طلاق

طلاق - نظام اجتماعی در اسلام | Quran Course

0% read · 8 min left

This chapter was translated automatically from English and may contain mistakes. Read the original

Show original

17 Divorce

by Taqiuddin an-Nabhani8 min readViewed 79 times

همان‌گونه که الله (سبحانه و تعالی) ازدواج را تشریع کرد، طلاق را نیز تشریع فرمود. مبنای مشروعیت آن کتاب، سنت و اجماع است. اما از کتاب، الله (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

Just as Allah (swt) legislated marriage He also legislated divorce. The basis of its legitimacy is the Kitab, Sunnah and Ijma’a. As for the Kitab, Allah (swt) said:

«الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ ۖ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ» [البقرة: ۲۲۹]. و اما در سنت، از عمر بن الخطاب روایت شده است که پیامبر ﷺ حفصه را طلاق داد و سپس به عقد خود بازگرداند. و از عبدالله بن عمر روایت شده که گفت: «همسری داشتم که او را دوست می‌داشتم، اما پدرم او را نمی‌پسندید و به من دستور داد که او را طلاق دهم. من امتناع کردم. سپس موضوع را به پیامبر ﷺ عرض کردم. ایشان ﷺ فرمودند: "ای عبدالله بن عمر، همسرت را طلاق بده."» و صحابه بر مشروعیت طلاق اجماع کردند.

“The divorce is twice, after that, either you retain her on reasonable terms (bilmaroof) or release her with kindness” [Al- Baqarah: 229] As for the Sunnah it has been narrated on the authority of Umar b. al- Khattab that the Prophet (pbuh) divorced Hafsa then took her back. And it was narrated on the authority of Abdullah b. Umar who said: “I had under my charge a wife whom I loved but my father did not like her so He ordered me to divorce her. I refused.” He then mentioned it to the Prophet (pbuh). He (pbuh) said: “O Abdullah b. Umar divorce your wife.” The Sahabah reached an Ijma’a on the legitimacy of divorce.

طلاق، فسخِ عقدِ نکاح یعنی گرہِ زوجیت را گشودن است۔ جواز طلاق را هیچ علت شرعی نیست۔ متونی که طلاق را مجاز می‌شمارند، نه در متن قرآن و نه در حدیث، هیچ علتی را ذکر نمی‌کنند۔ طلاق تنها از آن رو مجاز است که شارع آن را روا داشته است، نه به سببی دیگر۔ طلاقِ شرعی از سه اعلام پیاپی تشکیل می‌شود۔ اگر مردی همسرش را یک بار طلاق دهد، این یک اعلام محسوب می‌شود۔ در این صورت در دوران عدّه، بدون عقد نکاح جدید، می‌تواند او را به زوجیت خود بازگرداند (رجعت)۔ اگر بار دوم طلاق دهد، اعلام دوم واقع شده است و در دوران عدّه باز هم شوهر می‌تواند بدون عقد جدید او را بازگرداند۔ در این دو حالت، چون عدّه پایان یابد و شوهر او را بازنگرداند، زن برای او بَینونت یعنی جدایی‌ناپذیری کوچک (بَینونتِ صُغرا) پیدا می‌کند۔ در این حالت، بازگرداندن او جز با عقد نکاح جدید و مهریه روا نیست۔ اگر بار سوم طلاق دهد، سه اعلام واقع شده و زن برای او بَینونت کبری پیدا می‌کند، یعنی جدایی‌ناپذیری بزرگ۔ در این صورت بازگرداندن او روا نیست، مگر پس از آنکه زن با مرد دیگری ازدواج کند و آن مرد با او همبستر شود و زن عدّه‌اش را از آن مرد بگذراند۔ خداوند متعال فرموده است:

Divorce is an annulment of the contract of marriage i.e., the knot of marriage. The permissibility of divorce has no Shari’ah Illah. The texts which allow it do not include any Illah whether in the text (reason) of the Qur'an or the Hadith. It is allowed because the Shar’a has allowed it and not for any other reason. The Shari’ah divorce consists of three pronouncements, one after another. If a man divorced his wife once then that constitutes one pronouncement. It is allowed for Him to take her back (Raj'aa) during the Iddah (waiting period) without a new contract of marriage. If He divorced her the second time, then the second pronouncement has taken place. It is permitted for the husband to take her back during the Iddah without a new contract. When the Iddah has been completed in those two cases and He has not taken her back then she will become irrevocable (Bain) to Him, this being the lesser irrevocability (Baynuna Sughra). He is not permitted to take her back except with a new contract and dowry. If He divorced her a third time then three pronouncements have taken place, and she will become irrevocable to Him, this being the greater irrevocability. It is not allowed for Him to take her back except after she marries another person and He consummates the marriage with her and she completes her Iddah from Him. Allah (swt) said:

«الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ، فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ، وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ، فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ، تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا، وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ. فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّىٰ تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ، فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ، وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ» [البقرة: 229-230] پس در این آیه، خداوند (سبحانه و تعالی) به مسلمانان آموخته است که چگونه طلاق دهند. او فرمود: «الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ». سپس پس از آموزش شیوه طلاق، به آنان اختیار داد: یا همسرانشان را نگه دارند و با شایستگی با آنان زندگی کنند و تعهداتشان را نسبت به ایشان ادا نمایند، یا آنان را به نیکویی رها سازند که بر ایشان واجب است. سپس [خداوند] فرمود: «فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّىٰ تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ»؛ یعنی اگر پس از دو طلاق پیشین، برای بار سوم او را طلاق دهد، جایز نیست که پس از آن با او ازدواج کند، مگر پس از آنکه آن زن با شوهر دیگری ازدواج کرده باشد. سپس فرمود: «فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا»؛ یعنی اگر شوهر دوم او را طلاق دهد، آنگاه برای شوهر نخست روا خواهد بود که با عقد و مهر تازه، او را به همسری بازگرداند. فاعلِ کلمهٔ دوم «طَلَّقَهَا» (او او را طلاق داد) به نزدیکترین کسی که ذکر شده، یعنی عبارت «شوهر دیگری»، برمی‌گردد؛ یعنی شوهر دوم. و فاعلِ «فَلَا جُنَاحَ» به شوهر اول برمی‌گردد؛ یعنی چیزی مانع نیست که هر یک از آن دو با ازدواج به همسر خود بازگردد. بنابراین، مرد بر زن اختیار سه بار طلاق دادن را دارد؛ دو بار آن اجازه می‌دهد که او را بازگرداند، و بار سوم اجازه نمی‌دهد که تا زمانی که زن با شوهر دیگری ازدواج نکرده باشد، او را بازگرداند.

“The divorce is twice, after that, either you retain her on reasonable terms or release her with kindness. And it is not lawful for you to take back any of the dowry which you gave them, except when both parties fear that they would be unable to keep the limits ordained by Allah. Then if you fear that they would not be able to keep the limits ordained by Allah, then there is no sin on either of them if she gives back (the dowry or a part of it for her Khula (divorce)). These are the limits ordained by Allah, so do not transgress them. Whoever transgresses the limits of Allah, then such are the Zalimin (wrong-doers). And if He has divorced her (the third time), then she is not lawful unto Him thereafter until she has married another husband. Then, if the husband divorced her, it is no sin on either of them that they reunite, provided they feel that they can keep the limits ordained by Allah. These are the Limits of Allah, which He makes plain for the people who have knowledge” [Al- Baqarah: 229-230] So in the Ayah Allah (swt) has taught the Muslims how to divorce. He (pbuh) said: “The divorce is twice”. Then He gave them the choice after teaching them (the manner of divorce) either to hold onto their wives and live with them honourably and discharge their obligations to them, or release them in a nice way, which is incumbent upon them. Then He (pbuh) said: “And if He has divorced her (the third time), then she is not lawful to Him thereafter until she has married another husband”; i.e. if He divorced her a third time after the two previous times, it is not allowed for Him to marry her until after she had married another husband. Then He said: “Then, if the husband divorced her, it is no sin on either of them that they reunite”; i.e. if the other husband divorced her, then, it will be allowed for the first husband to take her back with a new contract and dowry. The subject of the second word 'He divorced her' refers to the closest person mentioned which is the expression: 'another husband'. i.e. the second husband. And the subject of s refers to the first husband i.e. there is nothing to prevent each of them from returning back to his/her companion by marriage. Therefore, the man has the authority of three pronouncements of divorce over the woman, two of which allow Him to take her back and the third of which does not allow Him to take her back until she has married another husband.

طلاق در دست مرد است، نه زن؛ بنابراین تنها مرد است که اختیار طلاق دارد، اختیاری که زن ندارد. اما اینکه چرا مرد این اختیار را دارد، به این دلیل است که خداوند (سبحانه و تعالی) آن را در دست او قرار داده است. برای آن، در شرع هیچ دلیل عقلی یافت نمی‌شود. بنابراین نباید به دنبال علت (عِلّت) آن گشت. در واقع، با تأمل در حقیقت ازدواج و طلاق، می‌توان دریافت که ازدواج آغاز زندگی زناشویی تازه‌ای است، که در آن مرد و زن در انتخاب یکدیگر به‌عنوان همسری که هر کدام خواهان ازدواج با او هستند، همکاری می‌کنند. هر یک حق دارد با هر که بخواهد ازدواج کند یا از ازدواج با او سر باز زند. اما هنگامی که ازدواج واقعاً انجام می‌گیرد، رهبری خانواده به مرد داده می‌شود و سرپرستی زن به او سپرده می‌شود. پس ناگزیر است که طلاق نیز اختیار مرد، یا حق او باشد، زیرا او سرپرست خانواده و رئیس خانه است. مسئولیت تنهای خانه و وظایف آن بر عهده او نهاده شده است. از این رو تنها او باید اختیار گره‌گشایی از پیوند ازدواج را داشته باشد. اختیار با مسئولیت هم‌اندازه است، و جدایی میان زوجین در دست کسی است که بر دیگری سرپرستی دارد. با این حال، این توصیف واقعیت موجود است و دلیلی برای حکم شرعی نیست، زیرا علت حکم شرعی جز علتی شرعی که در متن شرع یافت شود، روا نیست.

Divorce is in the hands of the man rather than the woman; so the man alone has the power to divorce, a power she does not have. As for why the man has that power, this is because Allah (swt) has put it in his hands. No reasoning can be found for it in the Shar’a. Accordingly no reason (Illa) should be sought for it. Indeed, reflecting on the reality of marriage and divorce, one notices that marriage is the beginning of a new marital life, where the man and the woman cooperate in choosing each other as the spouse whom they respectively wish to marry. Each one has the right to marry or to refuse marriage with whomever he/she wants. However, once the marriage actually takes place, the man is given the leadership of the family and He is given guardianship over the woman. It is then inevitable that divorce too be the prerogative of the man, or his right, because He is the chief of the family and head of the household. The sole responsibility and the duties of the house have been placed on Him. Therefore only He should have the authority to untie the knot of marriage. The authority is commensurate with the responsibility, and separation between the spouses is in the hands of the one who has guardianship over the other. However, this is a description of the existing reality and not a reasoning for the Shar’a rule, because the Illa of the Hukm Shar'i is not allowed to be other than a Shari’ah Illa found in the Shar’a text.

۲. اگر زن از عیبی در شوہر آگاہ شود کہ مانع از مقاربت می‌شود، مانند عنّت (ناتوانی جنسی) یا خصی بودن، در حالی کہ خود او از چنین عیوبی بری است، در این صورت او حق دارد درخواست فسخ نکاح خود با او را بکند. اگر قاضی وجود این عیب را تأیید کند، موضوع را یک سال به تأخیر می‌اندازد، و اگر او باز هم نتواند با زن مقاربت کند، درخواست زن پذیرفته شده و نکاح فسخ می‌شود. روایت شده است کہ ابن منذر با زنی ازدواج کرد در حالی کہ خصی بود. عمر به او گفت: «آیا به او اطلاع دادی؟» گفت: «نه.» (عمر) گفت: «به او بگو و به او اختیار بده (کہ درخواست طلاق کند).» و روایت شده است کہ عمر برای مرد عنین یک سال مهلت داد. اگر زن دریابد کہ آلت مرد بریده یا فلج است، اختیار او فوراً داده می‌شود. هیچ مهلتی بر او تحمیل نمی‌شود، زیرا مقاربت ناامید‌کننده است و انتظار کشیدن فایده‌ای ندارد.

2. If she learns of a defect in the husband which prevents intercourse, such as impotence or castration, and she is free from such defects herself. In such a situation, she has the right to request the annulment of her marriage to Him. If the judge confirmed the existence of this defect, He would delay the issue for a year, and if He was still unable to have intercourse with her then her request would be answered and the marriage would be annulled. It has been reported that Ibn Mundhir married a women while being castrated. Umar said to Him: “Have you informed her?” He said: “No.” He (Umar) said: “Tell her and give her the choice (to ask for divorce).” And it has been narrated that Umar delayed the impotent for one year. If the wife finds that her husband's penis is cut or paralysed then her choice is given at once. No delay would be imposed on her because sexual intercourse is hopeless and there is no point in waiting.

۳. اگر برای همسر پیش یا پس از نزدیکی آشکار شود که شوهر به بیماری‌ای مبتلاست که اجازه نمی‌دهد او بدون ترس از آسیب با وی زندگی کند، مانند جذام، برص، سیفلیس یا سل، زن می‌تواند به قاضی رجوع کند و جدایی میان خود و شوهرش را درخواست نماید. درخواست او در صورتی پذیرفته می‌شود که وجود این بیماری ثابت شده باشد و در مدت معینی امکان درمان آن نباشد. انتخاب او دائمی است و موقت نیست. این حکم بر اساس آنچه در موطأ از مالک، از سعید بن المسیب روایت شده، ثابت می‌شود که گفت: «اگر مردی با زنی ازدواج کند و او دیوانه باشد یا عیب جسمی داشته باشد، زن حق انتخاب دارد. اگر بخواهد می‌ماند و اگر بخواهد از او جدا می‌شود.» ۴. اگر شوهر پس از عقد ازدواج دچار جنون شود، زن می‌تواند به قاضی رجوع کند و جدایی از او را درخواست نماید. قاضی جدایی را به مدت یک سال به تأخیر می‌اندازد. اگر در این مدت جنون او برطرف نشود و زن همچنان بر درخواست خود پافشاری کند، قاضی حکم به جدایی می‌دهد. این حکم بر اساس حدیث یادشده در موطأ است.

3. If it became apparent to the wife before or after intercourse that the husband had a certain disease that does not permit her to reside with Him without fear of harm, such as leprosy, burs, syphilis or tuberculosis, she can refer to the judge and demand separation between her and her husband. Her request would be answered if the existence of this illness was established and there was no possibility of a cure within a specified period of time. Her choice is permanent and not temporary. That is due to what has been mentioned in the Muwatta on the authority of Malik that Said ibn al- Musayyab said: “If a man married a woman, and He was insane or had a physical defect, she has the right of choice. If she wished she could stay, and if she wished she could separate from Him.” 4. If the husband became mentally insane after the contract of marriage the wife has the right to refer to the judge and demand separation from Him. The judge would delay the separation for the period of a year. If his insanity did not cease in this period and the wife was insistent, then the judge would give a verdict of separation. This is according to the aforementioned Hadith of Muwatta.

«وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا ۚ إِن يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا» [النساء: ۳۵]. بنابراین، در چنین شرایطی است که شریعت به زن، در مورد نخست، حق طلاق دادن خویش را داده و در موارد باقی‌مانده، حق درخواست جدایی میان خود و همسرش را اعطا کرده است. واقعیت این موارد نشان می‌دهد که شریعت، زن را همدم شوهر در زندگی زناشویی می‌داند. هر گونه ناراحتی و عامل نفرت‌انگیزی که در خانه پدید آید، همان‌گونه که بر شوهر اثر می‌گذارد، بر او نیز اثر می‌گذارد. از این رو لازم بود که شریعت تضمین کند او بتواند با گشودن گره زناشویی، خود را از سختی‌ای که در خانه پیش آمده رها سازد. بنابراین، شریعت نه او را رها کرده و نه وادارش ساخته است که هنگامی که زندگی آرام زناشویی ناممکن شده، همچنان با شوهری بماند. پس شریعت به او اجازه داده است که در شرایطی که به ناممکن شدن زندگی شرافتمندانه یا آرام می‌انجامد، عقد نکاح را فسخ کند.

“If you fear a breach between them appoint arbitrators, one from his family and the other from hers; if they both wish for peace, Allah will cause their reconciliation” [An- Nisa: 35] So, it is in these situations that the Shar’a has granted the woman the right to divorce herself in the first case, and the right to request separation between her and her husband in the remaining cases. The reality of these cases, shows that the Shar’a has looked upon the woman as a companion of the husband in marital life. Any distress and cause for aversion which takes place in the house, affects her just as it affects the husband. Therefore it became necessary that the Shar’a would ensure that she can free herself from the misery that takes place in the house by untying the knot of marriage. Therefore, the Shar’a did not abandon her, nor did it force her to remain with a husband when a peaceful marital life has become impossible. So the Shar’a has permitted her to annul the contract of marriage in situations which lead to the impossibility of an honourable or tranquil life.

اما در مورد العلة (علت) در مشروعیت طلاق، ما بیان کرده‌ایم که نصوص شرعی برای طلاق علتی ذکر نمی‌کنند، پس طلاق علتی ندارد. با این حال، می‌توان حقیقت تشریع طلاق و شیوهٔ بیان مشروعیت آن را در ارتباط با ازدواج و آنچه بر آن مترتب می‌شود روشن ساخت. حقیقت ازدواج نشان می‌دهد که ازدواج برای تشکیل خانواده و ایجاد آرامش برای این خانواده است. اگر در این زندگی زناشویی چیزی رخ دهد که این آرامش را تهدید کند و کار به جایی برسد که ادامهٔ زندگی زناشویی ناممکن شود، آنگاه باید راهی وجود داشته باشد که زوجین بتوانند از یکدیگر جدا شوند. روا نیست که آنان را به ادامهٔ این پیوندی که هر دو یا یکی از آن دو از آن بیزارند وادار کرد. از این رو خداوند (سبحانه و تعالی) طلاق را تشریع فرموده است. او (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

As for the Illa (reason) re the legality of divorce, we have stated that the Shar’a texts do not give an Illa for divorce, so it has no Illa. However, it is possible to clarify the reality of the legislation of divorce and the manner in which its validity has been mentioned in relation to marriage and what it entails. The reality of marriage indicates that it exists for the creation of the family and to provide tranquillity for this family. If anything happens in this marital life which threatens this tranquillity and the situation reaches a point where it becomes impossible to lead a married life, then there must be a way by which the spouses can separate from each other. It is not allowed to compel them to maintain this bond which is hated by both or by one of them. Thus Allah (swt) has legislated divorce. He (swt) says:

«فَأَمَّا النِّسَاءُ اللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ۖ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا» [النساء: ۳۴] بدین ترتیب، شریعت دستور داده است که برای حل مشکلاتی که میان همسران پیش می‌آید، همه راه‌های ملایم و غیرملایم به کار گرفته شود تا راه‌حلی یافت شود که به آنان کمک کند از طلاق پرهیز کنند. حتی وقتی زندگی مشترک شرافتمندانه نیست و سایر راه‌های سخت‌گیرانه سودی ندارد، و امر از حد ناخرسندی، سرکشی و نافرمانی گذشته و به مرحله‌ی نزاع و گسستگی میان آنان رسیده است، اسلام طلاق را گام دوم قرار نداده است، با وجود شدت بحران میان ایشان. بلکه دستور داده که موضوع به کسانی غیر از همسران، از خانواده‌های آنان، ارجاع داده شود تا تلاش کنند میان ایشان آشتی برقرار سازند. چنان‌که (خداوند سبحان) فرموده است:

“As to those women on whose part you see ill-conduct, admonish them (first), (next), separate from them in the beds, (and last) beat them (lightly), but if they return to obedience, seek not against them means (of annoyance)” [An- Nisa: 34] In this manner the Shar’a ordered the taking of all lenient and non-lenient means to solve the problems which occur between spouses in order to find a solution which helps them to avoid divorce. Even when living together is not honourable and other stern means do not help, and the matter has gone beyond dislike, rebellion and disobedience to a state of dispute and breach between them, Islam did not make divorce the second step, despite the intensity of the crisis between them. Rather it ordered that the issue be referred to persons other than the spouses from their families. This is so that they could undertake an attempt to bring about a reconciliation between them. So He (swt) said:

«پس اگر از هم جدا شوند، خداوند هر یک از ایشان را از فضل خویش بی‌نیاز می‌گرداند، و خداوند گشایشگر و حکیم است» [النساء: ۱۳۰]. با این حال، در مسئلهٔ طلاق، فرصتی برای زوجین باقی گذاشته شده تا بتوانند به یکدیگر بازگردند، به گونه‌ای که جدایی میان آنان قطعی نباشد. به ایشان حق داده شده که یک بار و دو بار به همسر خود رجوع کنند. طلاق اول و دوم ممکن است زوجین را پس از نخستین اعلام طلاق برای بار دوم، و پس از دومین اعلام طلاق برای بار سوم، به زندگی زناشویی بازگرداند. از این رو می‌بینیم که شریعت طلاق را در سه مرحله قرار داده است: «طلاق دو بار است، پس از آن یا به شیوه‌ای پسندیده نگاهش دارید یا با نیکی رهایش کنید» [البقره: ۲۲۹]. بدین ترتیب، هر یک از زوجین فرصت می‌یابد که دیگری را بازگرداند و به تقوای الهی که در دلش ریشه دارد بازگردد. در نتیجه ممکن است دوباره بکوشند تا زندگی زناشویی داشته باشند و آرامش خانوادگی، آسایش و آرامش خاطری را که پیش‌تر به دست نیاورده بودند، به دست آورند. بنابراین می‌بینیم که اسلام به شوهر اجازه داده است پس از نخستین و دومین اعلام طلاق، همسرش را بازگرداند. پس شریعت چیزی را وضع کرده که به زوجین کمک می‌کند یکدیگر را بازگردانند و موضوع را جدی‌تر از گذشته بازنگری کنند و دوباره در آن بیندیشند. اسلام دورهٔ عدّهٔ پس از طلاق را سه دورهٔ عادت ماهانه قرار داده که تقریباً سه ماه یا تا زمان وضع حمل (در مورد زن باردار) است، و بر مرد واجب کرده که در تمام مدت عدّه نفقه و مسکن زن مطلقه را تأمین کند، و از بیرون راندن زنِ در عدّه تا پایان آن منع کرده است. این کار به منظور ایجاد آشتی میان ایشان و فراهم کردن فرصتی است تا بتوانند یکدیگر را بازگردانند و زندگی تازه‌ای آرام را از سر گیرند. از همین منظر، قرآن کریم هشداری روشن داده است. خداوند متعال می‌فرماید:

“But if they separate, Allah will provide abundance for everyone of them from his Bounty. And Allah is Ever All-Sufficient for his creatures needs, All-Wise” [An- Nisa: 130] However, in this issue of divorce an opportunity has been left for the spouses to reunite, in a way that the separation between them is not definite. They have been given the right to go back a first time and a second. The first and second divorce might cause the spouses to return to marital life, for a second time after the first pronouncement of divorce, and for a third time after the second pronouncement of divorce. Therefore, we find that the Shar’a made divorce in three stages: “The divorce is twice, after that, either you retain her on reasonable terms or release her with kindness” [Al- Baqarah: 229]. In this way, each one of the spouses has the opportunity to take the other back and return to the Taqwa of Allah which is entrenched in his/her heart. Thus they may attempt to go back again and try to have a marital life and attain marital tranquillity, and ease or peace of mind which they could not attain before. Consequently, we find that Islam permitted the husband to take back his wife after the first and second pronouncement of divorce. Thus Shar’a has legislated something that will assist the spouses to take each other back and review the matter and re-consider it more earnestly than they had done before. Islam made the period of the Iddah after divorce into three menstrual cycles which is approximately three months or until the time of delivery, (in the case of a pregnant woman) and imposed on the man the duty of providing maintenance to the divorcee and housing her throughout the period of the Iddah, and prohibited the man from expelling the woman that is observing her Iddah until she completes it. This is for the purpose of bringing reconciliation between them and making room for an opportunity by which they can take each other back and resume a new and peaceful life. From this point of view, a clear admonition has been given in the Qur'an. He (swt) said:

«وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ۚ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِّتَعْتَدُوا ۚ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ» [البقرة: 231] اگر این تدابیر بی‌اثر بودند، یا پس از طلاق اول و دوم اثر داشتند اما با وجود همه‌ی این‌ها طلاق سوم واقع شد، آنگاه مسئله ریشه‌دارتر، پیچیده‌تر و به‌شدت محل اختلاف است. دیگر بازگشت بی‌فایده است، چه رسد به ادامه‌ی زندگی زناشویی. در این صورت جدایی کامل اجتناب‌ناپذیر است و پیش از آنکه زن با ازدواج دیگری همسر دیگری شود، بازگشت به همان پیوند زناشویی جایز نیست. به همین دلیل طلاق سوم تعیین‌کننده قرار داده شده است. خداوند سبحان می‌فرماید:

“And when you have divorced women and they have fulfilled the term of their prescribed period, either retain them on reasonable terms or set them free with kindness. But do not retain them back to hurt them. And whoever does that, then He has wronged Himself” [Al- Baqarah: 231] If these procedures did not have an effect, or it had an affect after the first and second pronouncements of divorce and then the third took place despite all of this, then the issue is more deep rooted, complicated and intensely disputed. There is no point in going back, let alone in continuing the marriage. In this case a complete separation is inevitable and resuming another marital union is necessitated without re-attempting the same marital union, before trying another marital union. That is why the third pronouncement of divorce has been made the decider. He (swt) said:

«وَإِن طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ حَتَّىٰ تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ» [البقرہ: 230] حرام کر دیا گیا ہے کہ شوہر تین طلاقوں کے بعد اپنی بیوی کو دوبارہ اپنے نکاح میں لے، یہاں تک کہ وہ کسی دوسرے شوہر سے نکاح کرے، جو اُس کے ساتھ ازدواجی تعلق قائم کرے۔ اُسے اُس کی شہد کی طرح میٹھی لذت چکھنی ہوگی اور وہ اُس کی لذت چکھے، یعنی اُس کے ساتھ جماع کرے، تاکہ ازدواجی رشتے کی تکمیل پوری طرح ہو جائے۔ اگر وہ فطری طور پر کسی دوسرے کے ساتھ ازدواجی رشتہ قائم کرتی ہے اور اِس دوسرے ازدواجی رشتے میں اُسے سکون اور ذہنی اطمینان نہیں ملتا، اور دوسرے شوہر سے علیحدگی ہو جاتی ہے، تو اُس کے لیے ممکن ہے کہ پہلے شوہر کے ساتھ ازدواجی رشتے میں واپس آ جائے، کیونکہ اُس نے دوسرے شوہر کے ساتھ ازدواجی رشتے کی دوسری کوشش کر لی ہے اور دونوں کا موازنہ کر لیا ہے۔ پھر جب وہ واپسی کا فیصلہ کرتی ہے تو زیادہ شعور کے ساتھ کرتی ہے۔ چنانچہ ہم دیکھتے ہیں کہ شارع نے اُسے اپنے پہلے شوہر کی طرف واپس جانے کی اجازت دی ہے، جس نے اُسے دوسرے شوہر سے نکاح کے بعد تین طلاقیں دی تھیں۔ اللہ سبحانہ وتعالیٰ نے فرمایا:

“And if He has divorced her (the third time), then she is not lawful unto Him thereafter until she has married another husband” [Al- Baqarah: 230] The husband has been absolutely forbidden to take back his wife after the third divorce until she has lived with another husband other than Him who consummates the marriage with her. She must taste his honey and He tastes hers i.e. to have sexual intercourse with Him, in order to experience the marital union completely. If she tries another marital union with someone else naturally, and she does not find ease and peace of mind in this second marital union and separation takes place between her and the second husband, it is then possible for her to return to marital union with the first husband because she has passed the second attempt of a marital union with the second husband and she has compared between the two. Then when she chooses to return, she does so with a better awareness. Consequently, we find that the Legislator permitted her to return to her first husband who divorced her three times after her marriage to another husband. He (swt) said: