Henri Laoust, in his Essay sur les doctrines sociales et politiques de Taki-d-Din Ahmad b. Taimiya, also explains this position: “God is essentially providence. Evil is without real existence in the world. All that God has willed can only conform to a sovereign justice and an infinite goodness, provided, however, that it is envisaged from the point of view of the totality and not from that of the fragmentary and imperfect knowledge that His creatures have of reality….”315.

آیا خداوند برای اینکه چرا شر و رنج را روا داشته است، به ما دلایلی می‌دهد؟

Does God give us reasons for why He has allowed evil and suffering to exist?.

پاسخ کافی به فرض دوم این است که استدلالی قوی ارائه شود مبنی بر این که خداوند برخی از دلایل خود را برای ما بیان کرده است که چرا اجازه داده شر و رنج در جهان وجود داشته باشد. غنای فکری اندیشه اسلامی دلایل بسیاری در این باره در اختیار ما می‌گذارد.

A sufficient response to the second assumption is to provide a strong argument that God has communicated some reasons to us about why He has allowed evil and suffering in the world. The intellectual richness of Islamic thought provides us with many reasons.

هدف ما عبادت است.

Our purpose is worship.

هدف اصلی انسان، لذت بردن از یک احساس خوشبختی گذرا نیست؛ بلکه رسیدن به آرامش عمیق درونی از راه شناخت و عبادت خداست (نگاه کنید به فصل ۱۵). تحقق این هدف الهی، سعادت جاودان و خوشبختی واقعی را به دنبال خواهد داشت. بنابراین، اگر این هدف اصلی ماست، سایر جنبه‌های تجربه انسانی در مرتبه دوم قرار دارند. قرآن می‌فرماید: «من جن و انس را نیافریدم مگر برای اینکه مرا عبادت کنند.»316

The primary purpose of the human being is not to enjoy a transitory sense of happiness; rather, it is to achieve a deep internal peace through knowing and worshipping God (see Chapter 15). This fulfilment of the Divine purpose will result in everlasting bliss and true happiness. So, if this is our primary purpose, other aspects of human experience are secondary. The Qur’an states, “I did not create either jinn [spirit world] or man except to worship Me.”316

اکنون کسی را در نظر بگیرید که هرگز هیچ رنج و دردی را تجربه نکرده، اما همواره لذت می‌برد. این شخص، به سبب حالِ آسایشی که دارد، خدا را فراموش کرده و در نتیجه آنچه را برای آن آفریده شده انجام نداده است. این شخص را با کسی مقایسه کنید که تجربه‌های سختی و درد او را به سوی خدا رهنمون شده و هدف زندگی‌اش را محقق ساخته است. از منظر سنت معنوی اسلامی، کسی که رنجش او را به سوی خدا برده، بهتر است از کسی که هرگز رنج ندیده و لذت‌هایش او را از خدا دور کرده است.

Consider someone who has never experienced any suffering or pain, but experiences pleasure all the time. This person, by virtue of his state of ease, has forgotten God and therefore failed to do what he was created to do. Compare this person with someone whose experiences of hardship and pain have led him to God, and fulfilled his purpose in life. From the perspective of the Islamic spiritual tradition, the one whose suffering has led him to God is better than the one who has never suffered and whose pleasures have led him away from God.

زندگی ایک امتحان ہے۔

Life is a test.

خداوند ما را همچنین برای آزمایش آفریده است، و بخشی از این آزمایش، تجربه‌ی سختی‌ها و رنج و شر است. قبول شدن در این آزمایش، زمینه‌ساز اقامت دائمی ما در بهشت و نعمت جاویدان است. قرآن توضیح می‌دهد که خداوند مرگ و زندگی را آفریده است: «تا شما را بیازماید که کدامتان نیکوکارتر است؛ و او شکست‌ناپذیر و آمرزنده است.» {الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ}317

God also created us for a test, and part of this test is to experience trials with suffering and evil. Passing the test facilitates our permanent abode of eternal bliss in paradise. The Qur’an explains that God created death and life, “so that He may put you to test, to find out which of you is best in deeds: He is the The-Almighty, The-Forgiving.”317

در سطحی بنیادین، ملحد هدف وجود ما بر روی زمین را درک نمی‌کند. دنیا قرار است عرصه‌ای از آزمون‌ها و سختی‌ها باشد تا رفتار ما سنجیده شود و ما فضیلت را در خود پرورش دهیم. برای نمونه، اگر چیزهایی که صبر ما را بیازماید تجربه نکنیم، چگونه صبر را در خود پرورش دهیم؟ اگر خطری در کار نباشد که با آن روبه‌رو شویم، چگونه شجاع شویم؟ اگر کسی نیازمند همدلی نباشد، چگونه مهربان باشیم؟ آزمون بودن زندگی به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد. برای رشد اخلاقی و معنوی‌مان به چالش‌ها نیاز داریم. ما برای خوش‌گذرانی اینجا نیستیم؛ آن هدف مربوط به بهشت است. پس چرا زندگی آزمون است؟ از آنجا که خداوند کاملاً نیک است، می‌خواهد همه ما ایمان بیاوریم و در نتیجه با او در بهشت به سعادت جاودان برسیم. خداوند روشن کرده است که ایمان را برای همه بندگانش می‌پسندد: «و برای بندگانش کفر را نمی‌پسندد.»318

On a basic level, the atheist misunderstands the purpose of our existence on Earth. The world is supposed to be an arena of trials and tribulations in order to test our conduct and for us to cultivate virtue. For example, how can we cultivate patience if we do not experience things that test our patience? How can we become courageous if there are no dangers to be confronted? How can we be compassionate if no one is in need of it? Life being a test answers these questions. We need challenges to ensure our moral and spiritual growth. We are not here to party; that is the purpose of paradise. So why is life a test? Since God is perfectly good, He wants every single one of us to believe and, as a result, experience eternal bliss with Him in paradise. God makes it clear that He prefers belief for us all: “And He does not approve for His servants’ disbelief.”318

این به وضوح نشان می‌دهد که خداوند نمی‌خواهد کسی به جهنم برود. با این حال، اگر او همه را به بهشت می‌فرستاد، یک ظلم آشکار به عدالت رخ می‌داد؛ خداوند موسی و فرعون و هیتلر و عیسی را یکسان می‌دانست. بنابراین به سازوکاری نیاز است که تضمین کند کسانی که وارد بهشت می‌شوند، بر پایه شایستگی وارد آن می‌شوند. این همان دلیلی است که زندگی آزمونی است. زندگی تنها سازوکاری است برای آن‌که معلوم شود کدام یک از ما واقعاً سزاوار سعادت جاودانه هستیم. از این رو، زندگی پر از موانعی است که همچون آزمون‌هایی برای سنجش رفتار ما عمل می‌کنند.

This clearly shows that God does not want anyone to go to hell. However, if He were to send everyone to paradise, then a gross violation of justice would take place; God would be treating Moses and the Pharaoh and Hitler and Jesus as the same. A mechanism is needed to ensure that people who enter paradise do so based on merit. This explains why life is a test. Life is just a mechanism to see who among us are truly deserving of eternal happiness. As such, life is filled with obstacles, which act as tests of our conduct.

از این نظر، اسلام به‌شدت توانمندساز است، زیرا رنج، شر، آسیب، درد و مشکلات را آزمایشی می‌داند. ما می‌توانیم خوش باشیم، اما با هدفی آفریده شده‌ایم و آن هدف، عبادت خداوند است. دیدگاه توانمندساز اسلام این است که آزمایش‌ها نشانه‌ی محبت خداوند تلقی می‌شوند. پیامبر محمد ﷺ فرمود: «هنگامی که خداوند بنده‌ای را دوست بدارد، او را می‌آزماید.»319

In this regard, Islam is extremely empowering because it sees suffering, evil, harm, pain and problems as a test. We can have fun, but we have been created with a purpose and that purpose is to worship God. The empowering Islamic view is that tests are seen as sign of God’s love. The Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم said, “When God loves a servant, He tests him.”319

دلیل اینکه خداوند کسانی را که دوست دارد امتحان می‌کند این است که این امتحان راهی برای رسیدن به سعادت جاودان بهشت است، و ورود به بهشت نتیجهٔ محبت و رحمت الهی است. خداوند این مطلب را در قرآن به روشنی بیان می‌کند: {آیا گمان کرده‌اید که بی‌آنکه مانند کسانی که پیش از شما بودند آزموده شوید، به بهشت داخل خواهید شد؟ آنان به سختی و زیان دچار شدند و چنان تکان خوردند که فرستاده [خدا] و کسانی که با او ایمان آورده بودند گفتند: یاری خدا کی خواهد رسید؟ آگاه باشید که یاری خداوند نزدیک است.}320

The reason God tests those whom He loves is because it is an avenue to achieve the eternal bliss of paradise—and entering paradise is a result of Divine love and mercy. God points this out clearly in the Qur’an: “Do you suppose that you will enter the Garden without first having suffered like those before you? They were afflicted by misfortune and hardship, and they were so shaken that even [their] messenger and the believers with him cried, ‘When will God’s help arrive?’ Truly, God’s help is near.”320

زیبایی سنت اسلامی در این است که خداوند، که ما را بهتر از خودمان می‌شناسد، پیش‌تر ما را توانمند ساخته و به ما می‌گوید که توان غلبه بر این آزمون‌ها را داریم. «خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند.» {لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا}321

The beauty of the Islamic tradition is that God, who knows us better than we know ourselves, has already empowered us and tells us that we have what it takes to overcome these trials. “God does not burden any soul with more than it can bear.”321

با این حال، اگر پس از تلاش صادقانهٔ خود نتوانیم بر این آزمایشها چیره شویم، رحمت و عدالت خداوند تضمین میکند که به نحوی پاداش داده شویم، یا در همین زندگی دنیا یا در زندگی جاودانهای که در انتظار ماست.

However, if we cannot overcome these trials after having tried our best, God’s mercy and justice will ensure that we are recompensed in some way, either in this life or the eternal life that awaits us.

شناخت خدا

Knowing God.

سختی و رنج به ما امکان می‌دهد که صفات خداوند، مانند «الحافظ» (نگهدارنده) و «الشافی» (شفادهنده)، را درک کنیم و بشناسیم. برای نمونه، اگر درد بیماری نبود، صفت خداوند به‌عنوان «الشافی» یا کسی که به ما سلامتی می‌بخشد را قدر نمی‌دانستیم. در سنت معنوی اسلامی، شناخت خداوند بزرگ‌ترین خیر است و ارزش آن را دارد که رنج و درد را تحمل کنیم، زیرا این شناخت، تحقق هدف اصلی ما را تضمین می‌کند که در نهایت به بهشت می‌انجامد.

Hardship and suffering enables us to realise and know God’s attributes, such as The-Protector and The-Healer. For example, without the pain of illness we would not appreciate God’s attributes as The-Healer, or the one who gives us health. Knowing God in the Islamic spiritual tradition is a greater good, and worth the experience of suffering or pain, as it will ensure the fulfilment of our primary purpose, which ultimately leads to paradise.

مصلحتِ بزرگ‌تر

Greater good.

رنج و شر، خیر بزرگ‌تری را ممکن می‌سازند که به آن خیر درجه‌ی دوم نیز گفته می‌شود. خیر درجه‌ی اول، لذت جسمانی و شادی است و شر درجه‌ی اول، درد جسمانی و اندوه. برخی نمونه‌های خیر درجه‌ی دوم عبارت‌اند از شجاعت، فروتنی و صبر. با این حال، برای داشتن یک خیر درجه‌ی دوم (مانند شجاعت) باید یک شر درجه‌ی اول (مانند ترس و بزدلی) وجود داشته باشد. بر اساس قرآن کریم، خیرِ والا مانند شجاعت و فروتنی با شر ارزش یکسانی ندارد: «بگو: ناپاک و پاک برابر نیستند، هرچند فراوانی ناپاک تو را به شگفت آورد. پس از خدا پروا کنید ای خردمندان، باشد که رستگار شوید.»[322]

Suffering and evil allow a greater good, also known as second-order good. First-order good is physical pleasure and happiness, and first-order evil is physical pain and sadness. Some examples of second-order goodness include courage, humility and patience. However, in order to have a second-order good (like courage) there must be a first-order evil (like cowardice). According to the Qur’an, elevated good such as courage and humility do not have the same value as evil: “Say Prophet, bad cannot be likened to good, though you may be dazzled by how abundant the bad is. Be mindful of God, people of understanding, so that you may prosper.”322.

اختیار و آزادیِ اراده

Free will.

خداوند به ما اراده‌ی آزاد عطا کرده است، و اراده‌ی آزاد شامل توانایی انتخاب انجام اعمال شر نیز می‌شود. این موضوع شر شخصی را توضیح می‌دهد، یعنی شر یا رنجی که توسط انسان انجام می‌شود. ممکن است این پرسش مطرح شود که چرا خداوند اصلاً به ما اراده‌ی آزاد داده است؟ برای آنکه آزمون‌های زندگی معنادار باشند، وجود اراده‌ی آزاد ضروری است. امتحانی بی‌معنا است اگر دانش‌آموز ملزم یا مجبور باشد به هر سؤال پاسخ درست دهد. به همین ترتیب، در آزمون زندگی، انسان‌ها باید آزادی کافی داشته باشند تا هر طور که می‌خواهند عمل کنند. خوبی و بدی معنای خود را از دست می‌دهند اگر خداوند همواره تضمین می‌کرد که ما خوبی را برگزینیم. این مثال را در نظر بگیرید: کسی اسلحه‌ی پرشده‌ای را به سر شما نشانه می‌رود و از شما می‌خواهد که به خیریه کمک کنید. شما پول را می‌دهید، اما آیا این کار ارزش اخلاقی دارد؟ ندارد، زیرا تنها زمانی ارزش دارد که یک عامل آزاد آن را انتخاب کند.

God has given us free will, and free will includes the ability to choose to commit evil acts. This explains personal evil, which is evil or suffering committed by a human being. One can ask: Why has God given us free will at all? In order for the tests in life to be meaningful, there must be free will. An exam is pointless if the student is obligated or forced to answer correctly on each question. Similarly, in the exam of life, human beings must be given adequate freedom to do as they please. Good and evil lose their meaning if God were to always ensure we chose good. Take the following example into consideration: someone points a loaded gun to your head and asks you to give to charity. You give the money, but does it have any moral value? It does not, for it only has value if a free agent chooses to do so.

ترک دنیا

Detachment from the world.

بر اساس سنت اسلامی، خداوند ما را آفریده تا او را بپرستیم و به او نزدیک شویم. یک اصل بنیادین در این باره آن است که باید خود را از ماهیت گذرای دنیا جدا کنیم. دنیا که به معنای پست و فرومایه است، جایگاه محدودیت‌ها، رنج، از دست دادن، خواسته‌ها، نفس، افراط و شر است. رنج به ما نشان می‌دهد که دنیا چقدر واقعاً پست است و بدین ترتیب جدا شدن ما از آن را آسان می‌کند. به این ترتیب، می‌توانیم به خداوند نزدیک‌تر شویم.

According to the Islamic tradition, God has created us so that we may worship and draw near to Him. A fundamental principle concerning this is that we must detach ourselves from the ephemeral nature of the world. Known as dunya, meaning low or lowly, the ephemeral world is the place of limitations, suffering, loss, desires, ego, excessiveness and evil. Suffering shows us how truly low the dunya is, thereby facilitating our detachment from it. Thus, we are able to draw closer to God.

پیامبر محمد ﷺ روایت شده که فرمودند: «دوستی دنیا ریشهٔ هر گناهی است.»۳۲۳ از این رو، برای رسیدن به هدف غایی معنوی، یعنی تقرب به خداوند و سپس بهشت، وارستگی از دنیا ضروری است.

The Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم was reported to have said, “Love of the dunya is the root of all evil.”323 Therefore, detachment from the dunya is necessary to reach the ultimate spiritual goal of nearness to God, and subsequently paradise.

قرآن کریم به روشنی بیان می‌کند که دنیا زودگذر است و لذتی فریبنده دارد: «بدانید که زندگانی دنیا جز بازی و سرگرمی و زینت و فخرفروشی میان شما و افزون‌طلبی در مال و فرزندان نیست؛ همانند بارانی که رستنی‌های آن کشاورزان را به شگفتی وا می‌دارد، سپس خشک می‌شود و آن را زرد می‌بینی، سپس به کاه درهم‌شکسته تبدیل می‌گردد.»324

The Qur’an makes it very clear that the dunya is ephemeral and a deceiving enjoyment: “Know that the life of this dunya is but amusement and diversion and adornment and boasting to one another and competition in increase of wealth and children—like the example of a rain whose [resulting] plant growth pleases the tillers; then it dries and you see it turned yellow; then it becomes [scattered] debris.”324

مفهوم دنیا نباید با جنبههای مثبت آفرینش، که در زبان عربی به «عالَم» و «خَلق» معروف است، اشتباه گرفته شود. این مفاهیم به زیبایی و شگفتیِ آنچه خدا آفریده است مربوط میشوند. هدف از آنها تشویق مردم به تفکر و فهمیدن است و وسیلهای هستند برای این نتیجهگیری که پشت این آفرینش، قدرت، رحمت و حکمتِ الهی وجود دارد.

The concept of the dunya should not be confused with the positive aspects of creation, known in Arabic as ‘alam and khalq. These concepts relate to the beauty and wonder of what God has created. They are intended to encourage people to reflect and understand, which serve as a means to conclude that there is a Divine power, mercy and wisdom behind them.

رنج مردمان بی‌گناه، موقتی است.

Suffering of innocent people is temporary.

حتی اگر خیرِ بزرگتری تحقق یابد، ممکن است دیده شود که برخی انسانها همچنان رنج میکشند بیآنکه هیچ تسکینی بیابند. از همین رو در اسلام، خداوند نه تنها برای شرّ و رنج این جهان توجیهاتی فراهم میکند، بلکه آنها را جبران نیز میکند. سرانجام، همهٔ مؤمنانی که رنج کشیدند و بیگناه بودند، به سعادت جاودان نائل خواهند شد و تمام رنجی که متحمل شدهاند—حتی اگر تمام عمرشان را رنج کشیده باشند—برای همیشه فراموش خواهد شد. پیامبر محمد ﷺ فرمود:

Even if there is a lot of greater good to be actualised, one may observe that some people still suffer without experiencing any relief. This is why in Islam, God not only provides justifications for evil and suffering in this world, but also recompenses them. At the end, all believers who suffered and were innocent will be granted eternal bliss, and all the suffering they had—even if they suffered all of their lives— will be forgotten forever. The Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم said:

«…آنگاه کسی را که بیشترین رنج را در دنیا از میان اهل بهشت کشیده است می‌آورند و تنها برای لحظه‌ای در بهشت فرو برده می‌شود. سپس از او پرسیده می‌شود: "ای فرزند آدم، آیا هرگز رنجی دیده‌ای؟ آیا در زندگی‌ات سختی‌ای به تو رسیده است؟" او پاسخ می‌دهد: "نه، ای پروردگارم، به خدا سوگند. هرگز رنجی نکشیده‌ام و هرگز سختی‌ای ندیده‌ام."»۳۲۵.

“…the person who had suffered the most affliction in the world of those destined for Paradise will be brought forth and merely dipped into Paradise for a moment. Then he will be asked ‘O son of Adam, have you ever seen suffering? Have you ever experienced hardship in your life?’ He will reply ‘No my Lord, by God. I have never undergone suffering. I have never seen hardship.’”325.

دیدگاه‌های معنوی

Spiritual perspectives.

در چارچوب الحاد، شر هیچ هدفی ندارد. شر یکی از نیروهای کورِ جهان است که بی‌هدف و بی‌تمایز طعمهٔ خود را برمی‌گزیند. کسانی که قربانی رنج و شرّ هستند، دیدگاه عاطفی و عقلانی‌ای ندارند که به تسکین رنجشان کمک کند یا تجربه‌هایشان را در چارچوبی معنادار قرار دهد. ممکن است کسی تمام عمر رنج کشیده باشد و سرانجام تنها در گور جای گیرد. تمام رنج، فداکاری و درد او هیچ معنایی نخواهد داشت. شر ناشی از فرایندهای فیزیکیِ پیشین دانسته می‌شود و کسانی که شر را تجربه می‌کنند هیچ پناهگاهی ندارند. آنان نمی‌توانند هیچ نوع اراده‌ای، چه انسانی و چه الهی، به آن نسبت دهند، زیرا همه‌چیز به رویدادهای فیزیکیِ کور، تصادفی و غیرعقلانی فروکاسته می‌شود. بنابراین، پیامدهای منطقیِ الحاد کاملاً تأسف‌بار است.

Under atheism, evil has no purpose. It is one of the blind forces in the world that indiscriminately chooses its prey. Those who are victims of suffering and evil have no emotional and rational perspectives to help alleviate their suffering or put their experiences into context. Someone could have suffered all their life and just ended up in the grave. All of their suffering, sacrifice and pain would have absolutely no meaning whatsoever. Evil is viewed to occur due to prior physical processes, and those who experience evil have no recourse. They cannot attribute any type of will to it, whether human or Divine, because everything is just reduced to blind, random and non-rational physical occurrences. Thus, the logical implications of atheism are quite depressing.

سنت اسلامی سرچشمهای از مفاهیم، اصول و اندیشههاست که سفر زندگی مؤمن را آسان میکند. پیامبر محمد ﷺ مؤمنان را با امید و صبر توانمند ساخت. هر رنجی که ما تحمل میکنیم وسیلهای برای پاکسازی روحی است و به این ترتیب، راه را برای بهشتی هموار میکند که در آن هر رنجی را که تجربه کردهایم فراموش خواهیم کرد.

The Islamic tradition has a fountain of concepts, principles and ideas that facilitate the believer’s journey in life. The Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم empowered the believers with hope and patience. All of the suffering that we face is a means of spiritual purification, thereby facilitating paradise in which we will forget every suffering that we ever experienced:

«هیچ مصیبتی به مسلمان نمی‌رسد جز آنکه خداوند به سبب آن بخشی از گناهانش را می‌بخشد، حتی اگر آن مصیبت تنها خاری باشد که به او فرو می‌رود.» ۳۲۶

“No calamity befalls a Muslim but that God expiates some of his sins because of it, even though it were the prick he receives from a thorn.”326.

شگفت است کار مؤمن، زیرا تمام کار او خیر است، و این برای هیچکس جز مؤمن نیست. اگر خوشی و نعمتی به او برسد شکرگزاری می‌کند و این برای او خیر است. و اگر آسیب و سختی‌ای به او برسد صبر می‌کند و این برای او خیر است.327.

“Amazing is the affair of the believer, verily all of his affair is good, and this is for no one except the believer. If something of good/happiness befalls him he is grateful and that is good for him. If something of harm befalls him he is patient and that is good for him.”327.

حتی بلایای طبیعی و بیماریهای کشنده نیز از دریچهٔ امید، رحمت و مغفرت نگریسته میشوند. دیدگاه اسلام نسبت به بیماری این است که آن نوعی پاکسازی است که برای بیمار، رسیدن به سعادت جاویدان در بهشت را میسر میسازد. پیامبر محمد ﷺ دیدار از بیماران را تشویق میکرد: «گرسنه را طعام دهید، بیمار را عیادت کنید و اسیر را آزاد سازید.»328

Even natural disasters and fatal illnesses are seen through the eyes of hope, mercy and forgiveness. The Islamic perspective on illness is that it is a form of purification, which facilitates eternal bliss in paradise for the sick. The Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلمencouraged visiting the sick: “Feed the hungry, visit the sick, and free the captives.”328

کسانی که از بیماران پرستاری می‌کنند، به رحمت و آمرزش و سرانجام به بهشت پاداش داده می‌شوند. احادیث نبوی فراوانی این نکات را بیشتر شرح داده‌اند. برای نمونه، پیامبر محمد ﷺ فرمود: اگر مؤمنی بر اثر طاعون یا بیماری شکم بمیرد، شهید به شمار می‌آید و همه شهیدان به بهشت می‌روند.[329][330] احادیثی الهام‌بخش دربارهٔ رحمت، پاداش و برکت برای کسانی که از بیماران عیادت و پرستاری می‌کنند نیز وجود دارد. پیامبر محمد ﷺ فرمود: هر که از بیماری عیادت کند «در رحمت فرو می‌رود تا بنشیند، و چون بنشیند، در آن غرق می‌شود».[331] روایتی تأثرانگیز و نیرومند از پیامبر محمد ﷺ به ما می‌آموزد که کسانی که از بیماران عیادت می‌کنند، خداوند را با خود خواهند یافت.

Those who take care of the sick are rewarded with mercy and forgiveness, and ultimately paradise. There are many Prophetic traditions that elaborate on these points. For example, the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلمsaid that if a believer dies of the plague or a stomach illness, they are considered a martyr, and all martyrs329 go to paradise.330 There are inspiring traditions of mercy, reward and blessings for those who visit and care for the sick; the Prophet Muhammad taht dias صلى الله عليه وسلمwhoever visits a sick person “is plunging into mercy until he sits down, and when he sits down he is submerged in it.”331 A moving and powerful narration from the Prophet Muhammad t صلى الله عليه وسلمeaches us that those who visit the sick will find God with them:

«همانا خداوند، بلندمرتبه و باشکوه، در روز قیامت خواهد فرمود: "ای فرزند آدم! من بیمار شدم، اما تو از من عیادت نکردی." انسان خواهد پرسید: "ای پروردگار من! چگونه از تو عیادت کنم، در حالی که تو پروردگار جهانیانی؟ و چگونه ممکن است که تو بیمار شوی؟" او، که توانای مطلق است، خواهد فرمود: "آیا نمی‌دانستی که فلان بنده‌ی من بیمار شد، اما تو از او عیادت نکردی؟ آیا نمی‌دانستی که اگر از او عیادت می‌کردی، مرا در کنار او می‌یافتی؟"»332

“Verily, God, the Exalted and Glorious, will say on the Day of Judgement: ‘O Son of Adam! I fell ill, but you did not visit Me.’ The human will ask, ‘O my Sustainer! How could I visit You when You are the Sustainer of the Worlds? And how can You fall sick?’ He, the Almighty, will say, ‘Did you not know that such and such a servant of Mine was sick. But you did not visit him. Did you not know that, had you visited him, you would have found Me by his side?’”332

حتی در مورد بلایای طبیعی مانند سونامی، قربانیان مؤمن در سنت اسلامی از اهل بهشت به شمار می‌آیند، زیرا مرگ بر اثر غرق شدن شهادت محسوب می‌شود. پیامبر اسلام ﷺ در این باره فرموده‌اند: «هر کس غرق شود، شهید است».۳۳ دانشمندان اسلامی نتیجه گرفته‌اند که اگر مؤمنی در اثر فرو ریختن ساختمان در زلزله جان دهد (برخی این حکم را به سقوط هواپیما یا تصادف اتومبیل نیز تعمیم داده‌اند)، او از اهل بهشت شمرده می‌شود. پیامبر ﷺ همچنین فرموده‌اند که از شهدا «کسی است که در اثر فروریختن (بنا) بمیرد».334

Even in the case of natural disasters like tsunamis, the believing victims would be considered people of paradise because death by drowning is considered martyrdom in the Islamic tradition. The Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلمsaid in this regard, “Anyone who drowns is a martyr.”333 Islamic scholars conclude that if a believer died as a result of being crushed by a building during an earthquake (some even extend this to a plane or a car crash), then they are considered people of paradise. The Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلمsaid that one of the martyrs includes “the one who died in a collapsed (building)”.334

اما خدا می‌توانست جهانی بدون رنج بیافریند. با وجود آنچه تاکنون گفته شد، اعتراض کلیدی‌ای که معمولاً پس از آن مطرح می‌شود این است: «اما خدا می‌توانست جهانی بدون رنج بیافریند». این ادعا چیزی جز بازگویی همان استدلال اصلی نیست؛ به بیان دیگر، این پرسش که چرا خدا اجازه داده شر و رنج وجود داشته باشد. بنابراین پاسخ آن همان است: حکمت الهی. کسی که این اعتراض را مطرح می‌کند، از آن رو چنین می‌کند که نمی‌تواند دریابد چرا اساساً شر و رنج وجود دارد، و بر این باور است که خدای مهربان و توانا باید هر شری و هر رنجی را بازدارد. با این حال، این موضوع پیش‌تر در همین فصل بررسی شده است.

But God could create a world without suffering Notwithstanding the discussion so far, a key objection that usually follows is “but God could create a world without suffering”. This contention is just a repackaging of the original argument; in other words: Why has God allowed evil and suffering to exist? Therefore, the same answer applies; Divine wisdom. The one who makes this objection does so because they cannot understand why there is evil and suffering in the first place, and they believe that a merciful and powerful God should prevent every evil and suffering. Nevertheless, this has already been addressed in this chapter.

مسئلهٔ «شر» و رنج برای مؤمن مسئلهای نیست، زیرا شر و رنج بهعنوان کارکردهایی از حکمت ژرف، کمال و نیکی خداوند فهمیده میشوند. آموزههای معنوی اسلام، احساس امید، صبر و آرامش را پدید میآورد. پیامد منطقی الحاد این است که انسان در وضعیتی ناامیدکننده فرو میرود و پاسخی برای این پرسش ندارد که چرا شر و رنج وجود دارد. این ناآگاهی بیشتر به خودمحوری بازمیگردد که باعث میشود ملحدان در توانایی دیدن امور از دیدگاهی دیگر ناکام بمانند، همانگونه که خود من وقتی والدینم را بدخواه میپنداشتم، چون مانع نوشیدن ویسکی پدربزرگم میشدند.

The ‘problem’ of evil and suffering is not a problem for the believer, as evil and suffering are understood as functions of God’s profound wisdom, perfection and goodness. The spiritual teachings of Islam create a sense of hope, patience and tranquillity. The logical implication of atheism is that one is plunged into a hopeless state and does not have any answers to why evil and suffering exist. This ignorance is mostly due to an egocentrism that causes atheists to fail in their ability to see things from another perspective, just as I was when I thought my parents were malicious when they prevented me from drinking my grandfather’s whisky.