حفظ کودک واجب است، زیرا اگر رها شود ممکن است از بین برود. این واجب شده است از آن رو که حفظ جان است؛ پس باید او را از مرگ نگه داشت و از خطر در امان نگاه داشت. با آنکه نگهداری کودک فرض است، حق خویشاوندی نیز آن را لازم می‌گرداند، زیرا کودک سزاوار آن نگهداری است؛ بنابراین هم حق و هم تکلیف به سرپرستی مربوط می‌شود. این حق هر کودک و تکلیف هر کسی است که الله (سبحانه و تعالی) او را موظف به نگهداری وی کرده است. این تکلیف بر سرپرست واجب است، هنگامی که هیچ کس دیگری جز او تعیین نشده باشد. اما حق کسی که الله (سبحانه و تعالی) سرپرستی را بر او واجب کرده، در پذیرفتن این سرپرستی، مختص به کسانی است که واجد شرایط آن باشند و عمومیت ندارد؛ پس به کسی که کودک با او قطعاً هلاک می‌شود، سرپرستی داده نمی‌شود. از این رو سرپرستی به کودک و به دیوانه داده نمی‌شود، زیرا هر یک از ایشان توان پذیرفتن آن را ندارد؛ چرا که خود ایشان نیازمند سرپرستی‌اند، پس چگونه می‌توانند از دیگری نگهداری کنند؟ و سرپرستی به کسی که کودک با او قطعاً مورد بی‌توجهی قرار می‌گیرد داده نمی‌شود، به سبب غفلت یا مشغولیت به کارهای خویش که توان او را برای نگهداری کودک کاهش می‌دهد. یا به سبب اینکه به صفاتی همچون فسق (گناهکاری) متصف باشد که ذاتاً تربیت کودک را تباه می‌کند، زیرا فساد نوعی نابودی به شمار می‌رود.

Taking care of the child is fard because it may perish if it is neglected. It is by way of preserving a life that Allah (swt) has made it obligatory, so it has to be protected from death and safe from danger. Even though caring for the child is fard, its right of kinship also requires it, because the child is entitled to that caring, so the right as well as the duty are related to the custody. It is the right of every child and the duty of everyone whom Allah (swt) has obliged to take care of Him. It is fard on the custodian when no one else has been assigned other than Him. As for the right of the one on whom Allah (swt) has obliged the custody, in assuming this custody, it is specific to those who are qualified for it and it is not general; so it is not given to the one with whom the child will surely perish. Therefore custody is not given to a child or the one that is insane, because each of them is unable to undertake it. This is because they themselves are in need of custody, so how could they look after another? And it cannot be given to the one with whom the child will surely be ignored, due to negligence or preoccupation with their own activities which detracts from their ability to look after the child. Or because they are characterised with attributes such as Fisq (transgression) for example, which by its nature will corrupt the upbringing of the child, since corruption is considered a form of destruction.

اما کافر، نمی‌توان تصور کرد که او بتواند پدر کودکی باشد در حالی که مادرش مسلمان است، به دلیل ممنوعیت ازدواج زنان مسلمان با کافران. بنابراین حکم شده است که شخصی که سزاوار حضانت کودک است، زن باشد، چه مادر و چه دیگری. در چنین وضعیتی باید بررسی شود. اگر کودک به سن تمییز رسیده باشد و بتواند امور را درک کند و تفاوت میان رفتار مادرش و رفتار پدرش را بفهمد، همان‌گونه که وقتی از سن شیرخوارگی گذشته باشد؛ در این صورت به او اجازه داده می‌شود که میان والدینش یکی را انتخاب کند. او را به هر یک از آن دو که انتخاب کند می‌سپارند، به دلیل آنچه ابوداوود روایت کرده است: عبدالحمید بن جعفر از پدرش، از جدش رافع بن سنان، نقل کرده که او (رافع بن سنان) اسلام آورد و همسرش از پذیرفتن اسلام خودداری کرد. او نزد پیامبر ﷺ آمد و گفت: «دخترم؛ او از شیر گرفته شد (یا نزدیک بود از شیر گرفته شود).» رافع گفت: «دخترم.» پیامبر ﷺ به او فرمود: «در یک سو بنشین.» و به زن فرمود: «تو هم در یک سو بنشین.» سپس دختر را میان آن دو نشاند و به ایشان فرمود: «او را صدا بزنید.» دختر به سوی مادرش متمایل شد. پیامبر ﷺ فرمود: «خدایا! او را هدایت کن.» آنگاه دختر به سوی پدرش متمایل شد و او دختر را گرفت. این حدیث را احمد روایت کرده است. نسایی آن را در روایات دیگری نقل کرده، اما همان معنای این روایت در آن‌ها نیز وجود دارد.

As for the disbeliever, it cannot be imagined that He can be a father to a child while his mother is a Muslim due to the prohibition of Muslim women marrying disbelievers. It has been decided, therefore, that the person deserving custody of the child be a woman, whether the mother or someone else. In such a situation it will have to be examined. If the child is at the age of distinction and is able to comprehend things and understand the difference between the conduct of his mother and the conduct of his father, as when He is over the age of weaning; in this case He will be allowed to choose between his parents. He will be given to either of the two He chooses, due to what was reported by Abu Dawood that Abdul Hamid ibn Ja’far narrated from his father on the authority of his grandfather Rafi’ ibn Sinan that He (Rafi’ ibn Sinan) embraced Islam and his wife refused to embrace Islam. She came to the Prophet (pbuh) and said: “My daughter; she finished suckling (or was about to stop suckling) Rafi’ said: “My daughter.” The Prophet (pbuh) said to Him: “Be seated on a side.” And He said to her: “Be seated on a side.” He then seated the girl between them, and said to them: “Call her”. The girl inclined to her mother. The Prophet (pbuh) said: “O Allah! guide her.” The daughter then inclined to her father, and He took her. This Hadith has been reported by Ahmad. Al-Nasai reported it in other versions but the same meaning is present as in this narration.

اگر کودک زیر سن تمیز باشد، چیزها را درک نکند و تفاوت رفتار مادر و پدر را تشخیص ندهد، به طوری که هنوز شیرخوار باشد یا تازه از شیرخوارگی بیرون آمده باشد، به او اختیار داده نمی‌شود، بلکه با مادرش می‌ماند. این بر اساس فهم حدیث یادشده از رافع بن سنان است، و از آن روست که ثابت شده مادر در حضانت کودک سزاوارتر است و هیچ نصی وجود ندارد که او را از به دست گرفتن حضانت منع کند. در اینجا نباید گفته شود که حضانت همان ولایت است، پس کافر نمی‌تواند بر مسلمان حضانت داشته باشد. زیرا حقیقت حضانت، پرورش و خدمت به کودک است، نه ولایت. بنابراین احکام ولایت بر آن جاری نمی‌شود.

If the child is under the age of distinction and does not comprehend things and does not realise the difference between the conduct of its mother and its father in, such that He is still suckling or just finished He is not given a choice but is united with his mother. That is according to the understanding of the aforementioned Hadith of Rafi b. Sinan, and because it has been proven that the mother is more entitled to custody of the child and there is no text that prohibits her from gaining custody. It should not be said here that custody (Hadana) is guardianship (Wilaya) so a Kafir cannot have custody over a Muslim. Because the reality of custody is that it is (child) raising and service, and not guardianship. Thus the rules of guardianship do not apply to it.

مادر در صورت جدایی از همسرش، نسبت به حضانت فرزند و فرد دیوانه، شایسته‌تر است. این حکم بر اساس آنچه ابوداوود از عبدالله بن عمرو بن العاص روایت کرده، ثابت است که زنی گفت: «ای پیامبر خدا، شکم من برای این فرزندم ظرف بوده، پستان‌هایم برای او مشکی آب، و دامنم برای او پناهگاه بوده است، اما پدرش مرا طلاق داده و می‌خواهد او را از من بگیرد.» پیامبر خدا ﷺ فرمود: «تا زمانی که ازدواج نکرده‌ای، تو به او سزاوارتری.» ابن ابی شیبه از عمر روایت کرده که او مادر عاصم را طلاق داد. بعدها به دیدارش رفت و عاصم در دامان مادرش بود. او خواست فرزند را از مادر بگیرد. آن دو او را میان خود کشیدند تا کودک گریست. پس نزد ابوبکر رفتند و او گفت: «نوازش و دامان و بوی او برای این کودک بهتر از تو است تا زمانی که بزرگ شود و خودش برای خویش انتخاب کند.» اگر مادر به دلیل نداشتن شرایط حضانت، یا نداشتن برخی از آن‌ها، مانند ازدواج کردن یا دیوانگی و غیر آن، شایسته حضانت نباشد، به منزله کسی تلقی می‌شود که وجود ندارد و در نتیجه حق حضانت به نزدیک‌ترین کسان به او در اولویت منتقل می‌شود. اگر پدر و مادر شایسته حضانت نباشند، حق حضانت به نزدیک‌ترین کسان به آن دو می‌رسد، زیرا آنان نیز به منزله مفقودان محسوب می‌شوند. سزاوارترین فرد به حضانت، مادر است، سپس مادران او (مادر و مادربزرگ) و بالاتر؛ و از میان آنان، نزدیک‌ترین به مادر مقدم است، زیرا آنان زن هستند و تجربه زایمان آنان قطعی است، پس در حکم مادر به شمار می‌آیند. سپس حق حضانت به پدر می‌رسد، سپس مادران او (مادر و مادربزرگ)؛ سپس به جد پدری و سپس به مادران او؛ سپس به جد پدر و سپس به مادران او، حتی اگر ارث نبرند، زیرا آنان با کسانی که شایسته حضانتند پیوند دارند. اگر پدر و مادر فوت کرده باشند، حق حضانت به خواهران منتقل می‌شود. خواهرانِ مادر و پدر مقدم‌اند؛ سپس خواهرِ پدری، و پس از آن خواهرِ مادری. خواهر بر برادر مقدم است، زیرا او زن است و از کسانی است که برای حضانت شایسته‌ترند. او بر مردانی که در همان سطح (از نظر حق حضانت) قرار دارند مقدم است. اگر خواهری نباشد، برادرانِ پدر و مادر حق بیشتری دارند. سپس برادرِ پدری، و پس از آن پسرانشان. برادرِ مادری حق حضانت ندارد. اگر اینان حضور نداشته باشند، حضانت به خاله‌ها منتقل می‌شود؛ یعنی خاله‌های مادری. و اگر ایشان نباشند، به عمه‌ها (خاله‌ها و عمه‌های پدری). و اگر ایشان هم نباشند، به عموی پدری از طرف پدر و مادر، سپس به عموی پدری از طرف پدر. عموی مادری حق حضانت ندارد. اگر ایشان نباشند، حضانت به مادربزرگ‌ها (خاله‌های مادری مادر) منتقل می‌شود؛ سپس به مادربزرگ‌های مادری از طرف پدر، و سپس به مادربزرگ‌های پدری از طرف پدر. مادربزرگ‌های پدری از طرف مادر حق حضانت ندارند، زیرا ایشان از خویشاوندان پدرِ مادر هستند و او حق حضانت ندارد.

The mother is more entitled to have custody over the child and over the insane when she becomes divorced. This is due to what Abu Dawood has reported on the authority of Abdullah b. Amr b. al-As that a woman said: “‘Prophet of Allah, my womb is a vessel to this son of mine, my breasts are a water-skin for Him, and my lap is a guard for Him, yet his father has divorced me, and wants to take Him away from me’. The Prophet of Allah (pbuh) said: ‘You have more right to Him as long as you do not marry.’” Ibn Abi Shayba reported on the authority of Umar that He divorced the mother of Asim. Later He visited her and Asim was on her lap. He wanted to take Him from her. They pulled Him back and forth until the boy began to cry. So they went to Abu Bakr who said: “Her wiping, her lap and her smell are better for Him than yours until He grows up so that He can choose for Himself.” If the mother is not a custodian because she does not meet the conditions mentioned with regards to it, or she does not meet some of them such as being married or insane etc. she is considered as if she does not exist, and so the right of custody passes to the closest to her in entitlement. If the parents do not qualify as custodians then the right of custody goes to whoever is closest to them because they are considered as missing persons. The one most entitled to custody is the mother and then to her mothers (mother and grandmother) and higher; the closest from amongst them to the mother is given precedence, because they are women and their experience of childbearing is certain. So they are considered in the same sense as a mother. The right of custody then goes to the father, then his mothers (mother and grandmother); then to the grandfather and then to his mothers; then to the father’s grandfather and then to his mothers even if they do not inherit, because they have relations with those who are qualified to be custodians. If the fathers and mothers have died then the right of custody passes to the sisters. The sisters of the mother and father are given precedence; then to the half sister through the father and then to the half sister through the mother. The sister is given precedence over the brother because she is a woman and thus one of those best qualified for custody. She is given precedence over those men who are at her level (in terms of the right to custody). If there is no sister then the brother of the parents have greater entitlement. Then the half brother through the father and then to their sons. The half brother through the mother has no right to custody. If they are not present then the custody passes to the maternal aunts. If they are absent then to the paternal aunts. If they are absent, then to the paternal uncle through the two parents. Then to the paternal uncle through the father. The uncle through the mother is not entitled to custody. If they are absent then it passes to the grand aunts (maternal) through the mother, and then to the grand aunts (maternal) through the father, and then to the grand aunts (paternal) through the father. The grand aunts (paternal) through the mother are not entitled to custody because they are related to the mothers father and He has no right to custody.

حضانت از کسی که حق آن را دارد، به دیگری که پس از او حق دارد، منتقل نمی‌شود، مگر در صورت غیبت او یا در صورت ناتوانی (اهلیت). با این حال، اگر کسی که حق حضانت را دارد، حضانت کودک را رها کند، حضانت به حضانت‌کننده بعدی منتقل نمی‌شود، مگر آنکه او توان حضانت داشته باشد. زیرا حضانت، با آنکه حق حضانت‌کننده است، در عین حال تکلیفی بر عهده او و حقی برای کودک نیز هست. بنابراین رها کردن حضانت ممکن نیست، مگر اینکه شخص واجد شرایط، این تکلیف را بر عهده بگیرد. تنها در این صورت است که حضانت به کسی منتقل می‌شود که طبق ترتیب بالا، از حضانت‌کننده‌ای که حضانت را رها کرده، به او نزدیک‌تر است. اگر کسی که حق حضانت را رها کرده بخواهد دوباره این حق را مطالبه کند و توانایی حضانت او همچنان وجود داشته باشد، آن حق برای او باقی می‌ماند و کودک به او بازگردانده می‌شود. همچنین، اگر مادر ازدواج کند و حق حضانتش باطل شود، اما اگر طلاق گرفته باشد، حق حضانت کودک به او بازمی‌گردد. به همین ترتیب، برای هر خویشاوندی که حق حضانت دارد اما به دلیل مانعی از آن بازداشته شده، اگر آن مانع از میان برود، حق حضانتش بازمی‌گردد، زیرا علت حضانت همچنان وجود دارد.

Custody does not pass from one that is entitled to the next entitled except in the event of his/her absence or in the event of incapacity (Ahliyya). However, if the one with the right of custody abandons custody of the child then custody does not pass to the next custodian unless they are capable of custody. Because custody, even though it is the right of the custodian, is also at the same time an obligation upon Him/her and a right for the child. So to relinquish custody is not possible except if someone who is qualified undertakes the obligation. Only then does custody pass to whoever is closest to the custodian who has relinquished his custody according to the above order. If the one who has relinquished the right to custody wishes to demand that right again and their capacity to take custody still exists then they maintain that right and the child is returned. Likewise, if the mother remarried and her right to custody is nullified, but was she divorced then her right to the custody of the child reverts back to her. Similarly, for any relative who is entitled to custody but is prevented by an impediment, if the impediment ceases then their right to custody returns because the reason for custody still exists.

اگر گروهی از مردم بر سر اینکه کدام یک از ایشان نسبت به سرپرستی کودکی سزاوارتر است اختلاف کنند، فرزندان کسی که سزاوارتر به سرپرستی است مقدم داشته می‌شود. از براء بن عازب روایت شده که علی، جعفر و زید بر سر دختر حمزه با یکدیگر اختلاف کردند. علی گفت: «من به سرپرستی او سزاوارترم، زیرا او دختر عموی من است.» جعفر گفت: «او دختر عموی من است و خاله‌اش (مادری) همسر من است.» زید گفت: «حمزه برادرزاده من است.» رسول خدا ﷺ به نفع خاله‌اش (مادری) حکم کرد و فرمود: «خاله در جایگاه مادر است.» همه این‌ها مربوط به کودکی است که برای حفظ او از مرگ به سرپرستی نیاز دارد. اما کودکی که به سرپرستی نیازی ندارد، با نبود نیاز او به سرپرستی، علت (عِلّت) سرپرستی او از میان می‌رود و در نتیجه حکم وجوب سرپرستی او و حق خویشاوندانش در سرپرستی نیز از میان می‌رود. سپس موضوع بررسی می‌شود. اگر کسی که حق سرپرستی داشت، مانند مادر، کافر باشد، کودک از او گرفته شده و به کسی که بر او ولایت دارد داده می‌شود، زیرا واقعیت از سرپرستی (حضانت) به ولایت (قیمومیت) تغییر یافته است، و ولایت برای کافر جایز نیست، به دلیل سخن خداوند ‌سبحانه و تعالی:

If a group of people dispute over which of them is more entitled to the custody of a child, the descendent of the one who is more entitled to custody is preferred. It is narrated by al-Barra b. ‘Azib that ‘Ali, Ja’far and Zayd disputed about the daughter of Hamza. Ali said; “I am more entitled to take custody of her because she is the daughter of my paternal uncle.” Ja’far said: “She is my cousin and her aunt (maternal) is my wife.” Zayd said: “Hamza is my nephew.” The Messenger of Allah passed judgement in favour of her aunt (maternal). He (pbuh) said: “The maternal aunt is in the position of the mother.” All of this is with regards to the child which is in need of custody in order to protect it from death. As for the child which is in no need of custody, then by the absence of his/her need for custody, the reason (Illa) of his custody disappears, and thus the rule of the obligation for his custody and the right of his relatives to custody disappears. Then the matter will be examined. If the one who had the right to custody, such as the mother, was a disbeliever then He will be taken from her and given to someone who has guardianship over Him because the reality has changed to guardianship not custodianship. Guardianship is not allowed for a disbeliever due to his (swt)’s saying:

«و‌ هرگز خداوند برای کافران بر مؤمنان راهی قرار نمی‌دهد» [النساء: ۱۴۱]. و به سبب فرموده او (سبحانه): «اسلام همواره برتر است و هیچ چیز بر آن برتری نمی‌یابد.» این سخن عمومی است و چیزی آن را تخصیص نداده است، و بحث ویژه درباره‌ی سرپرستی و تربیت کودک بر او (سبحانه) اطلاق نمی‌شود، زیرا او نیازی به تربیت ندارد. اما اگر کسانی که شایسته‌ی حضانت و سرپرستی‌اند مسلمان باشند، مانند آن‌که پدر و مادر هر دو مسلمان باشند، آنگاه پسر یا دختر، یعنی کودک خردسال، میان پدر و مادر مختار می‌شود. هر کدام را که برگزیند، به او پیوسته می‌شود، به سبب آنچه احمد، ابن ماجه و ترمذی از ابوهریره روایت کرده‌اند که «پیامبر ﷺ به پسری اختیار داد که میان پدر و مادرش یکی را برگزیند.» و در روایت ابوداوود آمده است که زنی نزد پیامبر خدا ﷺ آمد و گفت: «ای پیامبر خدا، شوهرم می‌خواهد فرزندم را از من بگیرد، در حالی که او برای من از چاه ابی عنبه آب کشیده و به من نیکی کرده است.» پیامبر خدا ﷺ فرمود: «برای او قرعه بیندازید.» شوهرش گفت: «چه کسی با من بر سر فرزندم مخاصمه می‌کند؟» پیامبر ﷺ فرمود: «این پدر توست و این مادر توست، پس دست هر کدام را که خواستی بگیر.» پس او دست مادرش را گرفت و مادر او را با خود برد. بیهقی از عمر روایت کرده است که به پسری اجازه داد میان پدر و مادرش یکی را برگزیند. و نیز از علی روایت کرده است که به عماره‌ی جزمی، در حالی که پسری هفت یا هشت ساله بود، اختیار داد که میان مادرش و عمه‌اش یکی را برگزیند. این احادیث روشن‌اند و در آن‌ها دلیلی است که اگر پدر و مادر بر سر فرزندشان اختلاف کنند، واجب است که به کودک اختیار داده شود و با هر کدام که او برگزیند، همراه شود. و اما قرعه‌ای که در روایت ابوداوود آمده است، در روایت نسائی و دیگر روایات یاد نشده است. این چنین فهمیده می‌شود که این حکم مربوط به موردی است که کودک هیچ‌یک از آن دو را انتخاب نکرده باشد. اعطای حق انتخاب محدود به سن معینی نیست، بلکه امر به قاضی ارجاع می‌شود تا بر اساس برآورد کارشناسان، آنچه را که درست می‌داند تعیین کند. اگر آنان بگویند که کودک به سرپرستی، یعنی تربیت، نیازی ندارد و قاضی به این امر یقین یابد، آنگاه به او حق انتخاب داده می‌شود. وگرنه، او را نزد کسی که حق تربیت او را دارد، رها می‌کند. این امر میان کودکان متفاوت است. ممکن است کودکی در پنج سالگی به سرپرستی نیازی نداشته باشد، و کودک دیگری در نه سالگی نیازی به آن نداشته باشد. ملاک، سن کودک از حیث نیاز یا عدم نیاز او به سرپرستی است.

“And Allah will never allow an authority to the disbelievers over the believers” [An- Nisa: 141] And because of his (swt) saying: “Islam will always dominate and nothing shall dominate over it.” The speech is general, nothing has come to specify it and the specific discussion of upbringing does not apply to Him for He is in no need for upbringing. But if those entitled to custodianship and guardianship are Muslims, such as when the father and mother are Muslims, then the boy or the girl i.e. young boy or girl will be given the choice between the father and mother. Whichever one they choose they will be joined to, due to what Ahmad, Ibn Maja and al-Tirmidhi have reported on the authority of Abu Hurayra “that the Prophet (pbuh) gave a boy the choice between his father and mother.” And in the narration of Abu Dawood: that a woman came to the Prophet of Allah (pbuh) and said: “My husband wishes to take away my son, O Prophet of Allah, and He drew water for me from the well of Abey Inabah and He has been good to me.” The Prophet of Allah (pbuh) said: “Cast lots for Him”. Her husband said: “Who is disputing with me about my son?” The Prophet (pbuh) said: “This is your father and this is your mother, so take the hand of whomever you wish. So He took his mother’s hand and she went away with Him.” Al-Bayhaqi has produced a report from Umar that He granted a boy the chance to choose between his father and mother. He also produced a report from Ali that He granted Amara al-Jizzami the right to choose between his mother and paternal aunt when He was a boy of seven or eight years of age. These Ahadith are clear and there is evidence within them, that if the father and mother dispute over their child, then it is obligatory to give the child the choice; and they will go with whoever is chosen. As for the casting of lots mentioned in the narration of Abu Dawood, it is not mentioned in the narration of al-Nisai nor in the other narrations. It is understood to refer to a situation where the child did not choose either of them. The granting of choice is not restricted to a specific age. Rather, it is referred to the judge to decide what He deems correct according to the estimation of the experts. If they say He does not require custody, i.e. upbringing, and the judge is convinced of that, then He will grant Him the choice. Otherwise He will leave Him with the one who has the right to raise Him. This differs according to the children. A child may not be in need of custody when He is five years old, another child may not need it when He is nine. The consideration is the age of the child in terms of whether He is in need for custody or not.