فایدهٔ نوشتن کتابی دربارهٔ خدا، اسلام و الحاد چیست؟ فیلسوفان، متفکران و دانشگاهیان از پیشینه‌های دینی گوناگون پیش‌تر کتاب‌هایی در موضوعات مشابه نوشته‌اند؛ پس چرا باید چرخ را دوباره اختراع کرد؟ برای توضیح این موضوع، اجازه دهید اندکی دربارهٔ مسیری که تا امروز در زندگی‌ام پیموده‌ام، سخن بگویم.

What is the point of writing a book about God, Islam and atheism? Philosophers, thinkers and academics from various religious backgrounds have already written books on similar topics, so why reinvent the wheel? To explain this, let me elaborate a little on the journey that I have taken so far in my life.

من در لندن از پدر و مادری یونانی به دنیا آمدم. هر دو در دهه ۱۹۷۰ به دلایل متفاوتی به بریتانیا آمدند. پدرم بیشتر می‌خواست از زندگی در آتن بگریزد. مادرم انتخاب زیادی نداشت؛ او پناهنده‌ای بود که در سال ۱۹۷۴ بر اثر تهاجم ترکیه به قبرس از کشورش رانده شد. والدینم سختی‌های بسیاری را تحمل کردند، اما با عشق، صبر و اراده، اکنون به یکی از شادترین، مهربان‌ترین، دلسوزترین و بردبارترین انسان‌هایی بدل شده‌اند که می‌شناسم. از اینکه آنان را در زندگی‌ام دارم، همواره سپاسگزارم. با همه‌ی ناکامی‌هایشان، آنچه بیش از همه پدرم را نگران می‌کرد، حل نسخه‌ی خاص خودش از چیزی بود که مردم آن را بحران وجودی می‌نامند. او در پی یافتن پاسخ پرسش‌های کلیدی زندگی بود. این جستجو او را به گردآوری مجموعه‌ای از کتاب‌ها کشاند. در خانه به طیف گسترده‌ای از ادبیات دسترسی داشتم، از «قدرت تفکر مثبت» تا «علم ذهن». پدرم همواره غرق در کتاب‌هایش بود و دائماً اندیشه‌هایش را با ما در میان می‌گذاشت. من فرزند میانی از سه فرزندش هستم و هیچ‌یک از ما در آن زمان ذهنی به اندازه‌ی کافی بالغ نداشتیم که به‌طور کامل آنچه را او می‌گفت درک کنیم. با پرورش در چنین بستری، دردِ وجودیِ پدرم را در خود احساس کردم و آغاز به پرسیدن پرسش‌هایی درباره‌ی بنیاد هستی خودم کردم. هنوز به یاد دارم که حدود یازده سالگی، به حمام می‌رفتم، در وان می‌نشستم و مدتی گریه می‌کردم. بسیار تنها بودم. این فکر به ذهنم خطور می‌کرد که تنها من از وجود خودم آگاهم (نگاه کنید به فصل ۷). فقط من می‌دانستم که بودن من چگونه است، چه در حمام تنها باشم و چه در پارک با دوستانم بازی کنم. این امر شکی درباره‌ی وجود حیات آگاهانه‌ی دیگران در من پدید آورد. آیا آنان واقعاً آگاه بودند؟ آیا به معنای واقعی وجود داشتند؟ چه احساسی داشتند؟ تجربه‌های آگاهانه‌شان چه بود، وقتی من آنجا نبودم تا شاهدشان باشم؟ بعدها در زندگی آموختم که این شکلی از سولیپسیزم است، یعنی این دیدگاه که تنها می‌توان مطمئن بود که ذهن خودِ آدم وجود دارد. با این حال، این تجربه‌ای عمیقاً تنهایی بود که به باور من، نیروی محرکه‌ی عاطفی برای یافتن پاسخ به پرسش‌های بسیار مهم زندگی‌ام شد. این تجربه این باور را در من ایجاد کرد که مفهوم حقیقت بسیار اهمیت دارد. در جستجوی حقیقت، با دوستانم گفتگو می‌کردم و از آنان درباره باورهایشان می‌پرسیدم. خوشبختانه با افرادی از قومیت‌ها و فرهنگ‌های گوناگون ارتباط داشتم. این یکی از نعمت‌های بزرگ پرورش یافتن در منطقه‌ی هکنی در شهر لندن بود. احساس می‌کردم که بدون دانستن حقیقت، زندگی غیرواقعی و توهم‌آمیز به نظر می‌رسد. بسیاری از روانشناسان تأیید کرده‌اند که انسان‌ها می‌خواهند درست باشند و هنگامی که در مورد امور تردید دارند، می‌کوشند از هنجارهای اجتماعی بیاموزند. از این منظر، جستجوی حقیقت بسیار مهم است، زیرا امکان شکل دادن به اینکه ما چه کسی هستیم یا چه کسی می‌خواهیم باشیم را فراهم می‌کند.

I was born in London to Greek parents. Both of them came to the UK in the seventies for different reasons. My father mainly wanted to escape life in Athens. My mother did not have much of a choice; she was a refugee driven out by the Turkish invasion of Cyprus in 1974. My parents suffered many hardships, but with love, patience and determination they have become now two of the happiest, most loving, compassionate and tolerant people I know. I am eternally grateful to have them in my life. Despite all their setbacks, what concerned my father the most was solving his version of what people call an existential crisis. He was in search of answers to life’s key questions. His journey led him to acquire an array of books. At home, I had access to a wide range of literature, from The Power of Positive Thinking to The Science of the Mind. My father was always immersed in his books and constantly shared his ideas with us. I am the middle of his three children, and none of us at the time had mature enough minds to comprehensively grasp what he was saying. Being brought up in this background, I picked up my father’s existential anguish, and I began to ask questions about the basis of my own existence. I still remember how, at around the age of eleven, I would go into the bath and sit in the tub for a while, crying. I felt so lonely. What occurred to me was that I was the only one conscious of my existence (see Chapter 7). Only I knew what it was like to be me, whether I was alone in the bath or playing with friends in the park. This created a sense of doubt about the existence of other people’s conscious lives. Were they really conscious? Did they exist in a real sense? What were they feeling? What were their conscious experiences when I was not there to witness them? Later in life, I learnt that this was a form of solipsism, which is the view that you can only be certain that your mind exists. Nevertheless, it was a profoundly lonely experience, which I believe was the emotional driving force to find answers to very important questions in my life. This experience instilled within me that the concept of truth is very important. In my search for truth, I used to engage with my friends and ask them questions about their beliefs. I was so fortunate to have connections with people from myriad ethnicities and cultures. This was one of the blessings of being brought up in the London borough of Hackney. I felt that without knowing the truth, life seemed unreal and illusory. Many psychologists have acknowledged that human beings want to be right and seek to learn from social norms when they are unsure about things. From this perspective, the search for truth is very important as it offers the possibility of shaping who we are or the person we want to be.

به نظر من، ناجستجوی حقیقت معادل دروغ گفتن به خودم یا پذیرفتن یک دروغ بود. از این رو، جستجوی حقیقت وسیله‌ای بود برای آنکه با هستی خودم صادق باشم، زیرا می‌خواستم حقیقت این زندگی و جایگاهم در آن را روشن کنم. برای من، چسبیدن به دیدگاه شکاکانه درباره حقیقت، که مدعی است هیچ حقیقتی وجود ندارد، خودشکن بود. زیرا این ادعا که «حقیقتی وجود ندارد» خود یک ادعاست؛ پس چگونه می‌توانستم شکاکیت را درست بدانم اما همه چیز دیگر را نادرست؟ این همان ناسازگاری دیدگاه شکاکانه است: شکاک حقیقت شکاکیت را ادعا می‌کند، اما همه حقایق دیگر را انکار می‌کند. بنابراین، بدون توجه به اینکه چه موضعی داشته باشم، ناگزیر بودم حقیقتی را بپذیرم.

I felt that not searching for the truth was tantamount to lying to myself, or accepting a lie. Therefore, the search for truth was a means of trying to be sincere with my own existence, as I would be seeking to establish the truth of this life and my place within it. For me, holding on to the sceptical view of the truth, which argues that there is no truth, was self-defeating. This is because the concept that there is no truth is actually a claim itself, so how could I claim that scepticism is true but everything else is not? This is the inconsistency of the sceptical view; a sceptic would claim the truth of scepticism, but would deny all other truths. Consequently, no matter what position I held, I still had to accept a truth.

وقتی برای نخستین بار با اسلام آشنا شدم، دو جنبه مرا مجذوب کرد. اولی یقینی بود که از دوستان مسلمانم ساطع می‌شد. دومی شیوه‌های اجتماعی و معنوی آنان بود؛ این دو در نهایت مرا به پذیرش اسلام رهنمون شدند. این‌جا جای پرداختن مفصل به گرویدنم نیست. با این حال، مقطعی فرا رسید که از نظر عقلی به مبانی عقلانی اسلام متقاعد شدم، اما این هنوز برای پذیرفتن دین کافی نبود. پس شروع کردم به انجام دو کار. نخست، آغاز کردم به یادگیری برخی سوره‌های قرآن به زبان عربی، و خواندن چند نماز از پنج نمازی که مسلمانان در روز به‌عنوان بخشی از عبادت خود می‌گزارند. هنگام سجده، که بخشی از نماز اسلامی است، با خدا سخن می‌گفتم و از او هدایت می‌خواستم. این کار را پس از دریافتن یک بینش معنوی از امیر اصلاحی، دوست برادرم، انجام دادم. او در دانشگاه پزشکی می‌خواند، اما به دانشکده ما می‌آمد و به ما اندرز می‌داد. چون دوستان مسلمان داشتم، به سخنان او گوش می‌دادم. امیر، با بازگفت سخن پیامبر محمد ﷺ، یک بار گفت که در سجده به خدا نزدیک‌ترین هستی، پس با او سخن بگو. این سخن برایم ژرف بود، زیرا چهره بازتاب آن چیزی است که ما هستیم. بسیار اوقات نماد خودخواهی و خودپسندی ماست، اما مسلمانان خود را فروتن می‌کنند و اعتراف می‌کنند که در برابر خدا هیچ‌اند. در آن تسلیم است که واقعاً خود را می‌یابند: بندگان آن یگانه‌ای که آنان را آفرید. در سجده، که جایگاه جسمانی فروتنی و بی‌خودی است، مسلمانان با خدا سخن می‌گویند. پس من هم شروع کردم با او حرف زدن و از او هدایت خواستن. دکتر امیر اصلاحی اکنون دوست من است، اما گمان نمی‌کنم بداند آن چند کلمه‌ای که بیش از پانزده سال پیش به من گفت چه تأثیری داشت. دوم، شروع کردم به گفت‌وگوی بیشتر با هم‌مدرسه‌ای‌ام، مینول احمد. او به خانه‌ام می‌آمد و درباره اسلام با من سخن می‌گفت و من پرسش‌هایم را می‌پرسیدم. با این همه، در آغاز این فرایند از نظر عقلی متقاعد شده بودم، اما قلبم مرده بود. من درباره‌ی حقیقت اسلام هیچ‌چیز از آنچه می‌دانستم در وجودم درونی نشده بود. در این کشاکش برای هم‌آوردن آنچه می‌دانستم با آنچه احساس می‌کردم، در ۴ اکتبر ۲۰۰۲ بیرون خانه‌ام با مینول دیدار کردم و در ماشینش نشستم. صادقانه بگویم، واقعاً به یاد نمی‌آورم که او چه گفت، اما یادم هست که چه احساسی داشتم. او توصیفی ژرف و شاعرانه از یقینِ مرگ ارائه داد. کلمات دقیقش را به خاطر نمی‌آورم؛ تلاش برای بازآوردنشان مانند گرفتنِ گربه‌ی سیاهی در تاریکی است. با این حال، سخت بر من اثر گذاشت و به نحوی دری را گشود که گویی قفل شده بود، و اجازه داد یقینم به حقیقت اسلام به قلبم راه یابد.

When I first learnt about Islam, two aspects fascinated me. The first was the certainty that emanated from my Muslim friends. The second was their social and spiritual practices; both eventually led me to accept Islam. This is not the space to go into detail about my conversion. However, there was a point when I became intellectually convinced in the rational foundations of Islam, yet it still was not enough for me to embrace the religion. So I started adopting two practices. First, I started to learn some chapters of the Qur’an in Arabic, and pray several of the five daily prayers that Muslims carry out as part of their spiritual practice. When I used to prostrate, which is a part of the Islamic prayer, I would talk to God, asking for His guidance. I did this after receiving a spiritual insight of my brother’s friend, Amir Islahi. He was studying medicine at university, but he would visit my college campus and give us advice. Since I had Muslim friends, I would listen to him; echoing the words of the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم, Amir once said that you are closest to God during prostration, so speak to Him. I found this profound because the face reflects who we are. Many times it represents our ego and vanity, yet Muslims humble themselves and acknowledge that they are nothing compared to God. In that submission they truly find themselves; servants of the One that created them. In prostration, the physical station of humility and egolessness, Muslims speak to God. So I started talking to Him too, and begged for guidance. Dr. Amir Islahi is now my friend, but I do not think he knows the impact of those few words he conveyed to me over 15 years ago. Second, I began to have more conversations with a school friend of mine, Moynul Ahmed. He would come to my house and speak to me about Islam, and I would ask him questions. However, early on in the process I was intellectually convinced, but my heart was dead. Nothing I knew about the truth of Islam had been internalised. In this struggle to combine what I knew with what I felt, I met Moynul outside my house and sat in his car on 4 October 2002. To be honest, I do not really remember what he told me, but I remember how I felt. He expressed a profound and poetic description of the certainty of death. I cannot recall the exact words; to do so would be like catching a black cat in the dark. However, it hit me hard and somehow opened a door that seemed to have been locked, allowing my certainty in the truth of Islam to affect my heart.

انسان‌ها از فکر کردن به مرگ لذت نمی‌برند. این فکر در ما این آگاهی را برمی‌انگیزد که همه وابستگی‌هایی که در این دنیا ساخته‌ایم، از میان خواهند رفت. مهم‌تر این‌که، ما را با این واقعیت تلخ روبه‌رو می‌کند که دیگر روی این کره‌ی خاکی وجود نخواهیم داشت. ناچاریم با واقعیت یک «قیامت شخصی» اجتناب‌ناپذیر روبه‌رو شویم. نظریه‌های فلسفی بسیاری درباره‌ی مرگ مطرح شده است. برای نمونه، برخی اندیشمندان بر این باورند که مرگ مانند خوابی دائمی است. دیگرانی توضیح داده‌اند که مرگ بخشی از زندگی است، چیزی که هر انسانی برای زیستن درست باید با آن کنار بیاید؛ بخشی از آنچه در پذیرش محدودیت وجودی ما نهفته است. برخی از اندیشمندان مدعی شده‌اند که مرگ گذار از این زندگی به حیات پس از مرگ است، حیاتی جاودان که شامل سعادت ابدی به واسطه‌ی رحمت الهی یا رنج است، به دلیل پافشاری ما بر رد رحمت و هدایت خداوند.

Human beings do not enjoy thinking about death. It creates the realisation within us that all of the attachments we have built in this world will cease to be. Significantly, it awakens us to the brutal fact that we will no longer exist on this planet. We have to face the reality of an inevitable personal apocalypse. There have been many philosophical theories about death. For example, some thinkers hold the view that death is like a permanent sleep. Others have explained that death is to be considered part of life, something which every person must come to terms with in order to live well; part of what is involved in accepting our finitude. Some thinkers have claimed that death is a transition from this life to an afterlife, which includes the eternal life of bliss via Divine mercy, or pain because of our insistence on rejecting the mercy and guidance of God.

ہمارے موت کے بارے میں جو بھی نظریات ہوں، ہم سب اس بات پر متفق ہو سکتے ہیں کہ یہ ایک ایسا موضوع ہے جس کے بارے میں ہم کافی حد تک نہیں سوچتے۔ یہ سن کر شاید کچھ عجیب لگے، لیکن موت پر غور و فکر کرنے میں گہرا فائدہ ہے، کیونکہ اس سے اس حقیقت کا ادراک ہوتا ہے کہ زندگی مختصر ہے۔ اپنی فانی فطرت پر غور کرنا ہماری انا کو کم کرنے میں مدد دیتا ہے، اور ہماری خود غرضانہ خواہشات اتنی اہم نہیں رہتیں۔ مادی دنیا سے ہماری عارضی وابستگیاں اپنے صحیح مقام پر آ جاتی ہیں اور ہماری زندگیوں کا محاسبہ ہوتا ہے، اور یہ سب بڑے فائدے کی باتیں ہیں۔ جیسا کہ گیارہویں صدی کے عالم امام غزالیؒ نے فرمایا: "…موت کی یاد میں ثواب اور فضیلت ہے۔"۲ موت پر غور کرنا فکر کو متحرک کرتا ہے اور ہمیں اپنے وجود کی حقیقت پر غور کرنے کا ایک موقع فراہم کرتا ہے۔

Whatever our views on death are, we can all agree it is a subject that we do not think about enough. This may sound morbid, but there is a profound benefit in reflecting on death—it brings about the realisation that life is short. Pondering our finite nature helps diminish our egos and our selfish desires no longer seem that important. Our ephemeral attachments to the material world are put into perspective and our lives are questioned—all of which offer great benefit. As the 11th century theologian Al-Ghazali said, “…in the recollection of death there is reward and merit.”2 Contemplating death provokes thought and gives us a window of opportunity to reflect on the nature of our existence.

به‌یاد مرگ اندیشیدن، پاسخ‌هایی به پرسش‌ها داد که چگونه باید به زندگی نگاه کنم. این اندیشه به من آموخت که چقدر باید برای چیزهای مادی اهمیت قائل شوم. با نگریستن به زندگی‌ام از دریچهٔ مرگ، وارد فضایی عاطفی و فکری شدم که در آن می‌توانستم وضعیت خود را بر این کرهٔ خاکی بسنجم. چگونه به وجود آمدم؟ اینجا باید چه کنم؟ به کجا می‌روم؟ مرگ نیروی محرکهٔ این پرسش‌های بنیادین بود، زیرا همین که دریافتم این زندگی کوتاه است و روزی نفس آخر را خواهم کشید، همه‌چیز را در منظر درستی قرار داد.

Reflecting on death, answered questions on how I should view life. It taught me to measure how much importance I should attach to material things. In viewing my life through the lens of death, I entered an emotional and intellectual space where I could assess my situation on this planet. How did I come to be? What should I be doing here? Where am I going? Death was the driving force behind these critical questions, because the moment I recognised that this life is short, that one day I will breathe my last, it put everything into perspective.

به‌منظور درک آنچه من از سر گذراندم، از شما می‌خواهم که درباره‌ی مرگ بیندیشید؛ تصور کنید که یک دقیقه اینجا هستید و دقیقه‌ی بعد دیگر نیستید. احتمالاً عزیزانی را از دست داده‌اید که درگذشته‌اند؛ چه احساسی داشتید؟ آیا تنهایی، خلأ و بی‌علاقگی به چیزهایی که پیش‌تر آن‌ها را بسیار جدی می‌گرفتید، در شما پدید آمد؟ حال، اگر همین لحظه قرار باشد طعم مرگ را بچشید، همان‌گونه که هر انسانی سرانجام آن را خواهد چشید، این برای شما چه معنایی خواهد داشت؟ اگر فرصت بازگشت به گذشته را داشتید، در زندگی‌تان چه تفاوتی ایجاد می‌کردید؟ کدام اندیشه‌ها و باورها را جدی‌تر می‌گرفتید؟ اگر می‌توانستید زندگی‌تان را پس از تجربه‌ی واقعیت تلخ مرگ دوباره زیست کنید، نگاهتان به زندگی چگونه می‌بود؟

To understand what I went through, I want you to reflect on death; imagine you are here one minute and the next you are no more. You have probably experienced loved ones that have passed away; how did you feel? Did you feel loneliness, emptiness and lack of attachment to the things you used to take so seriously? Now, if you were to taste death this instant, as every human being eventually will, what would that mean to you? What would you do differently with your life if you were given the chance to go back? What thoughts and ideas would you take more seriously? What would your outlook be if you could relive your life having experienced the tragic reality of death?

غمانگیزترین چیز دربارهٔ مرگ این است که نمی‌توانیم بازگردیم. این درک سنگینی زیادی بر ذهنم گذاشت. تأمل عمیق دربارهٔ مرگ مرا به این نتیجه رساند که زندگی کوتاه است و می‌خواستم بی‌درنگ آن را به سوی بهتر شدن دگرگون کنم. صبح روز بعد با تاکسی به مسجد مرکزی لندن رفتم و اسلام را پذیرفتم. تاریخ آن ۵ اکتبر ۲۰۰۲ بود.

The sad thing about death is that we cannot go back. This realisation weighed heavily on my mind. Deeply reflecting on death led me to the conclusion that life is short, and that I wanted to transform it for the better without delay. The very next morning I took a taxi to London Central Mosque and embraced Islam. The date was October 5, 2002.

حقیقت‌جویی‌ام به میل به گفتن حقیقت به دیگران تبدیل شد. از سر ساده‌لوحی، به هر چیزی که به نظرم از اسلام و پایه‌های عقلانی آن حمایت می‌کرد چنگ می‌زدم. آثار فیلسوفان مسیحی را مطالعه می‌کردم، زیرا آن زمان هیچ نوشته‌ای از این دست به زبان انگلیسی برای مسلمانان در دسترس نبود؛ بیشترِ آثار فکری ژرف اسلامی به زبان عربی است. این امر ناگزیر فرایند یادگیری‌ام را دشوار می‌کرد. پذیرفتن استدلال‌هایی که فیلسوفان مسیحی مطرح کرده بودند، بهترین راه برای درونی کردن خداباوری اسلامی نبود. گرچه این دو دین اشتراکات بسیاری دارند، تفاوت‌های بزرگ و ظریفی نیز میان آن‌ها وجود دارد. در طول سال‌هایی که مسلمان بوده‌ام، بسیاری از چیزها را به سختی آموخته‌ام. اشتباهات و خطاهای زیادی مرتکب شده‌ام، و بخش عمده‌ی این کتاب شامل درس‌هایی است که آموخته‌ام. بسیاری از اشتباهاتم در اینترنت برای همه قابل مشاهده است. این فرایند آزمون و خطا هم مزایا داشت و هم پیامدهای منفی. پیامد منفی آن این است که همه‌ی لغزش‌ها، سهل‌انگاری‌ها و غفلت‌هایم برای همگان آشکار است. با این حال، با خواندن این کتاب می‌توانید از اشتباهاتم درس بگیرید و لازم نیست چیزها را به سختی بیاموزید. آزمون و خطا، استدلال‌هایی را که پذیرفته‌ام پالوده، توسعه و تقویت کرده است. این سفر همچنین مرا به این درک رساند که مدارا و مهربانی از برترین فضیلت‌های ماست. این تجربه‌ها باورهای خودم درباره‌ی دینم را نیز به چالش کشید و به من کمک کرد دریابم که اسلام سنتی سرشار از مهربانی دارد. از طریق تعالیم پیامبر محمد ﷺ دریافتم که مهربانی همه چیز را زیبا می‌کند.

My need to know the truth transformed into a desire to tell others about the truth. In my naivety, I would latch onto anything that I felt supported Islam and its rational foundations. I would study the works of various Christian philosophers because nothing of that sort was accessible to Muslims in the English language—most profound Islamic intellectual writings are in Arabic. This inevitably made my learning process hard. Adopting the arguments espoused by Christian philosophers was not the best way to imbibe Islamic theism. Although the two faiths have a lot in common, there are huge and subtle differences. Throughout my years as a Muslim, I have learnt things the hard way. I have made many mistakes and errors, and much of this book consists of the lessons that I have learnt. Many of my mistakes are available for all to see on the Internet. This process of trial and error has had its benefits as well as its negative consequences. The negatives are that all of my blunders, slip-ups and oversights are available for all to see. However, by reading this book, you can learn from my mistakes and you do not have to learn things the hard way. Trial and error have refined, developed and strengthened the arguments I have adopted. This journey has also made me appreciate that tolerance and compassion are among our highest virtues. These experiences also challenged my views on my own faith, and helped open the door to find out that Islam has a compassionate tradition. Through the Prophet Muhammad’s صلى الله عليه وسلم teachings, I understood compassion beautifies everything.

من با برخی از درخشان‌ترین اندیشمندان ملحد جهان ایده‌ها و استدلال‌های خود را آزموده‌ام. با شماری از دانشگاهیان و متفکران برجسته‌ی ملحد از پیشینه‌های فکری گوناگون مناظره کرده‌ام. از جمله هم‌گفتگوهای من پروفسور سایمون بلکبرن، دکتر برندن لاروور، دکتر استفن لاو، پروفسور ریچارد نورمن، دکتر نایجل واربرتون، پروفسور پیتر سیمونز، پروفسور لارنس کراوس، پروفسور گراهام تامسون، دکتر پیتر کیو و دن بارکر بوده‌اند. حتی با پروفسور ریچارد داوکینز گفتگوی کوتاهی در خیابان داشته‌ام، اما متأسفانه گفتگو قطع شد و داوکینز به سرعت رفت. موضوعات این مناظره‌ها از «آیا می‌توانیم بدون دین زندگی بهتری داشته باشیم؟» و «آیا آگاهی بهتر از طریق وجود خدا تبیین می‌شود؟» تا «اسلام یا الحاد: کدام معقول‌تر است؟» گسترده بوده است. این مناظره‌ها به بهبود استدلال‌های من کمک کرده‌اند. این موهبتی بزرگ بوده است، و کسانی که با آثار من آشنا هستند دیده‌اند که من از بازتاب دادن استدلال‌های فیلسوفان تحلیلی به سوی طرح دیدگاه‌هایی تکامل یافته‌ام که ریشه در سنت اسلامی دارند. این بدان معنا نیست که «آب حمام را با بچه بیرون ریخته باشم». همان‌گونه که در این کتاب خواهید دید، تمام استدلال‌های سالم، جهان‌شمول و استوار را حفظ کرده‌ام، و در عین حال به آن‌ها رنگ و بوی اسلامی داده و آن‌ها را پالایش کرده‌ام تا از نظر الهیاتی و عقلی منسجم باشند.

I have tested my ideas and arguments with some of the brightest atheist minds in the world. I have debated prominent atheist academics and thinkers from a wide range of intellectual backgrounds. Some of my interlocutors have been Professor Simon Blackburn, Dr. Brendan Larvor, Dr. Stephen Law, Professor Richard Norman, Dr. Nigel Warburton, Professor Peter Simons, Professor Lawrence Krauss, Professor Graham Thompson, Dr. Peter Cave and Dan Barker. I have even had a brief street discussion with Professor Richard Dawkins, but unfortunately we were interrupted and Dawkins made a quick exit. The topics we have debated range from “Can we live better lives without religion?”, “Can consciousness be best explained by God’s existence?” to “Islam or Atheism: Which Makes More Sense?”3 These debates have facilitated improvements to my arguments. It has been a huge blessing, and those who are familiar with my work have seen that I have evolved from mirroring the arguments of analytical philosophers to developing positions rooted in the Islamic tradition. This does not mean I have ‘thrown away the baby with the bathwater’. As you will see in this book, I have kept all the sound, universal and robust arguments, while giving them an Islamic flavour, as well as refining them to ensure that they are theologically and rationally coherent.

تکمیل دورهٔ کارشناسی ارشد من در رشتهٔ فلسفه در دانشگاه لندن بسیار سودمند بوده است. توانایی من در نقد و تحلیل انتقادی دیدگاه‌های فلسفی و نیز در استدلال به نفع آن‌ها بهتر شده است. اکنون تحصیلات تکمیلی خود را در این رشته ادامه می‌دهم و قصد دارم آنچه را آموخته‌ام به کار گیرم تا استدلالی هوشمندانه و همراه با دلسوزی برای اسلام سنتی را به مخاطبان گوناگون ارائه کنم. این تجربیات دانشگاهی، جریان منطقی و محتوای استدلال‌های این کتاب را شکل داده و بر آن تأثیر گذاشته‌اند. همچنین این باور مرا استوارتر کرده است که الهیات، اندیشه و فلسفهٔ اسلامی، که بر پایهٔ قرآن و آموزه‌های پیامبر ﷺ استوار است، بدیهی‌پذیر، منسجم و استوار است.

Completing my Master’s degree in philosophy at the University of London has proven to be very beneficial. My ability to critically challenge and support philosophical views has improved. I am currently continuing postgraduate studies in this field, and it is my intention to use what I have learnt to articulate an intelligent and compassionate case for traditional Islam to a wide range of audiences. These academic experiences have shaped and influenced the logical flow and content of the arguments presented in this book. They have also strengthened my view that Islamic theology, thought and philosophy—grounded in the Qur’an and the prophetic teachings—are intuitive, coherent and robust.

در زبان انگلیسی هیچ کتاب دیگری وجود ندارد که با استدلالی هوشمندانه و سنجیده به دفاع از خداباوری اسلامی بپردازد و در همان حال ناسازگاری الحاد را نشان دهد. این سخن به معنای ستایش از این کتاب نیست، بلکه بیانگر کمبود نوشته‌ها در این زمینه است. در سخنرانی‌هایی که در دانشگاه‌های گوناگون جهان ایراد کرده‌ام، با هزاران دانشجو و استاد مسلمان و غیرمسلمان گفت‌وگو داشته‌ام. این تعامل‌ها، افزون بر گسترش الحاد، به‌روشنی نشان داده است که مردم تشنه‌ی شناختی عقلانی از دیدگاه اسلام درباره‌ی خدا، نقش وحی و شخصیت پیامبر محمد ﷺ هستند. این کتاب می‌کوشد این تشنگی را فرونشاند و به خواننده‌ی انگلیسی‌زبان مجموعه‌ای منسجم از استدلال‌ها ارائه دهد: بر وجود خدا، یگانگی او و اینکه چرا شایسته‌ی پرستش است، از جمله دلیلی قانع‌کننده بر حقانیت قرآن و نبوت محمد ﷺ. همچنین به طیف گسترده‌ای از استدلال‌ها و اعتراض‌های آکادمیک و عامه‌پسند که انکار خداوند را تقویت می‌کنند، پاسخ می‌دهد و به آن‌ها می‌پردازد.

No other book available in the English language articulates an intelligent and nuanced case for Islamic theism, while addressing the incoherence of atheism. This is not to praise this book; rather, it highlights the lack of writing on this topic. During the lectures that I have delivered at university campuses all around the world, I have interacted with thousands of Muslim and non-Muslim students and academics. These interactions, in addition to the rise of atheism, have made it quite clear that people have an intellectual thirst concerning the Islamic view of God, the role of revelation and the personality of the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم. This book aims to quench that thirst, thereby providing an English reader with a coherent set of arguments for God’s existence, oneness and why He is worthy of our worship, including a compelling case for the Qur’an and the prophethood of Muhammad صلى الله عليه وسلم. It also responds to and addresses a wide range of academic and popular arguments and objections that favour the denial of the Divine.

این کتاب ترکیبی از استدلال‌های همگانی و اسلامی بر وجود خداوند، قرآن و نبوت محمد ﷺ را در بر دارد. بسیاری از این استدلال‌ها طی سال‌ها با دانشگاهیان و اندیشمندان آزموده و سنجیده شده‌اند. هر فصل مستندات اسلامی مرتبط دارد تا بنیان اسلامی هر استدلال را نشان دهد، و این امر تضمین می‌کند که استدلال‌ها نه تنها از نظر فلسفی استوار، بلکه از نظر اسلامی نیز منسجم باشند. حدود پنجاه درصد مستندات این کتاب از سنت اسلامی است؛ این شامل مستنداتی از قرآن و احادیث نبوی ﷺ می‌شود.4

This book contains a combination of universal and Islamic arguments for God’s existence, the Qur’an and the prophethood of Muhammad صلى الله عليه وسلم. Many of these arguments have been tried and tested with academics and thinkers over the years. Each chapter has relevant Islamic references to show the Islamic basis for each argument, which ensures that they are not only philosophically sound but Islamically coherent. Approximately fifty percent of the references in this book come from the Islamic tradition; this includes references from the Qur’an, the Prophetic Traditions4

(معروف به حدیث؛ احادیث، جمع) و سنت علمی اسلامی. این کتاب تنها بر خداباوری اسلامی و پاسخ به الحاد تمرکز ندارد؛ بلکه به یک استدلال کلیدی برای الهی بودن منشأ قرآن می‌پردازد و توضیح می‌دهد که با نگریستن در زندگی، تجربیات، آموزه‌ها و تأثیر حضرت محمد ﷺ، تنها می‌توان به این نتیجه رسید که او فرستاده نهایی خداوند بود. قابل توجه است که این کتاب به تفصیل توضیح می‌دهد که چرا خداوند شایستهٔ پرستش ماست، و این همان دلیل آفرینش ماست.

(known as hadith; ahadith, pl) and the Islamic scholarly tradition. This book does not just focus on Islamic theism and a response to atheism; it addresses a key argument for the Divine authorship of the Qur’an and explains how, by looking at the life experiences, teachings and impact of the Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم, we can only conclude that he was the final messenger of God. Significantly, it elaborates in detail on why God is worthy of our worship, which is the reason for our existence.

من، صرف‌نظر از اینکه خودتان را مسلمان، خداناباور یا شکاک بدانید، شما را دعوت می‌کنم این کتاب را با قلبی و ذهنی گشوده بخوانید. من صمیمانه باور دارم که اگر به این دعوت پاسخ دهید، یکی از نتایجی که به آن خواهید رسید این است که خداناباوری یک سراب فکری است و تصور اسلامی از خدا منسجم و حق است. وقتی این کتاب را بخوانید خواهید دید که عبارت «سراب فکری» توصیف مناسبی برای خداناباوری است. سراب یک توهم نوری است که به‌سبب شرایط جوی آن را تجربه می‌کنیم. به همین ترتیب، شرایطی که انکار خداوند را ممکن می‌سازد بر پایه فرض‌های نادرستی درباره جهان، استدلال‌های ناسازگار، ادعاهای شبه‌فکری‌ای که مسائل عاطفی را پنهان می‌کنند و گاه خودمحوری قرار دارد. خداناباوری بر تعهد به خرد بنا نشده است؛ در بسیاری از جنبه‌ها، دشمن آن است (نگاه کنید به فصل ۳).

Irrespective of whether you consider yourself a Muslim, atheist or sceptic, I invite you to read this book with an open heart and mind. I truly believe that if you respond to this invitation, one of the conclusions you will reach is that atheism is an intellectual mirage and that the Islamic conception of God is coherent and true. Once you read this book you will see that the phrase ‘intellectual mirage’ is an apt description for atheism. A mirage is an optical illusion that we experience due to atmospheric conditions. Likewise, the conditions that facilitate the denial of the Divine are based on false assumptions about the world, incoherent arguments, pseudointellectual postulations that veil emotional issues and on occasion, egocentricity. Atheism is not based on a commitment to reason; in many ways, it is its adversary (see Chapter 3).