«کسی که زندانی است، کسی است که قلبش از خدا زندانی شده است، و اسیر کسی است که هوس‌هایش او را به بردگی کشیده‌اند.» 560 تصور کنید دوستی به شما هر روز ۱۰۰ پوند می‌داد، زیرا بی‌آنکه خودتان مقصر باشید، به کمک مالی نیاز داشتید. این لطف فقط چند روز ادامه نداشت؛ سال‌ها ادامه یافت. پول همچنان در حساب بانکی شما ظاهر می‌شد. اما کم‌کم یادتان رفت که این نیکوکار کیست و در این حالت شدید ناسپاسی، به‌جای آنکه از کسی که پول را داده بود تشکر کنید، از خود پول سپاسگزاری کردید. این توصیفی کوتاه از شرک و الحاد است. از دیدگاه معنوی، این اوج ناسپاسی و بی‌خردی است. انسان باهوش از نظر عاطفی و خردمند همیشه از کسی تشکر می‌کند که چیزی را به او بخشیده که نه آن را به دست آورده و نه مالکش بوده است. این یک اصل اخلاقی غیرقابل چانه‌زنی است. اما چرا این توصیف به شرک و الحاد مربوط می‌شود؟ چیزی در زندگی شماست که آن را رایگان دریافت می‌کنید، با این حال نه آن را به دست آورده‌اید و نه مالکش هستید. هیچ دلیل خوبی هم برای این باور وجود ندارد که شایسته‌ی آن باشید. این چیز همین لحظه است، و لحظه‌ی بعد، و همه‌ی لحظات هستی شما. شما این لحظات را به دست نمی‌آورید، پس چه کاری می‌توانید انجام دهید تا لحظه‌ای دیگر از زندگی‌تان را کسب کنید؟ به همین دلیل است که در فرهنگ عمومی آن را هدیه می‌نامیم: هدیه‌ی زندگی. به همین خاطر است که همه‌ی ما آن را بسیار گرانبها می‌دانیم. شما مالک این لحظات نیستید، زیرا توان پدید آوردن هیچ چیزی را ندارید؛ حتی نمی‌توانید یک مگس بیافرینید. شما شایسته‌ی لحظه‌ای دیگر از هستی‌تان نیستید، زیرا از آنِ شما نیست؛ توان تولید زندگی را ندارید، حتی برای یک ثانیه. با توجه به این حقایق بنیادین، همواره باید در حالت سپاسگزاری باشید، زیرا همیشه چیزی را دریافت می‌کنید که نه آن را به دست آورده‌اید، نه مالک آن هستید و نه شایسته‌اش. از آنجا که شرک‌ورزان و منکران خدا کسی را ندارند که سپاسش گویند، یا سپاس را به موجودی نادرست می‌دهند (که معمولاً موجودی آفریده، وابسته و محدود است)، پس جهان‌بینی‌شان نه‌تنها نامعقول، بلکه اوج ناسپاسی است. همان‌گونه که در فصل ششم بحث شد، خدا بی‌نیاز است و همه‌چیز به او وابسته است. بنابراین، هر آنچه می‌گوییم، انجام می‌دهیم، به کار می‌بریم و به دست می‌آوریم، در بنیاد تنها به خدا وابسته است. از این رو، اگر انسان عاقل و اخلاق‌مدار باشد، ناگزیر باید سپاس خدا را بگوید و بپذیرد که همه سپاس تنها از آنِ اوست. سپاس‌گزاری و شکرگزاری بخش کلیدی عبادت است. با این حال، مفهوم عبادت در سنت اسلامی به سپاس‌گزاری محدود نمی‌شود و بسیار گسترده است. عبادت یعنی باید خدا را دوست بداریم، او را بشناسیم و از او فرمان ببریم، و همه کارهای عبادی را تنها برای او انجام دهیم. کارهای عبادی در اسلام شامل نماز، ستایش خدا، توبه، دعا، انجام کارهای نیک و پاک‌سازی دل از بیماری‌های معنوی است. این جنبه‌های عبادت نه‌تنها معقول‌اند، بلکه در قرآن کریم نیز بارها به آن‌ها اشاره شده است.

“The one who is imprisoned is the one whose heart is imprisoned from God and the captive is the one whose desires have enslaved him.”560, Imagine a friend of yours gave you £100 each day because, without any fault of your own, you required financial assistance. This kindness did not last for a few days; it continued for years. The money kept on appearing in your bank account. However, you started to forget who the benefactor was, and in this state of immense ingratitude, you then began to thank the money and not the one who gave it to you. This describes polytheism and atheism in a nutshell. From a spiritual perspective, it is the height of ingratitude and irrationality. The emotionally intelligent and rational person would always thank the one who gave him something that he did not earn or own. This is a non-negotiable moral principle. Why, however, does this describe polytheism and atheism? There is something in your life that you receive freely, yet you do not earn it and do not own it. There is no good reason to believe that you deserve it either. This thing is this moment, and the next moment, and all of the moments of your existence. You do not earn these moments, so what can you possibly do to earn another instant in your life? This is exactly why in popular culture we call it a gift: the gift of life. That’s why we all consider it to be so precious. You do not own these moments because you do not have the capacity to bring anything into existence; you cannot even create a fly. You do not deserve another moment of your existence because it is not yours; you do not have the ability to produce life, even for a second. In light of these basic truths, you must always be in a state of gratitude, because you always receive something that you neither earn, nor own, nor deserve. Since polytheism and atheism have no one to thank or thank the wrong being (usually a created dependent and finite entity), it follows that their worldviews are not only irrational, but the height of ingratitude. As discussed in Chapter 6, God is independent and everything depends upon Him. Therefore, everything that we say, do, use and acquire is fundamentally dependent on God alone. It inevitably follows—if one is sane and moral—that we must be thankful to God, and acknowledge that all gratitude belongs to Him alone. Thankfulness and gratitude are a key aspect of worship. However, the concept of worship in the Islamic tradition is not restricted to gratitude, it is quite comprehensive. Worship entails that we must love, know and obey God, as well as dedicate all acts of worship to Him alone. Acts of worship in Islam include prayer, praising God, repentance, supplication, performing good deeds and purifying our hearts from their spiritual diseases. These aspects of worship are not only rational; they are also repeatedly mentioned in the Qur’an.

من این فصل را با بحث درباره شکرگزاری آغاز کردم، زیرا شکرگزاری کلید عبادت است. اگر شکرگزار نباشید، در واقع این حقیقت را انکار کرده‌اید که تنها به خدا وابسته‌اید، و انکار کرده‌اید که اوست که هر چیزی را به شما می‌بخشد، هرقدر هم که کوچک باشد. پس جدا از سپاس‌گزاری از کسی که به ما زندگی می‌بخشد، چرا خدا شایسته و سزاوار پرستش ماست؟

I started this chapter by discussing gratitude, because gratitude is a key to worship. If you are not grateful, you completely deny the fact that you are dependent on God alone, and you deny that He is the One who provides you with everything, no matter how small. So apart from being grateful to the One who gives us life, why is God worthy of and entitled to our worship?.

شناخت خدا۔

Knowing God.

پیش از آنکه به این پرسش پاسخ دهم، لازم است توضیح دهم که منظور از شناخت خدا چیست. شناخت خدا برای فهمیدن این که چرا خدا شایستهٔ پرستش ماست ضروری است، زیرا نمی‌توانیم چیزی را که از آن بی‌خبریم بپرستیم. به همین دلیل، در سنت اسلامی، پیمودن راه شناخت خدا خود نوعی عبادت به شمار می‌رود:

Before I answer this question, it is important to elaborate on what is meant by knowing God. Knowledge of God is essential to understanding why God is worthy of our worship, because we cannot worship something we are ignorant of. This is why, in the Islamic tradition, traversing a path of knowing God is a form of worship:

پس بدان که هیچ معبودی جز خدا نیست.561

“So know, that there is no deity except God.”561

شناختِ خدا به این معناست که ما تأیید کنیم او تنها آفریننده و نگه‌دارنده‌ی هر آن چیزی است که وجود دارد (که به «توحیدِ ربوبیت» معروف است). همچنین مستلزم آن است که نام‌ها و صفات او را تأیید کنیم، در حالی که می‌دانیم آن‌ها یگانه‌اند و هیچ چیزی با او قابل مقایسه نیست (که به «توحیدِ اسما و صفات» معروف است). شناختِ خدا همچنین مستلزم آن است که بدانیم او در الوهیت خود یگانه است؛ تنها اوست که شایسته‌ی همه‌ی انواع عبادت است (که به «توحیدِ الوهیت» معروف است). باید توجه داشت که در الهیات اسلامی، تأیید این امر ضروری است که هیچ چیزی به هیچ وجه در قدرت و توانایی آفرینش، نام‌ها و صفات و الوهیت خدا شریک نیست. هرگونه انسان‌وارانگاری کاملاً رد می‌شود. خدا متعالی و در کمال‌ترین حد خود کامل است. او هیچ نقصی ندارد. مفهوم یگانگی در سنت معنوی اسلامی «توحید» نامیده می‌شود که از نظر لغوی به معنای تأیید یگانگی یا یکی و منحصربه‌فرد ساختنِ چیزی است.

To know God means that we affirm that He is the sole creator and maintainer of everything that exists (known as Oneness of God’s Lordship). It also entails that we affirm His names and attributes in the context of recognising that they are unique and that nothing can compare to God (known as Oneness of God’s Names and Attributes). Knowledge of God also involves that we must know that He is unique in His Divinity; He alone is entitled to all acts of worship (known as Oneness of God’s Divinity). It must be noted that in Islamic theology, it is critical to affirm that nothing whatsoever shares God’s creative power and ability, names and attributes and Divinity. All forms of anthropomorphism are completely rejected. God is transcendent and maximally perfect. He has no imperfections. The concept of oneness in the Islamic spiritual tradition is referred to as tawheed, which linguistically means to affirm oneness or to make something one or unique.

توحید الربوبیت

Oneness of Lordship.

توحید ربوبیت یعنی اقرار و باور به اینکه خداوند تنها آفریدگار، مالک و صاحب همه موجودات است. خداوند تنها کسی است که همه چیز را پدید می‌آورد، نگهداری می‌کند، سرپرستی می‌نماید و روزی می‌دهد. بر اساس عقیده توحید در اسلام، هرکس این حقیقت را انکار کند، برای خداوند شریک قائل شده است و این همان شرک است (که در کلام اسلامی به آن «شرک» گفته می‌شود). و هرکس معتقد باشد که این صفات خداوند می‌تواند با هر مخلوقی مشترک باشد، آن مخلوق را به مقام خدایی رسانده است و در نتیجه برای خداوند شریک قرار داده است.

The oneness of God’s Lordship is to affirm and recognise that God is the sole creator, master and owner of everything that exists. God is the One who sustains, takes care of and nourishes everything. According to the Islamic doctrine of tawheed, anyone who denies this has associated partners with God, which is polytheism (known as shirk in Islamic theology). Anyone who believes that these descriptions of God can be shared by any created thing has deified that thing. Therefore, they have associated partners with God.

یگانگی نام‌ها و صفات خداوند

Oneness of God’s names and attributes.

توحید اسما و صفات خدا یعنی خدا را تنها با نام‌ها و صفاتی توصیف کنیم که خودش خود را با آن‌ها توصیف کرده است؛ همان‌هایی که در قرآن و در سخنان پیامبر ﷺ آمده‌اند. (برخی نام‌ها، مانند الخالق یعنی آفریدگار، و القدیر یعنی توانا، را می‌توان با عقل سالم نیز اثبات کرد.) این نام‌ها و صفات، مانند الودود یعنی مهربان و اللطیف یعنی دقیق‌نواز، اثبات می‌شوند، اما با آفریدگان قابل مقایسه نیستند. نام‌ها و صفات خدا کامل‌اند و هیچ کاستی یا عیبی در آن‌ها نیست. خدا خودش نام‌های خود را نیکوترین نام‌ها توصیف کرده است:

The ‘oneness of God’s names and attributes’ means to describe God only by the names and attributes by which He has described Himself, which are found in the Qur’an and the Prophetic teachings (some names such as Al-Khaaliq, The-Creator, and Al-Qadeer, The-Powerful, can be affirmed by a sound rational mind). These names and attributes, such as The-Loving and The-Subtle, are affirmed, but they are not comparable to creation. God’s names and attributes are perfect without any deficiency or flaw. God’s names are described by God Himself as the most beautiful:

«بهترین نامها از آنِ خداست؛ پس او را با آنها بخوانید.»562

“The most beautiful names belong to God: so call on Him by them.”562

همان‌طور که در سراسر این کتاب گفته شد، خداوند کاملاً کامل است. کسی که این نام‌ها و صفات را با مخلوقات مقایسه کند، انسان‌انگاری کرده است و بنابراین برای خدا شریک قائل شده است. و کسی که هر مخلوقی را با خدا مقایسه کند، خداانگاری کرده است، که آن نیز نوعی شریک قائل شدن برای خداست.

As has been mentioned throughout this book, God is maximally perfect. The one who compares these names and attributes to creation has committed humanisation, and therefore has associated partners with God. The one who compares any created thing to God has committed deification, which is also a form of associating partners with God.

یکتایی الوهیت خداوند

Oneness of God’s Divinity.

توحید الوهیت این است که باید تأیید کنیم که تمام عبادت‌ها تنها باید متوجه خداوند باشد. کسی که عبادت را متوجه چیزی غیر از خدا کند، و کسی که در هر عبادتی پاداش را از چیزی غیر از خدا بطلبد، برای او شریک قرار داده است.

The oneness of God’s Divinity is that we must affirm that all acts of worship must be directed to Him alone. Someone who directs acts of worship to anything other than God, and the one who seeks reward from anything other than God in any act of worship, has associated partners with Him.

در برخی زمینه‌ها، برخی اعمال طاعت که به غیر خدا داده شود، شرک به شمار نمی‌آید. برای نمونه، محبت انسان به خدا ممکن است ناقص باشد و نیازمند کامل شدن باشد. شرک ورزیدن در زمینهٔ محبت، به این معناست که انسان چیزی یا کسی را به جای خدا یا همسان با خدا دوست بدارد. کسی می‌تواند خانوادهٔ خود را دوست داشته باشد و این شرک با خدا به حساب نمی‌آید. اما اگر خانواده‌اش را به جای خدا یا همسان با خدا دوست بدارد، آنگاه این نوعی شرک ورزیدن با او خواهد بود.

In certain contexts, some acts of obedience, if directed to other than God, do not constitute associating partners with Him. For example, one’s love for God may be deficient and require perfecting. Associating partners with God in the context of love would involve loving something or someone instead of God or as much as God. Someone can love their family and it would not constitute associating partners with God. If they loved their family instead of God, or as much as God, then that would constitute a form of associating partners with Him.

بزرگ‌ترین گناه

The gravest sin.

شرک ورزیدن به خدا بزرگترین گناه است. پیامد این گناه آن است که کسی که در چنین حالتی بمیرد و توبه نکرده باشد، در حالت کفر مرده است. این گناه هرگز از سوی خدا بخشیده نخواهد شد. (این حکم دربارهٔ شکلهای بزرگ شرک ورزیدن به خدا صادق است. شکلهای کوچکتری نیز وجود دارد که منجر به کفر نمیشوند، مانند صدقه دادن برای غیر خدا، اطاعت از کسی به جای خدا، و ریاکاری در کارهای نیک. با این حال، شکلهای بزرگ شرک ورزیدن به خدا، مانند دعا کردن به غیر او و باور داشتن به اینکه چیزی غیر از او شایستهٔ پرستش است، به کفر میانجامد. با این وجود، این موضوعی ظریف است که متغیرهای بسیاری را باید در نظر گرفت. پیشنهاد میکنم دربارهٔ این موضوع مطالعهٔ بیشتری انجام شود، زیرا هدف این نیست که در اینجا به جزئیات بپردازیم.)

Associating partners with God is the gravest sin. The consequence of this sin is that the one who dies in such a state and has not repented dies in a state of disbelief. This will never be forgiven by God. (This applies to major forms of associating partners with God. There are lesser forms that do not lead to disbelief, such as giving charity for other than God, obeying someone instead of God and showing off one’s good deeds. However, major forms of associating partners with God such as praying to other than Him and believing other things are worthy of worship lead to disbelief. This however is a nuanced topic with many variables to consider. I suggest further study on this topic, as it is not the objective to go into detail here):

«بی‌گمان خداوند شرک ورزیدن به او را نمی‌بخشد، اما آنچه را کمتر از آن است، برای هر کس که بخواهد می‌بخشد. و هر که برای خداوند شریک قرار دهد، قطعاً گناهی بزرگ مرتکب شده است.»563

“Indeed, God does not forgive association with Him, but He forgives what is less than that for whom He wills. And he who associates others with God has certainly committed a tremendous sin.”563

با این حال، اگر کسی برای خدا شریک قائل شود، سپس توبه کند و به سوی او بازگردد و به راه یگانه‌پرستی باز گردد، بخشیده خواهد شد و گناهانش به کارهای نیک تبدیل خواهد گشت:

However, if one associates partners with God and repents to Him and returns to the path of oneness, he or she will be forgiven, and their transgressions will be transformed into good deeds:

«و کسانی که معبود دیگری را همراه با خدا نمی‌خوانند… مگر آنان که توبه کنند و ایمان آورند و کارهای شایسته انجام دهند؛ که خداوند گناهانشان را به کارهای نیک تبدیل می‌کند، و خداوند آمرزنده و مهربان است.»564

“And those who invoke not any other deity along with God… Except those who repent and believe, and do righteous deeds; for those, God will change their sins into good deeds, and God is Oft-Forgiving, Most Merciful.”564

کسی که برای خدا شریک قرار داده و هرگز توبه نکرده و در همان حال مرده است (و هیچ عذری ندارد)، در واقع با بستن درِ رحمت خدا به خودش ستم کرده است. دلهای آنان به‌طور «ابدی» هدایت و رحمت خدا را رد کرده‌اند؛ از این رو، خود را از خداوند بیگانه ساخته‌اند. کسانی که خدا را انکار کرده‌اند، تقاضا خواهند کرد که به زمین بازگردانده شوند تا کار شایسته انجام دهند، اما دلهای آنان به‌طور «ابدی» [آن را] رد کرده است:

The one who has associated partners with God and has never repented, and dies in that state (and has no excuse), has essentially oppressed themselves by closing the door to God’s mercy. Their hearts have ‘eternally’ rejected God’s guidance and mercy; therefore, they have alienated themselves from the Divine. Those who reject God will plead to go back to earth to do righteousness, but their hearts have ‘eternally’ rejected:

«[اینچنین است حال کافران]، تا آنگاه که مرگ به یکی از ایشان فرا رسد، می‌گوید: "پروردگارا، مرا بازگردان، شاید در آنچه ترک کرده‌ام کار شایسته‌ای انجام دهم." هرگز! این تنها سخنی است که او می‌گوید.»565

“[For such is the state of the disbelievers], until, when death comes to one of them, he says, ‘My Lord, send me back that I might do righteousness in that which I left behind.’ No! It is only a word he is saying.”565

این واقعیت معنوی که خود بر خویش تحمیل شده، نوعی انکار است. آن شخص تمام فرصت‌های عادلانه و منصفانه‌ای را که خداوند به او داده تا رحمت و محبت او را بپذیرد، انکار کرده است:

This self-imposed spiritual reality is a form of denial. The person has denied all the just and fair opportunities that God has given them to embrace His mercy and love:

«خدا به ایشان ستم نکرد، لیکن ایشان به خویشتن ستم کردند.»566

“God has not wronged them, but they wronged themselves.”566

«این پاداش آن چیزی است که دستان شما پیش فرستاده‌اند، و خدا هرگز به بندگانش ستم نمی‌کند.»567

“This is reward for what your hands have done. And God is never unjust to His servants.”567

باید توجه داشت که بر اساس الهیات اسلامی، اگر کسی پیام درست اسلام به او نرسیده باشد و در پی حقیقت بوده باشد، او عذر خواهد داشت و در روز قیامت آزموده خواهد شد.568 خداوند «العدل» است و به هیچ کس ستم نخواهد شد. به همین دلیل، هنگامی که فردی غیرمسلمان درگذشته باشد، داوری درباره سرنوشت نهایی او از نظر اسلامی ناپسند شمرده می‌شود (هرچند برخی عالمان گفته‌اند این حکم ممکن است شامل کسانی که هرگز در پی حقیقت نبوده‌اند یا آگاهی کافی از اسلام نداشته‌اند، نشود). هیچ کس از آنچه در دل دیگری می‌گذرد و از این که آیا پیام درست به شیوه درست به او رسیده است یا نه، آگاه نیست. با این حال، از دیدگاه اعتقادی و اجتماعی، غیرمسلمانانی که درگذشته‌اند به عنوان غیرمسلمان دفن خواهند شد. این بدان معنا نیست که این داوری نهایی درباره آنان است. در حقیقت، خداوند به بیشترین و کامل‌ترین شکل عادل و مهربان است، و بنابراین به هیچ کس بی‌رحمانه رفتار نخواهد شد و به هیچ کس ستم نخواهد شد.

It must be noted that according to Islamic theology, if someone was not given the right message of Islam, and sought the truth, they will have an excuse and will be tested on the Day of Judgment.568 God is The-Just and no one will be treated unjustly. This is why, when a non-Muslim has passed away, it is considered un-Islamic to pass judgment on their final abode (however, some scholars have said this may not apply to those who never sought the truth or had sufficient knowledge of Islam). No one knows what is in someone else’s heart and whether someone was given the right message in the right way. However, from a creedal and societal point of view, non-Muslims who died will be buried as non-Muslims. This does not mean that this is their final judgement. In reality, God is maximally and perfectly just and merciful, so no one will be treated unmercifully and no one will be treated unjustly.

کسانی که پیام اسلام را به شکلی درست و صحیح شنیده‌اند، باید در برابر انکارشان پاسخگو باشند. اما کسی که بدون آنکه پیام اسلام را شنیده باشد، یا آن را در صورتی تحریف‌شده شنیده باشد، بمیرد، به او فرصت داده خواهد شد تا حق را بپذیرد.

People who have heard the message of Islam in a sound and correct way will have to account for their denial. However, whoever dies without having heard the message of Islam, or heard it in a distorted form, will be given an opportunity to accept the truth.

به یاری آنچه از آیات قرآن و احادیث نبوی برمی‌آید، الغزالی این رویکرد ظریف را چنین خلاصه می‌کند. او استدلال می‌کند که کسانی که هرگز پیام اسلام را نشنیده‌اند، عذر خواهند داشت: «در واقع، می‌گویم که اگر خدا بخواهد، بیشتر مسیحیان بیزانسی و ترکان این عصر مشمول رحمت خدا خواهند شد. مقصودم کسانی است که در دورترین نواحی بیزانس و آناتولی زندگی می‌کنند و با پیام [اسلام] تماسی نداشته‌اند… ایشان معذورند.»569

Echoing the principles from the various verses of the Qur’an and the Prophetic traditions, Al-Ghazali summarises this nuanced approach. He argues that people who never heard the message of Islam will have an excuse: “In fact, I would say that, God willing, most of the Byzantine Christians and the Turks of this age will be included in God’s mercy. I’m referring here to those who live in the farthest regions of Byzantium and Anatolia who have not come into contact with the message… They are excused.”569

الغزالی نیز استدلال می‌کند که کسانی که چیزهای ناپسندی دربارۀ پیامبر محمد ﷺ و پیام او شنیده‌اند نیز معذور خواهند بود: «این مردم نام "محمد" را می‌دانستند، اما چیزی از خلق و ویژگی‌های او نمی‌دانستند. در عوض، از کودکی تنها این را شنیده بودند که دروغگو و فریبکاری به نام "محمد" ادعای پیامبری کرده است… این گروه، به نظر من، مانند گروه نخست است. زیرا با آنکه نام او را شنیده‌اند، برعکس ویژگی‌های حقیقی او را شنیده‌اند و این انگیزۀ کافی برای آنان نیست که [دربارۀ جایگاه حقیقی او] تحقیق کنند.» 570

Al-Ghazali also argues that the people who heard negative things of the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلمand his message will also be excused: “These people knew the name ‘Muhammad’, but nothing of his character or his qualities. Instead, all they heard since childhood is that a liar and imposter called ‘Muhammad’ claimed to be a prophet… This party, in my opinion, is like the first party. For even though they’ve heard his name, they heard the opposite of what his true qualities were. And this does not provide enough incentive for them to investigate [his true status].” 570

تعالیمِ حقیقیِ اسلام، افراط‌گرایی را مہار کرنے والی ہیں۔ میری رائے میں افراط‌گرایی کی ہر شکل ایک «نظریاتی سختی» پر مبنی ہوتی ہے جو لوگوں کے دلوں کو سخت کر دیتی ہے۔ میرا مطلب یہ ہے کہ لوگ دنیا اور دوسرے انسانوں کے بارے میں غیر قابلِ مذاکرہ، دو ٹوک اور منفی مفروضے اختیار کر لیتے ہیں۔ اس کے نتیجے میں ایک گروہ دوسرے گروہ کو «دوسرا» بنا دیتا ہے۔ «دوسرا بنانا» (otherization) محض لوگوں کو مختلف گروہوں سے منسوب کرنے کا نام نہیں۔ یہ تو فطری ہے اور جدید معاشرے کا حصہ ہے۔ دوسرا بنانا عموماً اُس وقت ہوتا ہے جب ایک گروہ کسی دوسرے گروہ کو منفی انداز میں بیان کرے اور یہ موقف اختیار کرے کہ اس گروہ کا ہر فرد ایک جیسا ہے۔ اس سے دلوں میں سختی آ جاتی ہے اور لوگ ایسے افراد کے ساتھ مثبت انداز میں میل جول رکھنے سے رک جاتے ہیں جو اُن سے مختلف دکھائی دیتے ہیں۔ اسلام لوگوں کو «دوسرا» نہیں بناتا۔ وہ یہ نہیں کہتا کہ مسلمان نہ ہونے والا ہر شخص بالآخر ہلاک ہونے والا یا بدکردار ہے۔ قرآنِ مجید نے واضح کیا ہے کہ دیگر گروہوں کے لوگ «سب یکساں نہیں» {آلِ عمران: 113} ہیں، اور ان میں سے کچھ کو «راستی پر قائم» قرار دیا گیا ہے۔572

The true teachings of Islam are a barrier to extremism. In my view, all forms of extremism are based on an ‘ideological hardness’ that hardens people’s hearts. What I mean by this, is that people adopt non-negotiable, binary and negative assumptions about the world and other people. This makes one group of people ‘otherize’ another. Otherization is not simply labelling people as belonging to other groups. This is natural and part of modern society. Otherization usually happens when one group describes another group in a negative way and maintains that each member is the same. This hardens people’s hearts and prevents them from positively engaging with other people who seem to be different. Islam does not otherize people. It does not assert that everyone who is not a Muslim is ultimately doomed or evil. The Qur’an makes it quite clear that people constituting other groups “are not all alike” 571 and describes some of them as “upright”572

قرآن این مفهوم را دربارهٔ مؤمنان نیز به کار می‌برد؛ برخی نیکوکارند و برخی نیستند. با این همه، اسلام آموزش می‌دهد که با هر انسانی باید با رحمت، مهربانی و انصاف رفتار شود (نگاه کنید به فصل ۱۴).

. The Qur’an also applies this concept to believers too; some are righteous and some are not. Nevertheless, Islam teaches that every human being must be treated with mercy, compassion and fairness (see Chapter 14).

جوهر عبادت

The essence of worship.

در سنت اسلامی، یکی از اعمال کلیدی عبادت، دعا است (که در الهیات اسلامی به «دعا» معروف است). پیامبر محمد ﷺ آموخت که دعا «مغز عبادت» است۵۷۳. دعا تنها به خداوند است، زیرا تنها اوست که هنگام درخواست کمک برای چیزی که به آن نیازمندیم یا آن را می‌خواهیم، می‌تواند یاری‌مان کند. دعا کردن به غیر خداوند عملی شرک‌آمیز است، زیرا شخص از موجودی چیزی می‌خواهد که توان برآوردن آن درخواست را ندارد. برای نمونه، اگر کسی از بت سنگی بخواهد که به او دوقلو دختر عطا کند، این عمل شرک است، زیرا به موجودی دعا کرده که هیچ توانی برای برآوردن آن درخواست ندارد. با این حال، این بدان معنا نیست که از کسی که توان یاری رساندن به شما را دارد، کمک خواستن شرک است. شرک تنها در صورتی است که کسی باور داشته باشد خداوند آفریننده نهایی توانایی آن شخس برای یاری رساندن به او نیست. دعا کردن به خداوند بخشی از خالص کردن عبادت ماست و شیوه دعا کردن ما به او باید با فروتنی باشد. خداوند می‌فرماید: «پروردگارتان را با تضرع و در پنهانی بخوانید»۵۷۴ و «پس او را بخوانید، در حالی که دین خود را برای او خالص گردانیده‌اید»۵۷۵.

In the Islamic tradition, a key act of worship is supplication (known as dua in Islamic theology). The Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم taught that supplication is “the essence of worship”573. Supplications are to God alone, because only He can help us when we ask for help for something that we need or want. Supplicating to anything other than God is an act of polytheism, because the person is asking for something from an entity that does not have the ability to provide or fulfil that request. For example, if someone were to ask a stone idol to grant them twin girls, it would be an act of polytheism because they are supplicating to an entity that has no power to fulfil that request. This does not mean, however, that asking someone who has the ability to assist you for help is polytheism. It would only be polytheism if one were to believe that God was not the ultimate creator of their ability to help you. Supplicating to God is part of making our worship pure, and the way we supplicate to Him should be with humility. God says: “Invoke your Lord with humility”574 and “So call upon Him, [being] sincere to Him in religion.” 575.

según سنت اسلامی معنوی، اعمال عبادی در صورتی پذیرفته می‌شوند که دو شرط داشته باشند. شرط اول این است که عمل عبادی تنها برای رضای خداوند انجام شود. شرط دوم این است که خود عمل، در متون اصلی اسلام یعنی قرآن و سنت نبوی تشریع شده باشد. بنابراین پرسشی طبیعی که از این مطلب برمی‌خیزد این است: این اعمال عبادی کدام‌اند؟ اعمال عبادی بسیارند. همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد، هر کار نیکی که برای خشنودی خداوند انجام شود، عبادت است. با این حال، برخی اعمال عبادی بنیادین وجود دارند که برای عمل معنوی اسلامی ضروری‌اند. پیامبر محمد صلى الله عليه وسلم این‌ها را به‌عنوان ارکان پنج‌گانه اسلام خلاصه کرده‌اند. این‌ها عبارت‌اند از: اقرار و باور قلبی به اینکه معبودی شایستهٔ پرستش جز خداوند نیست و محمد صلى الله عليه وسلم فرستادهٔ نهایی خداوند است؛ نماز پنج‌وقت در شبانه‌روز؛ پرداخت زکات واجب در صورت توانایی مالی؛ روزه‌داری در ماه رمضان (نهمین ماه تقویم اسلامی) و ادای حج در صورت استطاعت. این اعمال عبادی دارای معانی ژرف و ابعاد باطنی‌اند. این‌ها ارکان اساسی اسلام‌اند. با این همه، در پرورش سلوک معنوی فرد، می‌تواند به فعالیت‌های معنوی اضافی فراوانی بپردازد. از جمله: تلاوت قرآن؛ ذکر خداوند؛ پاک‌سازی بیماری‌های معنوی دل؛ صدقهٔ مستحبی؛ رساندن پیام اسلام به دیگران؛ اطعام فقرا؛ مراقبت از حیوانات؛ مطالعهٔ زندگی پیامبر محمد صلى الله عليه وسلم؛ حفظ قرآن؛ نماز شب؛ تأمل در پدیده‌های طبیعت و موارد بسیار دیگر.

According to the Islamic spiritual tradition, acts of worship are accepted if they fulfil two conditions. The first is that the act of worship should be done purely for the sake of God. The second is that the action itself is prescribed by the Islamic source texts: the Qur’an and the Prophetic traditions. So a natural question that follows from this is: What are these acts of worship? The acts of worship are many. As previously mentioned, any good action that is done to please God is an act of worship. However, there are some basic acts of worship which are essential to Islamic spiritual practice. These have been summarised by the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم as the five pillars of Islam. They include: affirming and recognising in one’s heart that there is no deity worthy of worship except God and that Muhammad صلى الله عليه وسلم is God’s final messenger; praying five times a day; giving the obligatory charity if one can afford to; fasting in Ramadan (the 9th month of the Islamic calendar) and performing the pilgrimage if one is able to do so. These acts of worship have profound meanings and inner dimensions. These are the basic pillars of Islam. However, in developing one’s spiritual practice one can engage in a plethora of additional spiritual activities. These include: reciting the Qur’an; remembrance of God; removing the spiritual diseases in one’s heart; voluntary charity; conveying the message of Islam to others; feeding the poor; taking care of animals; studying the life of the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم ;memorising the Qur’an; the night prayer; reflecting on natural phenomena and much more.

چرا همهٔ عبادتهای ما باید تنها برای خدا باشد؟

So why do all our acts of worship have to be dedicated to God alone?.

من در پاسخ به این پرسش، به نکات زیر خواهم پرداخت:

I will elaborate on the following points to answer this question:

حق عبادت خداوند، لازمه‌ی وجود اوست.

• God’s right to worship is a necessary fact of His existence.

• خداوند همه چیز را آفریده و آن‌ها را نگه می‌دارد.

• God has created and sustains everything.

خداوند نعمت‌های بی‌شماری به ما عطا می‌کند.

• God provides us with innumerable favours.

اگر ما خودمان را دوست داریم، باید خدا را دوست بداریم.

• If we love ourselves, we must love God.

خداوند «الْوَدُود» است، و عشق او ناب‌ترین شکل عشق است.

• God is The-Loving, and His love is the purest form of love.

عبادت جزئی از وجود ماست.

• Worship is part of who we are.

• اطاعت از خداوند بخشی از عبادت او است.

• Obeying God is part of worshipping Him.

حق عبادت خداوند، ضرورتِ وجودی اوست.

God’s right to worship is a necessary fact of His existence.

بهترین جا برای شروع، فهمیدن این است که خدا کیست. خدا، بنا به تعریف، کسی است که شایستهٔ پرستش ماست؛ این یک واقعیت ضروری از هستی خود اوست. قرآن بارها این ویژگی خدا را برجسته می‌کند: «به راستی من خدایم. هیچ معبودی جز من نیست، پس مرا بپرست و نماز را برای یاد کردن من برپا دار.»576

The best place to start is to understand who God is. God, by definition, is the One who is entitled to our worship; it is a necessary fact of His own existence. The Qur’an repeatedly highlights this fact about God, “Indeed, I am God. There is no deity except Me, so worship Me and establish prayer for My remembrance.”576

از آنجا که خداوند تنها موجودی است که عبادت حق اوست، پس همهٔ اعمال عبادی ما باید تنها متوجه او باشد. در سنت اسلامی، خداوند موجودی کاملترین کمالات شناخته میشود. او تمام نامها و صفات کامل را به بالاترین درجهٔ ممکن دارد. برای نمونه، در الهیات اسلامی خداوند «الودود» توصیف میشود، و این بدان معناست که محبت او کاملترین و بزرگترین محبت ممکن است. به سبب همین نامها و صفات است که خداوند باید پرستش شود. ما همواره انسانها را به سبب مهربانی، دانش و خِرَد ستایش میکنیم. اما مهربانی، دانش و حکمت خداوند به بالاترین درجهٔ ممکن است، بیآنکه کمبود یا عیبی در آن باشد. بنابراین او سزاوار گستردهترین شکل ستایش است، و ستایش خداوند خود نوعی عبادت است. خداوند همچنین تنها کسی است که شایستهٔ درخواست و دعای ماست. او بهتر از همه میداند چه چیزی برای ما خوب است، و خواهان خیر ماست. چنین موجودی با این صفات باید خوانده شود و از او یاری خواسته شود. خداوند از آن رو شایستهٔ عبادت ماست که در ذات او چیزی هست که او را چنین میسازد: او موجودی است با کاملترین نامها و صفات.

Since God is the only Being whose right is our worship, then all of our acts of worship should be directed to Him alone. In the Islamic tradition, God is considered a maximally perfect Being. He possesses all the perfect names and attributes to the highest degree possible. For example, in Islamic theology, God is described as the The-Loving, and this means that His love is the most perfect and greatest love possible. It is because of these names and attributes that God must be worshipped. We always praise people for their kindness, knowledge and wisdom. However, God’s kindness, knowledge and wisdom are to the highest degree possible with no deficiency or flaw. Therefore, He is worthy of the most extensive form of praise, and praising God is a form of worship. God is also the only One entitled to our supplications and prayers. He knows best what is good for us, and He wants what is good for us. Such a Being with these attributes must be prayed to and be asked assistance of. God is worthy of our worship because there is something about God that makes Him so. He is the Being with the most perfect names and attributes.

یکی از نکات مهم دربارهٔ عبادت خداوند این است که عبادت حق اوست، حتی اگر ما از هیچ نوع آسایشی بهره‌مند نباشیم. اگر زندگی‌ای پر از رنج داشته باشیم، باز هم باید خداوند را عبادت کنیم. عبادت خداوند به نوعی رابطهٔ متقابل وابسته نیست؛ او به ما زندگی می‌بخشد و ما در بازگشت او را عبادت می‌کنیم. مرا بد نفهمید: خداوند نعمت‌های بسیاری به ما می‌بخشد (که در ادامه دربارهٔ آن‌ها سخن خواهم گفت)، اما او به سبب آنچه هست عبادت می‌شود، نه لزوماً به سبب آنکه با حکمت بی‌پایان خود چگونه تصمیم می‌گیرد نعمت‌هایش را میان ما تقسیم کند. ما مردم را به خاطر مهارت ورزشی، فصاحت، قدرت یا هر ویژگی دیگرشان ستایش می‌کنیم، حتی اگر آن‌ها به طور مستقیم سودی به ما نرسانند. به همین ترتیب، خداوند به سبب نام‌ها و صفات کامل خود شایستهٔ ستایش فراوان است، نه در نتیجهٔ آنکه چگونه تصمیم گرفته این صفات را در زندگی ما آشکار کند. اگر ما می‌توانیم کسانی را ستایش کنیم که ویژگی‌هایی محدود و ناقص دارند، پس باید خداوندی را که نام‌ها و صفاتش هیچ نقص و عیبی ندارد، چگونه ستایش کنیم؟

An important point regarding worshipping God is that it is His right, even if we are not recipients of any type of comfort. If we were to live a life full of suffering, God must still be worshipped. Worshipping God is not dependent on some kind of reciprocal relationship; He gives us life, and we worship Him in return. Do not misunderstand what I am saying here: God showers us with many blessings (as I will discuss below); however, He is worshipped because of who He is and not necessarily how He decides—via His boundless wisdom—to distribute His bounty. We praise people due to their sporting skill, eloquence, strength or any other attribute. We do so even though they do not benefit us in any direct way. Similarly, God deserves extensive praise by virtue of His perfect names and attributes and not as a result of how He decided to manifest them in our lives. If we can praise people who have limited and flawed attributes, what does it mean on how we must praise God whose names and attributes have no deficiency or flaw?.

خداوند همه چیز را آفریده و آن‌ها را نگه می‌دارد.

God has created and sustains everything.

خداوند همه چیز را آفریده است؛ او دائماً تمام هستی را نگه می‌دارد و از فضل خود به ما روزی می‌دهد. قرآن این مفهوم را همواره به شیوه‌های گوناگون تکرار می‌کند و این امر در دل شنونده یا خواننده احساس سپاسگزاری و شگفتی برمی‌انگیزد: «اوست که هرچه در زمین است برای شما آفرید.» 577

God has created everything; He continually sustains the entire cosmos and provides for us out of His bounty. The Qur’an continually repeats this concept in various ways, which evokes a sense of gratitude and awe in the heart of the listener or reader: “It is He who created for you all of that which is on the Earth.” 577

«آیا واقعاً برای او شریکانی قرار می‌دهند که چیزی را نمی‌آفرینند و خودشان آفریده شده‌اند؟» ۵۷۸

“Do they indeed ascribe to Him as partners things that can create nothing but are themselves created?” 578

«ای مردم، نعمت خدا را بر خود به یاد آورید. آیا آفریدگاری جز خدا هست که از آسمان و زمین به شما روزی دهد؟ هیچ معبودی جز او نیست، پس چگونه فریب می‌خورید؟» ۵۷۹

“O mankind, remember the favour of God upon you. Is there any creator other than God who provides for you from the heaven and Earth? There is no deity except Him, so how are you deluded?” 579

بنابراین، هر چیزی که در زندگی روزمره به کار می‌بریم، و تمام چیزهای ضروری که برای زنده ماندن به آن‌ها نیاز داریم، از جانب خداست. پس تمام سپاس از آنِ اوست. از آنجا که خدا هر آنچه را که وجود دارد آفریده، او مالک و صاحب اختیار همه چیز است، از جمله ما. از این رو، ما باید با احساس شگفتی و سپاس نسبت به او باشیم. از آنجا که خدا آقا و مولای ماست، ما باید بندگان او باشیم. انکار این امر نه تنها نادیده گرفتن واقعیت است، بلکه اوج ناسپاسی، تکبر و کفران نعمت است، چنان‌که در بخش‌های پیشین این فصل بحث شد.

Therefore, everything we use in our daily lives, and all of the essential things that we require to survive, are due to God. It follows then that His is all gratitude. Since God created everything that exists, He is the owner and master of everything, including us. Hence, we must be in a sense of awe and gratitude to Him. Since God is our Master, we must be His servants. To deny this is not only rejecting reality, but it is the height of ingratitude, arrogance and thanklessness, as discussed earlier in this chapter.

از آنجا که خداوند ما را آفریده است، هستی ما تنها وابسته به اوست. ما خودکفا نیستیم، حتی اگر برخی از ما فریب خورده باشیم که چنین می‌پندارند. چه زندگی همراه با تجمل و آسایش داشته باشیم و چه با فقر و سختی، در نهایت به خداوند وابسته‌ایم. هیچ چیز در این جهان بدون او ممکن نیست و هر آنچه رخ می‌دهد به خواست اوست. موفقیت ما در کسب‌وکار و دستاوردهای بزرگی که ممکن است به آن برسیم، در نهایت به لطف خداوند است. او اسباب و علل را در جهان آفریده که ما برای رسیدن به موفقیت از آن بهره می‌بریم، و اگر او موفقیت ما را نخواهد، هرگز تحقق نخواهد یافت. درک این وابستگی نهایی به خداوند باید در دل‌های ما احساس عمیقی از سپاسگزاری و فروتنی برانگیزد. فروتنی در برابر خداوند و سپاس‌گزاری از او نوعی عبادت است. یکی از بزرگ‌ترین موانع هدایت و رحمت الهی، توهم خودکفایی است که در نهایت بر پایه خودخواهی و غرور استوار است. قرآن این نکته را روشن بیان می‌کند: «چلا إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَىٰ * أَن رَّآهُ اسْتَغْنَىٰ» — «آری، انسان سرکشی می‌کند، آنگاه که خود را بی‌نیاز می‌بیند.»580

Since God created us, our very existence is solely dependent on Him. We are not self-sufficient, even if some of us are deluded in thinking that we are. Whether we live a life of luxury and ease or poverty and hardship, we are ultimately dependent on God. Nothing in this universe is possible without Him and whatever happens is due to His will. Our success in business and the great things that we may achieve are ultimately because of God. He created the causes in the universe that we use to achieve success, and if He does not will our success it will never happen. Understanding our ultimate dependency on God should evoke an immense sense of gratitude and humility in our hearts. Humbling ourselves before God and thanking Him is a form of worship. One of the biggest barriers to Divine guidance and mercy is the delusion of self-sufficiency, which is ultimately based on ego and arrogance. The Qur’an makes this point clear: “But man exceeds all bounds when he thinks he is self-sufficient.”580

و اما آن کس که بخل ورزد و خود را بی‌نیاز بپندارد، و نیکی را تکذیب کند، ما راه را برای او به سوی دشواری هموار خواهیم کرد. و مالش هنگامی که به هلاکت افتد، به کارش نخواهد آمد. بر ماست که هدایت کنیم. ۵۸۱.

“There is the one who is miserly, and is self-satisfied, who denies goodness—We shall smooth his way towards hardship and his wealth will not help him as he falls. Our part is to provide guidance.”581.

خداوند نعمت‌های بی‌شمار به ما ارزانی می‌دارد.

God provides us with innumerable favours.

«و اگر نعمتهای خدا را بشمارید، هرگز نمیتوانید آنها را برشمرید. در حقیقت، انسان بسیار ستمکار و ناسپاس است.»582

“And if you should [try to] count the favours of God, you could not enumerate them. Indeed mankind is [generally] most unjust and ungrateful.”582

ما باید برای همیشه سپاسگزار خداوند باشیم، زیرا هرگز نمی‌توانیم آن‌چنان که شایسته است از نعمت‌های او تشکر کنیم. قلب نمونه‌ای مناسب برای روشن شدن این نکته است. قلب انسان در هر روز حدود ۱۰۰٬۰۰۰ بار می‌تپد، یعنی تقریباً ۳۷٬۰۰۰٬۰۰۰ بار در سال. اگر تا سن ۷۵ سالگی زندگی کنیم، شمار ضربان‌های قلب به ۲٬۷۵۹٬۴۰۰٬۰۰۰ خواهد رسید. چند نفر از ما این تعداد ضربان را حتی شمرده‌ایم؟ هیچ‌کس تاکنون نشمرده است. در واقع شمارش این تعداد ضربان غیرممکن است. نخست اینکه در چند سال اول زندگی انسان توانایی شمردن ندارد؛ پس از همان آغاز، چند سال عقب‌ماندگی وجود دارد. دوم اینکه نمی‌توان هنگام خواب ضربان‌های قلب را شمرد. برای آنکه بتوان ضربان‌های تمام عمر را شمرد، باید از روز تولد و حتی در خواب، هر ضربان را می‌شمردیم. این کار توانایی ما را برای زندگی عادی مختل می‌کرد، زیرا همواره باید حواسمان به شروع هر ضربان تازه می‌بود. از نظر عملی، این کار ناممکن است. با این حال، هر ضربان قلب برای ما ارزشمند است. هر یک از ما حاضر است کوهی از طلا بدهد تا قلبش درست کار کند و ما را زنده نگه دارد. اما باز هم فراموش می‌کنیم و منکر کسی می‌شویم که قلب ما را آفریده و کارکرد آن را ممکن ساخته است. این تمثیل ما را ناگزیر می‌سازد به این نتیجه برسیم که باید شکرگزار خداوند باشیم، و شکرگزاری نوعی عبادت است. بحث بالا تنها به ضربان‌های قلب اشاره دارد؛ پس تصور کنید چه میزان سپاس باید برای سایر نعمت‌های خداوند ابراز کنیم. از این منظر، هر چیزی جز ضربان قلب، خود یک امتیاز اضافی است. خداوند نعمت‌هایی به ما ارزانی داشته که شمارش آن‌ها ممکن نیست، و اگر بتوانیم آن‌ها را بشماریم، باز هم باید او را به خاطر توانایی شمردنشان سپاس گوییم.

We should be eternally grateful to God because we could never thank Him for His blessings. The heart is an appropriate example to illustrate this point. The human heart beats around 100,000 times a day, which is approximately 37,000,000 times a year. If we were to live up to the age of 75, the number of heartbeats would reach 2,759,400,000. How many of us have even counted that number of heartbeats? No one ever has. It is actually impossible to count that many heartbeats. Firstly, for the first few years of your life you cannot count. Already there are a few years of backlog. Secondly, you cannot count your heartbeats while you are sleeping. To be able to count a lifetime’s worth of heartbeats, you would have had to start counting each heartbeat from the day you were born and while you were asleep. This would interfere with your ability to live a normal life, as you would always be counting every time your heart started a new beat. As a practical matter it is impossible. However, every heartbeat is precious to us. Anyone of us would sacrifice a mountain of gold to ensure that our hearts function properly to keep us alive. Yet we forget and deny the One who created our hearts and enables them to function. This illustration forces us to conclude that we must be grateful to God, and gratitude is a form of worship. The above discussion just refers to heartbeats, so imagine the gratitude we must express for all the other blessings God has given us. From this perspective, anything other than a heartbeat is a bonus. God has given us favours we cannot enumerate, and if we could count them we would have to thank Him for the ability to do so.

اگر ما خودمان را دوست داریم، باید خدا را دوست بداریم.

If we love ourselves, we must love God.

دوست داشتن خدا جنبهٔ بنیادین عبادت است. انواع گوناگونی از عشق وجود دارد که یکی از آن‌ها خوددوستی است. این گونه عشق بر اثر میل به ادامهٔ هستی، احساس لذت و پرهیز از درد، و همچنین نیاز به برآوردن نیازها و انگیزه‌های انسانی‌مان پدید می‌آید. همهٔ ما این عشق طبیعی به خویشتن را داریم، زیرا می‌خواهیم شاد و خرسند باشیم. روان‌شناس، اریک فروم، استدلال کرده است که خودِ دوست داشتن نوعی خودبزرگ‌بینی یا خودمحوری نیست. بلکه خودِ دوستی به معنای مراقبت، پذیرش مسئولیت و احترام گذاشتن به خویشتن است. این نوع عشق برای دوست داشتن دیگران ضروری است. اگر نتوانیم خودمان را دوست بداریم، چگونه می‌توانیم دیگران را دوست بداریم؟ هیچ چیز به ما نزدیک‌تر از خودمان نیست؛ اگر نتوانیم از خود مراقبت و احترام کنیم، چگونه می‌توانیم از دیگران مراقبت و احترام کنیم؟ دوست داشتن خویشتن نوعی «همدلی با خود» است. ما با احساسات، افکار و آرزوهای خودمان ارتباط برقرار می‌کنیم. اگر نتوانیم با خودِ خویش ارتباط برقرار کنیم، چگونه می‌توانیم با دیگران همدلی کنیم و پیوند بر قرار سازیم؟ اریک فروم این اندیشه را بازتاب می‌دهد و می‌گوید که عشق «مستلزم آن است که احترام به تمامیت و یکتایی خویشتن، و عشق و فهم نسبت به خودِ فرد، از احترام و عشق و فهم نسبت به فرد دیگر جدا نشود.»583

Loving God is a fundamental aspect of worship. There are many types of love and one of these includes self-love. This occurs due to the desire to prolong our existence, feel pleasure and avoid pain, as well as the need to satisfy our human needs and motivations. We all have this natural love for ourselves because we want to be happy and content. The psychologist Erich Fromm argued that loving oneself is not a form of arrogance or egocentricity. Rather, self-love is about caring, taking responsibility and having respect for ourselves. This type of love is necessary in order to love others. If we cannot love ourselves, how then can we love other people? There is nothing closer to us than our own selves; if we cannot care for and respect ourselves, how then can we care for and respect others? Loving ourselves is a form of ‘self-empathy’. We connect with our own feelings, thoughts and aspirations. If we cannot connect with our own selves, how then can we empathise and connect with others? Erich Fromm echoes this idea by saying that love “implies that respect for one’s own integrity and uniqueness, love for an understanding of one’s own self, cannot be separated from respect and love and understanding for another individual.”583

اگر دوستداشتنِ خویشتن برای انسان ضروری باشد، این باید او را به دوست داشتنِ کسی برساند که او را آفریده است. چرا؟ زیرا خداوند اسباب و وسایل مادی را برای انسان‌ها آفرید تا به سعادت و لذت دست یابند و از درد بپرهیزند. خداوند هر لحظهٔ ارزشمند از هستیِ ما را به‌رایگان بخشیده است، با این حال ما این لحظه‌ها را به دست نمی‌آوریم و مالکِ آن‌ها نیستیم. متکلمِ بزرگ، الغزالی، به‌درستی توضیح می‌دهد که اگر خویشتن را دوست داریم، باید خداوند را دوست بداریم:

If a person’s love for himself is necessary, this should lead him to love the One who made him. Why? Because God created the physical causes and means for human beings to achieve happiness and pleasure, and avoid pain. God has freely given us every precious moment of our existence, yet we do not earn or own these moments. The great theologian Al-Ghazali aptly explains that if we love ourselves we must love God:

پس اگر محبت انسان نسبت به خودش ضروری باشد، آنگاه محبت او نسبت به کسی که از طریق او نخست هستی‌اش و سپس بقای ذاتش با تمام صفات باطنی و ظاهری، جوهر و عوارضش، پدید می‌آید نیز باید ضروری باشد. هر کس چنان در شهوات جسمانی خود غرق باشد که از این محبت بی‌بهره بماند، پروردگار و آفریدگار خویش را فراموش کرده است. او شناخت حقیقی از او ندارد؛ نگاهش به خواسته‌های نفسانی و امور محسوس محدود می‌ماند. ۵۸۴.

“Therefore, if man’s love for himself be necessary, then his love for Him through whom, first his coming-to-be, and second, his continuance in his essential being with all his inward and outward traits, his substance and his accidents, occur must also be necessary. Whoever is so besotted by his fleshy appetites as to lack this love neglects his Lord and Creator. He possesses no authentic knowledge of Him; his gaze is limited to his cravings and to things of sense.” 584.

خداوند «الودود» است، و عشق او ناب‌ترین شکل عشق است.

God is The-Loving, and His love is the purest form of love.

خداوند «الودود» است. او خالص‌ترین شکل عشق را دارد. این باید هر کسی را به دوست داشتن او وادار کند، و دوست داشتن او بخش کلیدی عبادت است. تصور کنید به شما بگویم شخصی هست که مهربان‌ترین و پرعشق‌ترین انسان تاریخ است و هیچ عشق دیگری به پای عشق او نمی‌رسد؛ آیا این باعث نمی‌شود میل شدیدی در شما پدید آید که این شخص را بشناسید و سرانجام او را نیز دوست بدارید؟ عشق خداوند خالص‌ترین و شدیدترین شکل عشق است؛ بنابراین هر انسان عاقلی خواهد خواست که او را دوست بدارد.

God is The-Loving. He has the purest form of love. This should make anyone want to love Him, and loving Him is a key part of worship. Imagine if I were to tell you that there was this person who was the most loving person ever, and that no other love could match his love; wouldn’t that instil a strong desire to get to know this person and eventually love him too? God’s love is the purest and most intense form of love; therefore, any sane person would want to love him too.

از آنجا که واژه انگلیسی «love» معانی گوناگونی را در بر می‌گیرد، بهترین راه برای شرح مفهوم اسلامی عشق خداوند، بررسی اصطلاحات قرآنی‌ای است که برای توصیف محبت الهی به کار رفته‌اند: رحمت او (رحمة)، رحمت ویژه‌اش (رحیم) و محبت ویژه‌اش (ودود). با فهم این واژگان و ارتباط آن‌ها با ذات الهی، دل‌های ما یاد خواهند گرفت که خدا را دوست بدارند.

Given that the English word for love encompasses a range of meanings, the best way to elaborate on the Islamic conception of God’s love is to look into the actual Qur’anic terms used to describe Divine love: His mercy (rahmah), His special mercy (raheem) and His special love (muwadda). By understanding these terms and how they relate to the Divine nature, our hearts will learn to love God.

رحمت

Mercy.

گفته می‌شود که واژه‌ای دیگر برای عشق، رحمت است. یکی از نام‌های خداوند «الرَّحْمَن» است؛ همان واژه‌ای عربی که در ترجمه‌های انگلیسی «The-Merciful» برگردانده می‌شود. این ترجمه، ژرفا و شدتی را که معنای این واژه در خود دارد، به‌طور کامل نشان نمی‌دهد. «الرَّحْمَن» سه دلالت اصلی دارد: نخست آنکه رحمت خداوند، رحمتی شدید و بسیار فراگیر است؛ دوم آنکه رحمت او رحمتی بی‌درنگ و همیشگی است؛ و سوم آنکه رحمتی چنان نیرومند است که هیچ چیز نمی‌تواند مانع آن شود. رحمت خداوند همه چیز را در بر گرفته است و او هدایت مردم را می‌پسندد. در کتاب او، قرآن، می‌فرماید: «...وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ...» 585

It is said that another word for love is mercy. One of God’s names is The-Merciful; the Arabic word used is Ar-Rahmaan. This English translation does not fully represent the depth and intensity that the meaning of this word carries. The name Ar-Rahmaan has three major connotations: the first is that God’s mercy is an intense mercy; the second is that His mercy is an immediate mercy; and the third is a mercy so powerful that nothing can stop it. God’s mercy encompasses all things and He prefers guidance for people. In God’s book, the Qur’an, He says, “…but My mercy encompasses all things….” 585

«الرَّحْمَٰنُ ۝ عَلَّمَ الْقُرْآنَ» ۝ ۸۶ Note: The verse above is the opening of Surah Ar-Rahman (55:1–2), and the number 586 in your message appears to be a reference number; I have kept it as provided.

“It is the Lord of Mercy who taught the Qur’an.” 586

در آیه بالا، خداوند خود را «الرحمن» معرفی می‌کند که می‌توان آن را «پروردگار رحمت» فهمید، و می‌فرماید که قرآن را تعلیم داد. این نکته‌ای زبانی است که نشان می‌دهد قرآن به‌عنوان جلوه‌ای از رحمت خداوند نازل شده است. به بیان دیگر، قرآن همچون نامه‌ای عاشقانه بزرگ برای بشریت است. همان‌گونه که در عشق راستین، عاشق برای معشوق خیر می‌خواهد و او را از دام‌ها و موانع برحذر می‌دارد و راه خوشبختی را به او نشان می‌دهد، قرآن نیز از این قاعده بیرون نیست: بشریت را فرا می‌خواند، هشدار می‌دهد و مژده نیز می‌دهد.

In the above verse, God says He is The-Merciful, which can be understood as the “Lord of Mercy”, and that He taught the Qur’an. This is a linguistic indication to highlight that the Qur’an was revealed as a manifestation of God’s mercy. In other words, the Qur’an is like one big love-letter to humanity. As with true love, the one who loves wants good for the beloved, and warns them of pitfalls and obstacles, and shows them the way to happiness. The Qur’an is no different: it calls out to humanity, and it also warns and expresses glad tidings.

رحمت ویژه

Special Mercy.

متصل به «الرحمن»، نام «الرحيم» است. این دو نام از یک ریشه زبانی مشترک می‌آیند که از واژه عربی به معنای رحم (زهدان) گرفته شده است. با این حال، تفاوت معنایی آن‌ها بسیار مهم است. «الرحيم» به رحمتی ویژه اشاره دارد که برای کسانی است که مایل به پذیرفتن آن هستند. هر کس که بپذیرد هدایت خدا را، در واقع رحمت ویژه او را پذیرفته است. این رحمت ویژه مخصوص مؤمنان است و در بهشت تجلی می‌یابد؛ آرامشی ابدی و سرشار از سعادت در کنار خدا.

Connected to Ar-Rahmaan is Ar-Raheem. These names share the same linguistic root which comes from the Arabic word for womb. The difference in meaning however is significant. Ar-Raheem refers to a special mercy for those who want to embrace it. Whoever chooses to accept God’s guidance has essentially accepted His special mercy. This special mercy is for the believers and it is manifested in paradise; unending, blissful peace with God.

عشق ویژه

Special Love.

بر اساس قرآن، خداوند «الودود» یعنی مهرورز است. نام عربی آن «الودود» است. این نام به محبتی ویژه و آشکار اشاره دارد. این واژه از ریشه «ود» گرفته شده که به معنای ابراز محبت از راه بخشش و عطاست: «و او آمرزنده و مهرورز است.» ۵۸۷

According to the Qur’an, God is The-Loving. The Arabic name is Al-Wadood. This refers to a special love that is apparent. It comes from the word wud, which means expressing love through the act of giving: “And He is The Forgiving, The Loving.” 587

محبت خدا فراتر از تمام انواع محبت است. محبت او بزرگ‌تر از همه شکل‌های محبت دنیوی است. برای نمونه، محبت مادر، هرچند بی‌چشم‌داشت است، ریشه در نیاز درونی او به دوست داشتن فرزندش دارد. این محبت او را کامل می‌کند و از طریق فداکاری‌هایش احساس تمامیت و رضایت می‌کند. خدا موجودی مستقل است که خودکفا و کامل است؛ او به چیزی نیازمند نیست. محبت خدا بر پایه نیاز یا خواسته نیست؛ از این رو خالص‌ترین شکل محبت است، زیرا او هیچ چیزی را از دوست داشتن ما به دست نمی‌آورد.

God’s love transcends all of the different types of love. His love is greater than all worldly forms of love. For example, a mother’s love, although selfless, is based on her internal need to love her child. It completes her, and through her sacrifices she feels whole and fulfilled. God is an independent Being who is self-sufficient and perfect; He does not require anything. God’s love is not based on a need or want; it is therefore the purest form of love, because He gains absolutely nothing from loving us.

با این نگاه، چگونه ممکن است آن کسی را دوست نداشته باشیم که مهربان‌تر از هر چیزی است که می‌توانیم تصور کنیم؟ پیامبر محمد ﷺ فرمودند: «خداوند نسبت به بندگانش مهربان‌تر است از مادری نسبت به فرزندانش.»588

In this light, how can we not love the One who is more loving than anything we can imagine? The Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم said, “God is more affectionate to His servants than a mother to her children.”588

اگر خداوند مهربانترین است، و عشق او بزرگتر از بزرگترین عشقی است که در دنیا تجربه کردهایم، این باید در ما عشقی عمیقتر به خداوند پدید آورد. مهمتر از همه، این باید ما را به این میل برساند که با بندگی او، او را دوست بداریم. الغزالی به درستی گفت: «برای صاحبان بصیرت، در حقیقت هیچ معشوقی جز خدا نیست، و هیچ کس جز او سزاوار عشق نیست.»589

If God is the most loving, and His love is greater than the greatest worldly love we have experienced, this should instil in us a deeper love for God. Significantly, this should make us want to love Him by being one of His servants. Al-Ghazali aptly said, “For those endowed with insight there is in reality no object of love but God, nor does anyone but He deserve love.”589

از نگاه معنوی، محبتِ خداوند بزرگ‌ترین نعمتی است که هر انسانی می‌تواند به آن دست یابد، زیرا سرچشمهٔ آرامش درونی، سکون و سرور ابدی در آخرت است. دوست نداشتنِ خدا نه‌تنها نوعی ناسپاسی، بلکه بزرگ‌ترین شکلِ نفرت است. نادوست داشتنِ آن‌که سرچشمهٔ محبت است، در حقیقت انکارِ همان چیزی است که امکانِ پیدایش محبت را فراهم می‌کند و دل‌های ما را از آن پر می‌سازد.

From a spiritual perspective, God’s love is the greatest blessing anyone can ever achieve, as it is a source of internal tranquillity, serenity, and eternal bliss in the hereafter. Not loving God is not only a form of ingratitude, but the greatest form of hate. Not loving the One who is the source of love is a rejection of that which enables love to occur and fill our hearts.

خدا عشق ویژهٔ خود را به ما تحمیل نمی‌کند. با این حال، او با رحمت خود، هر لحظهٔ زندگی ما را با محبت به ما می‌بخشد، اما برای آنکه عشق خدا را به‌طور کامل بپذیریم و گیرندهٔ عشق ویژهٔ او باشیم، باید با او رابطه برقرار کنیم. گویی عشق خدا منتظر است تا ما آن را بپذیریم. ولی ما در را بسته و کرکره‌ها را پایین کشیده‌ایم. با انکار، نادیده گرفتن و رد کردن خدا، در را بسته نگه داشته‌ایم. اگر خدا عشق ویژهٔ خود را به ما تحمیل می‌کرد، عشق معنای خود را از دست می‌داد. ما اختیار داریم: یا راه راست را پیروی کنیم و در نتیجه عشق ویژهٔ خدا را به دست آوریم، یا هدایت او را رد کنیم و با پیامدهای معنوی آن روبه‌رو شویم.

God does not force His special love on us. Although, by His mercy, He lovingly gives us every moment of our lives, to fully embrace God’s love and be recipients of His special love, one must enter into a relationship with Him. It is as if God’s love is waiting for us to embrace it. However, we have closed the door and put up the shutters. We have kept the door shut by denying, ignoring and rejecting God. If God were to force His special love on us, love would lose all meaning. We have the choice: to follow the right path and thereby gain God’s special love, or reject His guidance and face the spiritual consequences.

محبوب‌ترین وجود می‌خواهد که تو را دوست بدارد، اما برای آنکه این محبت را بپذیری و معنادار شود، باید خودت انتخاب کنی که او را دوست بداری و راهی را در پیش بگیری که به محبت او می‌رسد. این راه، راه نبوی پیامبر محمد ﷺ است (نگاه کنید به فصل ۱۴):

The most loving Being wants to love you, but in order for you to embrace that love, and for it to be meaningful, you have to choose to love Him and follow the path that leads to His love. This path is the Prophetic path of the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم)see Chapter 14):

«بگو: "اگر خدا را دوست دارید، پس از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد. و خدا آمرزنده و مهربان است."» ﷺ Note: the verse is quoted in the original with "[O Muhammad]" as an interpolation; I have kept the Qur'an verse inside { }-free quotation as in the source and placed ﷺ after the Prophet's name as required.

“Say, [O Muhammad]: ‘If you love God, then follow me, [so] God will love you and forgive your sins. And God is Forgiving and Merciful’.”590.

عبادت بخشی از وجود ما است۔

Worship is part of who we are.

خداوند شایستهٔ پرستش ماست، زیرا پرستش بخشی از وجود ماست. همچون نیاز ما به خوردن، نوشیدن و نفس کشیدن، پرستش یک گرایش فطری است (به فصل ۴ مراجعه کنید). از این دیدگاه، ما پرستشگرانی مادرزادی هستیم، زیرا این همان چیزی است که ما هستیم و این هدف الهی ماست. پرستش خداوند یک ضرورت منطقی است، همان‌گونه که وقتی می‌گوییم ماشینی قرمز است. آن ماشین قرمز است زیرا ما آن رنگ را قرمز تعریف کرده‌ایم؛ قرمز بودنش بر اساس تعریف است. به همین ترتیب، ما بر اساس تعریف پرستشگر هستیم، زیرا خداوند ما را چنین تعریف و آفریده است: «جن و انس را نیافریدم مگر برای آنکه مرا بپرستند.»591

God is worthy of our worship because worship is part of who we are. Just like our need to eat, drink and breathe, worship is an innate tendency (see Chapter 4). From this perspective, we are natural-born worshippers, because that is who we are and it is our Divinely given purpose. Worshipping God is a logical necessity, just as when we say a car is red. It is red because we have defined that colour as red; it is red by definition. Likewise, we are worshippers by definition, because God defined and made us that way: “I did not create the Jinn [spirit world], nor mankind, except to worship Me.”591

حتی کسانی که به خدا ایمان ندارند، از جمله آنان که شایستگی پرستش او را انکار می‌کنند، نشانه‌هایی از ستایش، احترام و فرمانبرداری از خود بروز می‌دهند. اگر خدا را نپرستید، باز هم در نهایت چیزی را می‌پرستید. از دیدگاه اسلامی، آنچه بیش از همه دوستش دارید و به آن احترام می‌گذارید، از جمله هر چیزی که قدرت نهایی را به آن نسبت می‌دهید و خود را در نهایت به آن وابسته می‌دانید، در واقع معبود شماست. برای بسیاری از مردم، این می‌تواند شامل یک ایدئولوژی، یک رهبر، یکی از اعضای خانواده و حتی خود آدمی باشد. به عبارت دیگر، بسیاری از مردم این چیزها را بت‌وار می‌پرستند. شرک یا بت‌پرستی تنها به دعا کردن به یک شیء یا خم شدن در برابر آن محدود نمی‌شود.

Even people who do not believe in God, including those who reject the fact that He is entitled to worship, manifest signs of adoration, reverence and devotion. If you do not worship God, you’ll still end up worshipping something. From an Islamic perspective, the object that you love and revere the most, including whatever you attribute ultimate power to and believe you are ultimately dependent on, is essentially your object of worship. For many people, this can include an ideology, a leader, a family member and even your own self. In other words, many people idolise these things. Polytheism or idolatry is not just about praying to or bowing down in front of an object.

خدا در ژرفترین سرشت ما ریشه دارد، و آنگاه که خدا به ما فرمان می‌دهد که او را بپرستیم، در واقع این رحمت و عمل از سر محبت است. گویی هر انسانی در قلب خود حفره‌ای دارد. این حفره جسمانی نیست، بلکه معنوی است و برای دستیابی به آرامش روحی باید پر شود. ما می‌کوشیم این حفره را با شغلی تازه، یک تعطیلات، خانه‌ای نو، ماشینی نو، یک سرگرمی، سفر یا گذراندن یک دورهٔ خودیاری رایج پر کنیم. با این حال، هر بار که دل خود را با این چیزها پر می‌کنیم، حفرهٔ تازه‌ای پدیدار می‌شود. هرگز واقعاً راضی نمی‌شویم و پس از مدتی به دنبال چیز دیگری برای پر کردن خلأ معنوی می‌گردیم. اما هنگامی که دل خود را با محبت خدا پر کنیم، آن حفره برای همیشه بسته می‌ماند. از این رو آرامش می‌یابیم و به آسایشی دست پیدا می‌کنیم که هرگز با کلمات وصف‌نشدنی است، و به سکونی که مصیبت‌ها آن را برهم نمی‌زند.

God is rooted in our innermost nature, and when God commands us to worship Him, it is actually a mercy and act of love. It is as if every human being has a hole in his or her heart. This hole is not physical, it is spiritual, and it needs to be filled to achieve spiritual tranquillity. We attempt to fill this hole with a new job, a holiday, a new house, a new car, a hobby, travel or taking up a popular self-help course. However, every time we fill our hearts with these things, a new hole appears. We are never truly satisfied, and after a while we seek something else to fill the spiritual void. Yet, once we fill our hearts with the love of God, the hole remains permanently closed. Thus, we feel at peace and experience a tranquillity that can never be put into words, and a serenity that is undisturbed by calamity.

اطاعت از خداوند بخشی از عبادت اوست.

Obeying God is part of worshipping Him.

«و خدا را اطاعت کنید و پیامبر ﷺ را، تا مشمول رحمت شوید.»593

“[A]nd obey God and the Prophet592 so that you may be given mercy.”593

وقتی با هواپیما سفر می‌کنم، معمولاً از طریق سیستم صوتی داخل هواپیما اعلام خلبان را می‌شنوم که به خاطر آشفتگی هوای پیش‌رو، کمربندهای ایمنی‌مان را ببندیم. واکنش معمول من این است که می‌نشینم، کمربندم را می‌بندم و امیدوارم (و دعا می‌کنم) که بهترین اتفاق بیفتد. دلیل اطاعت من از فرمان خلبان این است که می‌فهمم او در مورد هواپیما، چگونگی کار آن و تأثیرات آشفتگی هوا، صاحب اختیار است. اطاعت من نتیجه‌ی به‌کارگیری توانایی‌های عقلانی‌ام است. تنها یک انسان متکبر است که از یک مرجع معتبر سرپیچی می‌کند. آیا هیچ‌یک از ما یک کودک هفت‌ساله را که به ما می‌گوید استاد ریاضی‌مان نمی‌داند چگونه حساب دیفرانسیل و انتگرال درس دهد، جدی می‌گیرد؟

When I travel by plane, I usually hear the pilot announce—via the inflight audio system—to fasten our seat belts due to oncoming turbulence. My typical response involves sitting down, fastening my belt and hoping (and praying) for the best. The reason I obey the pilot’s command is that I understand he is the authority concerning the plane, how it works and the effects of turbulence. My obedience is a result of using my rational faculties. Only an arrogant person would disobey a valid authority. Would any of us take seriously a seven-year-old telling us that our maths professor does not know how to teach calculus?

به همین ترتیب، نافرمانی از خداوند نادانی و بی‌پایه است. اطاعت از خداوند، حتی اگر حکمت کامل برخی از فرمان‌های او را ندانیم، معقول‌ترین کار است. فرمان‌های خداوند بر پایهٔ دانش و حکمت بی‌کران اوست. او مرجع نهایی اقتدار است. انکار این اقتدار همانند کودک دوساله‌ای است که روی کاغذی خط خطی می‌کند و ادعا می‌کند که از شکسپیر فصیح‌تر است. (در واقع، وضع بدتر از این است.)

In a similar light, disobeying God is foolish and unfounded. Obeying God, even if we do not know the full wisdom behind some of His commands, is the most rational thing to do. God’s commands are based on His boundless knowledge and wisdom. He is the ultimate authority. To deny this authority is like a two-year-old child scribbling on a piece of paper and claiming that he is more eloquent than Shakespeare. (Actually, it is worse.)

این بدان معنا نیست که هنگام اطاعت از خداوند عقل خود را تعطیل کنیم. خود خداوند به ما دستور داده که از عقل خود استفاده کنیم. با این حال، هنگامی که آنچه را خداوند فرموده است دریافتیم، آنگاه باید اطاعت کنیم. اطاعت از خداوند مستلزم آن است که انسان از او بترسد. مؤمن اگر بخواهد در حالت بندگی و فرمانبرداری باشد، باید از خدا بترسد. اما این ترس از نوعی نیست که با هراس از دشمن یا نیروی شر همراه باشد، زیرا خداوند برای ما خیر می‌خواهد. بلکه این ترس با شگفتیِ همراه با لرزش بدن، با احساس از دست دادن، با محبت و با اندوه همراه است. ما از خدا از این جهت می‌ترسیم که مبادا محبت و خشنودی او را از دست بدهیم.۵۹۴ برای روشن شدن این نکته، این مثال را در نظر بگیرید:

This does not mean that we suspend our minds when obeying God. We are told by God Himself to use our reason. However, once we have established what God has said, then that should result in obedience. Obeying God entails that one should fear Him. A believer should fear God if he wants to be in a state of servitude and obedience. This fear, however, is not the type of fear that is associated with being scared of an enemy or an evil force. God wants good for us. Rather, this fear is associated with skin-shivering awe, loss, love and unhappiness. We fear God from the perspective of fearing losing His love and good pleasure.594 To explain this point, consider the following illustration:

تصور کنید که در یک مرکز خرید قدم می‌زنید. متوجه کودک خردسالی می‌شوید که مادرش او را سرزنش می‌کند. کودک شروع به گریه می‌کند و به پای مادرش می‌چسبد. کودک از مادرش طلب بخشش می‌کند و تقاضای آغوش می‌نماید. مادر لبخند می‌زند و به فرزندش می‌گوید که او را سرزنش کرده تا از او محافظت کند و اطمینان یابد که در امان می‌ماند. ترس کودک، ترسِ از دست دادن محبت و خشنودی مادرش است. کودک نمی‌خواهد محبت مادرش را از دست بدهد و او را ناراحت کند. این همان نوع ترسی است که باید نسبت به خدا داشته باشیم.

Imagine you are walking through a mall. You notice a young child being told off by her mother. The child starts to cry and holds on to her mother’s leg. The child begs for her mother’s forgiveness and asks for a hug. The mother smiles and tells her child that she was telling her off to protect her and ensure she stays safe. The child’s fear is a fear of losing her mother’s love and pleasure. The child does not want to lose her mother’s love and make her unhappy. This is the type of fear we must have for God.

ما باید بخواهیم از خداوند فرمانبرداری کنیم، زیرا از پیامدهای معنوی نافرمانی بیم داریم. این پیامدها شامل از دست دادن محبت ویژهٔ خداوند است؛ از جمله گسستن پیوندی که از راه عبادات با او برقرار کرده‌ایم. نافرمانی، گریختن ما از رحمت خداوند است، و نبودن رحمت او به سرای هولناکی از رنج خودساخته، یعنی جهنم، می‌انجامد. الغزالی این نوع بیم را چنین توصیف می‌کند که بیم از دست دادن چیزی است که دوست داشته می‌شود: «هر که چیزی را دوست دارد، باید از دست دادن آن بترسد. از این رو، عشق بی‌بیم نمی‌تواند بود، زیرا معشوق چیزی است که می‌تواند از دست برود.»595

We should want to obey God because we fear the spiritual consequences of disobedience. These include losing God’s special love; including breaking the connection we have built with Him through our acts of worship. Disobedience is our way of running away from God’s mercy, and an absence of His mercy leads to a terrible abode of self-inflicted suffering; hell. Al-Ghazali summarises this type of fear by describing it as a fear of losing something that is loved: “Whoever loves something must fear to lose it. Hence love cannot be without fear, for the object of love is something that can be lost.”595

قرآن از ترسِ خدا سخن می‌گوید، و این ترس باید همان‌گونه فهمیده شود که هم‌اکنون در بالا توضیح دادم. با این حال، کتاب الهی از تقوا نیز یاد می‌کند که در الهیات اسلامی به آن «تقوا» گفته می‌شود. ترجمهٔ خوبِ قرآن باید میان این دو واژه تفاوت بگذارد. معانی آن‌ها متفاوت است و در عین حال با هم همپوشانی دارند. ترسِ از خدا به معنای ترسیدن از زیان و از پیامدهای معنوی نافرمانی است، در حالی که تقوا به معنای آگاه و متوجه بودن به حضور الهی است؛ او می‌داند که ما چه می‌کنیم و ما، به‌عنوان دوستداران خدا، باید خواستار رضایت و محبت خاصِ او باشیم.

The Qur’an mentions the fear of God, and this fear must be understood in the way I have just explained above. However, the Divine book also mentions God-consciousness, known as taqwaa in Islamic theology. A good translation of the Qur’an would distinguish the two terms. Their meanings are different and they overlap. While fear of God entails fearing loss and the spiritual consequences of disobedience, God-consciousness refers to being mindful and aware of the Divine presence; He knows what we are doing and, as lovers of God, we should want to seek His good pleasure and love.

آیا خدا به پرستش ما نیاز دارد؟

Does God need our worship?.

این پرسش رایج، از سوءفهمی درباره‌ی خداوند در سنت اسلامی ناشی می‌شود. قرآن و احادیث نبوی روشن می‌کنند که خداوند متعالی است و از هر نیازی بی‌نیاز؛ به بیان دیگر، او کاملاً مستغنی و بی‌نیاز است (نگاه کنید به فصل ۶).

This common question arises due to a misunderstanding of God in the Islamic tradition. The Qur’an and the Prophetic traditions clearly explain that God is transcendent and free of any need; in other words, He is absolutely independent (see Chapter 6).

بنابراین، خداوند به عبادت ما هیچ نیازی ندارد. او از عبادت ما هیچ سودی نمی‌برد، و نبودن عبادت ما چیزی از خداوند کم نمی‌کند. ما خداوند را عبادت می‌کنیم زیرا، به حکمت و رحمت خداوند، او ما را این‌گونه آفریده است. خداوند عبادت را برای ما خوب و سودمند قرار داده است، هم از دیدگاه دنیوی و هم از دیدگاه معنوی.

Therefore, God does not need us to worship Him at all. He gains nothing from our worship, and our lack of it takes nothing away from God. We worship God because—through God’s wisdom and mercy— He created us that way. God made worship good and beneficial for us, from both worldly and spiritual perspectives.

چرا او ما را آفرید تا او را عبادت کنیم؟

Why did He create us to worship Him?.

چرا خداوند ما را آفرید تا او را عبادت کنیم؟ این پرسشی است که معمولاً پس از این پاسخ مطرح می‌شود. خداوند موجودی کاملاً نیکوست و از این رو کردارهای او نه تنها نیکو هستند، بلکه جلوه‌ای از ذات او به شمار می‌آیند. افزون بر این، خداوند نیکی را دوست دارد. اینکه خداوند موجوداتی خردمند آفریده که با اختیار خود او را می‌پرستند و کار نیک انجام می‌دهند، برخی تا آنجا که در فضیلت به مقام بلند پیامبران می‌رسند و سپس زندگی جاوید در حضور خداوند به آنان عطا می‌شود تا در کنار او، جاودانه در عشقی صمیمی و همدمی ژرف به سر برند، بزرگ‌ترین داستانی است که تاکنون گفته شده است. از آنجا که خداوند هر نیکی را دوست دارد، روشن است که چرا چنین داستانی را به واقعیت تبدیل می‌کند. به طور خلاصه، خداوند ما را برای عبادت خود آفرید، زیرا خیر ما را می‌خواهد؛ به بیان دیگر، می‌خواهد که به بهشت برویم. او روشن ساخته است که کسانی که به بهشت می‌رسند، آفریده شده‌اند تا رحمت او را تجربه کنند:596

What follows from this answer is usually the question: Why did God create us to worship Him? God is a maximally good Being, and therefore His actions are not only good, they are expressions of His nature. In addition, God loves good. The fact that God has created rational creatures who would freely choose to worship Him and do good—some to the point of becoming exalted in virtue like the prophets, and then being given eternal life in the presence of God—to pass an eternity of intimate love and companionship, is the greatest story ever told. Since God loves all good, it is clear why He would make this story a reality. In summary, God created us to worship Him because He wants good for us; in other words, He wants us to go to paradise. He has made it clear that those who attain paradise have been created to experience His mercy:596

«اگر پروردگارت می‌خواست، همهٔ مردم را یک امت قرار می‌داد، اما آنان همچنان در اختلاف خواهند بود، جز کسانی که پروردگارت به ایشان رحم کرده است، و برای همین آنان را آفرید.» 597

“If your Lord had pleased, He would have made all people a single community, but they continue to have their differences—except those on whom your Lord has mercy— for He created them to be this way.” 597

خلق خداوند ما را برای پرستش خود امری حتمی بود. نام‌ها و صفات کامل او لازم بود که ظهور کنند. هنرمند به‌ناچار اثر هنری پدید می‌آورد، زیرا دارای صفت هنرمندی است. به‌طریق اولی، خداوند به‌ناچار ما را برای پرستش خود می‌آفرید، چرا که او شایسته‌ی پرستش است. این حتمی بودن بر پایه‌ی نیاز نیست، بلکه تجلی نام‌ها و صفات خداوند است.

God creating us to worship Him was inevitable. His perfect names and attributes were going to manifest themselves. An artist inevitably produces art work because he has the attribute of being artistic. By greater reason, God would inevitably create us to worship Him because He is the One worthy of worship. This inevitability is not based on need, but rather a manifestation of God’s names and attributes.

راه دیگری برای پاسخ دادن به این پرسش آن است که بدانیم دانش ما پاره‌پاره و محدود است، و از این رو هرگز نخواهیم توانست به تمامیت حکمت خداوند پی ببریم. همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد، اگر تمام حکمت خداوند را درمی‌یافتیم، این بدان معناست که خود خدا می‌شدیم یا اینکه خداوند مانند ما می‌بود. هر دوی این‌ها محال است. از این رو، همین که ممکن است برای این پرسش هیچ پاسخی وجود نداشته باشد، خود نشان‌دهنده تعالی علم خداوند است. خلاصه آنکه، خداوند به‌سبب حکمت ازلی‌اش ما را آفرید تا او را عبادت کنیم؛ تنها ما نمی‌توانیم دریابیم که چرا.

Another way of answering this question is to understand that our knowledge is fragmentary and finite, so we will never be able to fathom the totality of God’s wisdom. As previously mentioned, if we comprehended all of God’s wisdom, it would mean we would become Gods or that God would be like us. Both are impossibilities. Hence, the very fact that there may be no answer to this question indicates the transcendence of God’s knowledge. In summary, He created us to worship Him due to His eternal wisdom; we just cannot comprehend why.

به یک شیوه‌ی عملی به این پرسش نگاه کنید؛ مثالی که در ادامه می‌آید این را روشن می‌کند. تصور کنید لبه‌ی یک صخره ایستاده‌اید و کسی شما را به اقیانوسی که پایین صخره است هل می‌دهد. این آب پر از کوسه است. با این حال، کسی که شما را هل داده، یک نقشه‌ی ضدآب و یک مخزن اکسیژن به شما داده تا بتوانید به جزیره‌ای استوایی و زیبا برسید و در آنجا برای همیشه در سعادت زندگی کنید. اگر باهوش باشید، از نقشه استفاده می‌کنید و به امنیت جزیره می‌رسید. اما اگر در این پرسش گیر کنید که چرا مرا اینجا انداختی، احتمالاً کوسه‌ها شما را خواهند خورد. برای مسلمان، قرآن و سنت نبوی همان نقشه و مخزن اکسیژن هستند. آن‌ها ابزار ما برای پیمودن راه زندگی با امنیت‌اند. ما باید خداوند را بشناسیم، او را دوست بداریم و از او اطاعت کنیم، و همه‌ی اعمال عبادی‌مان را تنها برای او قرار دهیم. اساساً ما این انتخاب را داریم که با نادیده گرفتن این پیام به خود آسیب بزنیم، یا با پذیرش آن، محبت و رحمت خداوند را در آغوش بگیریم.

A practical way of looking at this question is explained in the following illustration. Imagine you were on the edge of a cliff and someone pushed you into the ocean below. This water is infested with sharks. However, the one who pushed you gave you a waterproof map and an oxygen tank to enable you to navigate to a beautiful tropical island, where you will stay forever in bliss. If you were intelligent, you would use the map and reach the safety of the island. However, being stuck on the question, why did you throw me in here? will probably cause you to be eaten by the sharks. For the Muslim, the Qur’an and Prophetic traditions are the map and the oxygen tank. They are our tools to navigate the path of life safely. We have to know, love and obey God, and dedicate all acts of worship to Him alone. Fundamentally, we have the choice of harming ourselves by ignoring this message, or embracing the love and mercy of God by accepting it.

برده آزادشده

The free slave.

از دیدگاه وجودی، پرستش خداوند رهاییِ حقیقی است. اگر پرستش به معنای دوست داشتن و اطاعت از خداوند بیش از هر چیز دیگر باشد، آنگاه در حقیقت بسیاری از ما در زندگی‌مان خدایان دیگری نیز داریم. بسیاری از ما می‌خواهیم نفس و خواسته‌های خودمان را بیش از همه دوست بداریم و از آن‌ها اطاعت کنیم. ما فکر می‌کنیم همیشه حق با ماست، هرگز نمی‌خواهیم در اشتباه باشیم و همیشه می‌خواهیم خودمان را بر دیگران تحمیل کنیم. از این منظر، ما اسیر خودمان هستیم. قرآن کریم به چنین وضعیت معنوی پست‌تری اشاره می‌کند و کسی را که هوای نفس و امیال و هوس‌های خود را خدای خویش گرفته است، از چارپایان بدتر می‌داند: «آیا دیدی کسی را که هوای نفس خود را معبود خویش گرفته است؟ آیا تو کارساز او باشی؟ یا می‌پنداری که بیشترشان می‌شنوند یا می‌فهمند؟ ایشان جز مانند چارپایان نیستند، بلکه گمراه‌تر از آنان‌اند.» {الفرقان: ۴۳-۴۴}598

From an existential perspective, worshipping God is true liberation. If worship entails loving and obeying God the most, then in reality many of us also have other gods in our lives. Many of us want to love and obey our own egos and desires the most. We think we are always right, we never want to be wrong, and we always want to impose ourselves on others. From this perspective, we are enslaved to ourselves. The Qur’an points out such a debased spiritual state and describes the one who considers his desires, passions and whims as his god, to be worse than an animal: “Think of the man who has taken his own passion as a god: are you to be his guardian? Do you think that most of them hear or understand? They are just like cattle—no, they are further from the path.”598

از خودپرستی گاهی به پرستش انواع فشارهای اجتماعی، ایده‌ها، هنجارها و فرهنگ‌ها روی می‌آوریم. اینها به نقطه‌ی مرجع ما تبدیل می‌شوند، ما شروع به دوست داشتنشان می‌کنیم، می‌خواهیم بیشتر درباره‌شان بدانیم و به «اطاعت» از آنها کشیده می‌شویم. نمونه‌ها بسیارند؛ برای مثال مادی‌گرایی را در نظر بگیرید. ما گرفتار پول و دارایی‌های مادی شده‌ایم. آشکار است که خواستن پول و ثروت لزوماً چیز بدی نیست، اما اجازه داده‌ایم که این تلاش ما تعریف کند که کی هستیم. وقت و تلاش ما صرف جمع‌آوری ثروت می‌شود و مفهوم نادرست موفقیت مادی را در صدر زندگی‌مان قرار می‌دهد. از این دیدگاه، اشیای مادی شروع به کنترل ما می‌کنند و ما را به خدمت فرهنگ حرص‌ورزانه‌ی مادی‌گرایی می‌کشانند، نه به خدمت خداوند. قدردان هستم که این موضوع دربارهٔ همه صدق نمی‌کند، اما این شکل از مادی‌گرایی افراطی بسیار رایج است. پژوهش جین ام. توینگ و تیم کسر به این نتیجه رسید که مادی‌گرایی در میان جوانان در طول نسل‌ها افزایش یافته است—این مطالعه بر اساس داده‌های سال‌های ۱۹۷۶ تا ۲۰۰۷ انجام شد—و همچنان بسیار بالا باقی مانده است. بی‌ثباتی‌های اجتماعی مانند طلاق، بیکاری، نژادپرستی، رفتارهای ضداجتماعی، کاهش رضایت از زندگی و دیگر مشکلات اجتماعی با سطوح بالاتر مادی‌گرایی ارتباطی دارند. این یافته با پژوهشی که اس. جی. اُپری و دیگران انجام داده‌اند تأیید می‌شود؛ آنان به این نتیجه رسیده‌اند که سطح بالای مادی‌گرایی در دوران کودکی ممکن است رضایت از زندگی در بزرگسالی را کاهش دهد.[599]

From self-worship, sometimes we move to worship various forms of social pressures, ideas, norms and cultures. They become our point of reference, we start to love them, want to know more about them, and are led to ‘obey’ them. Examples abound; take, for instance, materialism. We have become preoccupied with money and material belongings. Obviously, to want money and possessions is not necessarily a bad thing, but we have allowed our pursuit to define who we are. Our time and efforts are devoted to the accumulation of wealth, making the false notion of material success the primary focus in our lives. From this perspective, material things start to control us and lead us to serve the culture of avid materialism rather than serving God. I appreciate that this does not apply to everyone, but this form of excessive materialism is very common. Research by Jean M. Twenge and Tim Kasser concluded that materialism amongst youth has increased over generations—this study was based on data from 1976 to 2007—and it has remained very high. Social instability such as divorce, unemployment, racism, antisocial behaviour, decreased life-satisfaction and other social problems have some association with higher levels of materialism.599 This is supported by research conducted by S. J. Opree and others, where they conclude that a high level of materialism during childhood years may decrease life-satisfaction in adulthood.

600 بدیهی است که پژوهشی از این دست کاملاً قطعی نیست و باید پژوهش‌های بسیار بیشتری انجام شود، اما این یافته‌ها با یک شهود جمعی همخوانی دارد که بر اساس آن، چنین اولویت‌هایی آشکارا درست نیستند. احساس ما از خویشتن بر پایه شغل، درآمد، ثروت و دارایی‌هایمان شکل می‌گیرد. هویت‌های ما به‌تدریج وابسته به عوامل مادی می‌شوند، نه به آنچه بسیاری آن را ارزش‌های والاتر می‌دانند، مانند اخلاق، معیارهای اخلاقی، انسان‌دوستی، و پیوند با خدا و با دیگر انسان‌ها.

600 Obviously, research of this kind is not entirely conclusive, and much more research needs to be done, but it supports a collective intuition that such priorities are clearly not right. Our sense of who we are is based on our jobs, earnings, wealth and possessions. Our identities are slowly becoming contingent on material factors and not on—what many would consider—higher values such as our ethics, moral standards, humanitarianism and connecting with God and other human beings.

اساساً، اگر ما خدا را نپرستیم، باز هم چیز دیگری را می‌پرستیم. این می‌تواند نفس و هواهای خودمان باشد، یا چیزهای زودگذری مانند دارایی‌های مادی. در سنت اسلامی، پرستش خدا هویت ما را تعیین می‌کند، زیرا بخشی از فطرت ماست. اگر خدا را فراموش کنیم و به پرستش چیزهایی بپردازیم که شایستگی پرستش ندارند، کم‌کم خویشتن خود را فراموش خواهیم کرد: «و مانند کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند، پس خدا خودشان را از یادشان برد.» 601

Essentially, if we are not worshipping God, we are still worshipping something else. This can be our own egos and desires, or ephemeral things like material possessions. In the Islamic tradition, worshipping God defines who we are, as it is part of our nature. If we forget God, and start to worship things that are not worthy of worship, we will slowly forget our own selves: “And be not like those who forgot God, so He made them forget themselves.” 601

درک ما از اینکه چه کسی هستیم، وابسته به رابطه‌مان با خداست که با بندگی و عبادت ما شکل می‌گیرد. از این نظر، هنگامی که خدا را عبادت می‌کنیم، از اطاعت از «خدایان» دیگر آزاد می‌شویم، چه خودمان باشیم، چه چیزهایی که مالک آن‌ها هستیم یا به آن‌ها تمایل داریم. همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، قرآن تمثیلیژرف برای ما می‌آورد: «خداوند مثلی می‌زند: آیا مردی که چند ارباب شریک و ناهمگون دارد، با مردی که تنها تسلیم یک ارباب است برابر است؟ ستایش از آنِ خداست، اما بیشتر ایشان نمی‌دانند.»602

Our understanding of who we are is dependent on our relationship with God, which is shaped by our servitude and worship. In this sense, when we worship God we are freed from submission to other ‘gods’, whether ourselves or things that we own or desire. As previously mentioned, the Qur’an presents us with a profound analogy: “God puts forward this illustration: can a man who has for his masters several partners at odds with each other be considered equal to a man devoted wholly to one master? All praise belongs to God, though most of them do not know.”602

خداوند در واقع به ما می‌گوید که اگر خدا را نپرستیم، به ناچار چیز دیگری را می‌پرستیم. این چیزها ما را به بندگی می‌کشند و به ارباب ما تبدیل می‌شوند. مثال قرآنی به ما می‌آموزد که بدون خدا، ما ارباب متعددی داریم و همه آن‌ها از ما چیزی می‌خواهند. آن‌ها همگی «با یکدیگر در تضادند» و ما در وضعیتی از بدبختی، سرگردانی و ناخشنودی قرار می‌گیریم. اما خداوند که از همه چیز آگاه است، حتی از خود ما، و رحمتش از هر کس دیگری بیشتر است، به ما می‌گوید که او ارباب ماست و تنها با پرستش یگانه او است که واقعاً خود را از زنجیرهای چیزهایی که به جای او برگزیده‌ایم رها خواهیم کرد.

God is essentially telling us that if we do not worship God, we end up worshipping something else. These things enslave us and they become our masters. The Qur’anic analogy is teaching us that without God, we have many ‘masters’ and they all want something from us. They are all ‘at odds with each other’, and we end up in a state of misery, confusion and unhappiness. However, God, who knows everything, including our own selves, and who has more mercy than anyone else, is telling us that He is our master, and that only by worshipping Him alone will we truly free ourselves from the shackles of the things we have taken as replacements for Him.

برای جمع‌بندی این فصل، پرستش عاشقانه‌ی خداوند و تسلیم آرام در برابر او، انسان را از بندگی پست دنیای زودگذر و از تسلیم هوس‌آلود در برابر واقعیت‌های نفسانی و خودخواهانه‌ی وضعیت انسانی رها می‌سازد. ابیات زیر از شاعر شرق، محمد اقبال، این نکته را به زیبایی خلاصه می‌کند:

To conclude this chapter, lovingly worshipping God and peacefully submitting to Him frees you from the degraded worship of the ephemeral world and the lustful submission to the carnal and egotistical realities of the human condition. The following lines of poetry by the Poet of the East, Muhammad Iqbal, eloquently summarises this point:

«این یک سجده‌ای که آن را سنگین می‌پندارید، شما را از هزار سجده رها می‌کند.»603

“This one prostration which you deem too exacting liberates you from a thousand prostrations.”603