په تعلیم کې د مرحلو ویشلو پر mهال، باید د هر مرحلې کې د شاګرد حقیقت ته پام وشي، چې هغه ماشوم دی که بالغ. او باید د شریعت هغه دلیلونه او احکام یادونه وشي چې د ماشوم یا بالغ سره تړاو لري، په دې کې چې د هغه سرپرست (ولي الامر) څنګه چلند کوي، او بیا د هغه سره د استاذ او مربي چلند څنګه وي؛ ځکه چې په اسلام کې، پیدا کوونکی، تدبیر کوونکی (المدبر)، د نړۍ رب، د انسانانو تر منځ د چلند د تنظیم لپاره یو پابند نظام راوستی دی.

While dividing teaching into stages, we must pay attention to the student’s reality as a child or mature (baaligh) person at each stage. And we must refer to the Shari’ah evidences and rules they denote as related to the child or mature person with respect to how his guardian (waliyy al-amr), and consequently the teacher and educator deals with him, since in Islam, the Creator the Director (Al-Mudabir), the Lord of the World, has brought a binding system to regulate how humans deal with each other.

له دې موضوع پورې تړلو دلیلونو څخه د الله تعالیٰ دا ارشاد دی (سورۀ النور، آیت ۵۸):

Among the evidences related to this subject is Allah Ta’ala’s saying (Surah An-Nur Ayah 58):

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِّن قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم مِّنَ الظَّهِيرَةِ وَمِن بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُم بَعْضُكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ﴾ «ای هغه کسانو چې ایمان مو راوړی دی، هغه کسان چې ستاسو لاسونه یې مالک دي (یعنې مملوکان) او هغه ستاسو هغه ماشومان چې لا بلوغ ته نه دي رسیدلي، باید درڅخه سه ځله اجازه وغواړي: د سهار د لمانځه څخه مخکې، او کله چې تاسو د ورځې په نیمایي کې خپل جامې ایړئ، او د ماښام د لمانځه وروسته. دا درې وخته ستاسو د پردې وختونه دي. د دې درې وختونو پرته نه په تاسو او نه په دوی کې کوم ګناه ده، ځکه دوی په تاسو کې ګرځي، یو له بل سره. همداسې الله تعالی تاسو ته خپل آیتونه څرګندوي، او الله تعالی ښه پوهیدونکی او ډیر حکمت والا دی.» او الله تعالی په لاندې آیت کې فرمایي:

﴿يََ أَيُّ هَا الَّ ي ذينَ آمَنُوا لييَسْتَأْيذنكُمُ الَّ ي ذينَ مَلَكَتْ أَيَْْانُكُمْ وَالَّ ي ذينَ لََْ يَ بْ لُغُوا الُْْلُمَ يمنكُ مْ ثَلََثَ مَرَّا ت يمِّن قَ بْيل صَلََية الْفَجْير وَي حينَ تَضَعُونَ ثييَابَكُم يمِّنَ الظَّيهيرَية وَيمن بَ عْ ي د صَلََية الْيعشَايء ثَلََثُ عَوْرَا ت لَّكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْيهمْ جُنَاحٌ بَ عْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُم بَ عْضُكُمْ عَلَىٰ بَ عْ ض كَذَٰليكَ ي بَُييِّنُ اللَّ هُ لَكُمُ الْآيََ ي ت وَاللَّ هُ عَلييمٌ حَ ي كيمٌ ﴾ “O you who have believed, let those whom your right hands possess and those who have not [yet] reached puberty among you ask permission of you [before entering] at three times: before the dawn prayer and when you put aside your clothing [for rest] at noon and after the night prayer. [These are] three times of privacy for you. There is no blame upon you nor upon them beyond these [periods], for they continually circulate among you - some of you, among others. Thus does Allah make clear to you the verses; and Allah is Knowing and Wise.” And He Ta’ala said in the following Ayah:

﴿وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ﴾ «اور جب تمہارے بچے بلوغت کو پہنچ جائیں تو وہ اجازت لیا کریں، جس طرح ان سے پہلے کے لوگ اجازت لیتے تھے۔ اسی طرح اللہ تمہارے لیے اپنی آیات واضح کرتا ہے، اور اللہ جاننے والا، حکمت والا ہے۔» [النور: 59] اور نبیﷺ نے فرمایا:

﴿وَإيذَا بَ لَغَ الْأَطْفَالُ يمنكُمُ الُْْلُمَ فَ لْيَسْتَأْيذنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّ ي ذينَ يمن قَ بْيليهمْ كَذَٰليكَ ي بَُييِّنُ اللَّ هُ لَكُمْ آيََتييه وَاللَّ هُ عَلييمٌ حَ ي كيمٌ ﴾ “And when the children among you reach puberty, let them ask permission [at all times] as those before them have done. Thus does Allah make clear to you His verses; and Allah is Knowing and Wise.” [An-Nur: 59] And the Prophet (SAW) said:

رفع القلم عن ثلاثة: عن المجنون المغلوب على عقله حتى يفيق، وعن النائم حتى يستيقظ، وعن الصبي حتى يحتلم. «القلم» (يعني التكليف) مرفوع عن ثلاثة اشخاص: هغه ديوانه چې عقل يې مغلوب وي تر دې چې روغ شي، خوب ويده تر دې چې ويښ شي، او ماشوم تر دې چې بالغ شي۔ (روایت یې ابوداود په خپل سنن کې کړی دی)۔ او هغه ﷺ وفرمایل: «يَا أَسْمَاءُ إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا بَلَغَتِ الْمَحِيضَ لَمْ يَصْلُحْ أَنْ يُرَى مِنْهَا إِلَّا هَذَا وَهَذَا» «اې اسماء! کله چې ښځه د حيض عمر ته ورسيږي، نو روا نه ده چې د هغې څخه څه وليدل شي مګر دا او دا» او هغه ﷺ د خپل مخ او د خپلو لاسونو په لور اشاره وکړه۔ (روایت یې ابوداود په خپل سنن کې کړی دی)۔ او د عطیه القرظي څخه روایت دی چې هغه وویل:

رفع القلم عن ثلَثة، عن المجنون المغلوب على عقله حتى يفيق، وعن النائم حتى « » يستيقظ، وعن الصبي حتى يحتلم “The pen (i.e. accountability) is lifted from three persons: The insane whose mind is overcome until he recovers, the sleeper until he awakes and the child until he attains puberty.” (Narrated by Abu Dawud in his Sunan). And he (SAW) said: » يَ أسماء إن المرأة إذا بلغت المحيض لَ تصلح أن يرى منها إلا هذا وهذا « “‘O Asma, when the female reaches the age of menstruation, nothing should be seen of her except this and this’ and he indicated his face and palms.” (Narrated by Abu Dawud in his Sunan). And from ‘Atiya Al-Quradhi who said:

(عُرضنا على النبي يوم قريظة فكان من أنبت قُتل، ومن لم ينبت خُلِّي سبيله، فكنت ممن لم ينبت فخُلِّي سبيلي) "د بنو قريظې په ورځ مونږ نبي ﷺ ته وړاندې شوو. چا چې ويښتان لرل، هغه وژل شو، او څوک چې ويښتان نه لرل، هغه خوشې شو. زه هم له هغو کسانو څخه وم چې ويښتان مې نه وو وده کړي، نو زه خوشې شوم." (روايت يې ترمذي په خپل سنن کې کړی دی). هغه همدارنګه روايت کوي،

)عُيرضنا على النبي يوم قريظة فكان من أنبت قُتيل، ومن لَ ينبت خُلِّى سبيله، فكنت ممن لَ ينبت فخُلِّى سبيلي( “We (i.e. Bani Quraydha) were shown to the Prophet on the Day of Quradhya. Whoever had grown pubic hairs was killed while the one without growth was released. I was among those without growth so I was released.” (Narrated by Tirmidhi narrated in his Sunan). He also narrated,

وہ کہ سعد نے بنو قریظہ کے بارے میں فیصلہ کیا تو نبی ﷺ نے حکم دیا کہ ان کے ازار (ستر کے حصے) کھولے جائیں۔ اور عثمان نے جب ایک نوجوان لڑکے کو ان کے پاس لایا گیا تو کہا: اس کے ازار کو دیکھو، تو انہوں نے دیکھا کہ اس کے (زیرِ ناف) بال نہیں اگے، چنانچہ انہوں نے (اس کا ہاتھ) نہیں کاٹا، اور کسی صحابی نے اس کا انکار نہیں کیا۔ اور نبی ﷺ نے فرمایا: "اپنے بچوں کو سات سال کی عمر میں نماز کا حکم دو، اور دس سال کی عمر میں ان پر نماز (نہ پڑھنے) کی وجہ سے مارو، اور بستروں میں ان کے درمیان جدائی ڈال دو۔" (اسے امام احمد نے اپنی مسند میں روایت کیا ہے)۔ یہ دلائل اس بات کی طرف اشارہ کرتے ہیں کہ بچپن بلوغت یعنی سنِ رشد پر ختم ہو جاتا ہے۔ اسلام نے بچپن کو بلوغت سے جدا کرنے کے لیے واضح اور محسوس علامات مقرر کی ہیں: لڑکوں میں احتلام یا زیرِ ناف بالوں کا اگنا، اور لڑکیوں میں حیض یا حمل۔ اور اس بات کی بھی نشاندہی کی گئی ہے کہ جو احکام بالغ ہونے والوں پر لاگو ہوتے ہیں، وہ اس سے پہلے ان پر لاگو نہیں ہوتے۔ اور نبی ﷺ نے فرمایا: "اپنے بچوں کو سات سال کی عمر میں نماز کا حکم دو، اور دس سال کی عمر میں ان پر نماز (نہ پڑھنے) کی وجہ سے مارو۔" (اسے امام احمد نے اپنی مسند میں روایت کیا ہے)۔ یہ حدیث بتاتی ہے کہ بچوں کی تادیب دو مرحلوں میں تقسیم ہے: پہلا مرحلہ، دس سال کی عمر سے پہلے، جس میں مارنا تادیب کے طور پر استعمال نہیں کیا جاتا، کیونکہ حدیث صرف نماز کا حکم دینے تک محدود رکھتی ہے، بغیر مارے۔ لہٰذا بدرجۂ اولیٰ وہ نماز کے سوا دوسری باتیں سکھانے پر نہیں مارا جائے گا۔ اس مرحلے میں تادیب نصیحت اور ڈرانے کے اسلوب تک محدود ہے، بغیر مارے۔ اور دوسرا مرحلہ، دس سال کی عمر کے بعد سے بلوغت تک، جس میں ضرورت پڑنے پر مارنا بھی تادیب میں شامل ہے۔ خو حدود او د شریعت سزاګانې (عقوباتو) تر هغه وخته پورې پر هغه نه پلي کیږي تر څو چې هغه بلوغ ته ونه رسیږي، یعنې د بلوغ هغه مرحله چې د پختګۍ (رشد) وروسته راځي، د رسول الله ﷺ د دې فرمان له امله:

» أنَّ النبي لما حكَّم سعد اً فِ بني قريظة كان يكشف عن مؤتزرهم « “That after S’ad adjudicated regarding Quraydha, the Prophet commanded with exposing their wrappings (covering their private parts).” And Uthman said when a young boy was brought to him: » انظروا إلى مؤتزره، فوجدوه لَ ينبت فلم يقطع « “Look at his wrapper. They found him without pubic hair so they did not cut (his hand)” and no Sahabah denied this. And he (SAW) said: مروا صبيانكم بالصلَة إذا بلغوا سبعاً، واضربوهم عليها إذا بلغوا عش راً، وفرقوا بينهم « » فِ المضاجع “Command your children to pray when they attain seven years, and beat them over it (not praying) when they attain ten years. And separate between them in the beds.” (Narrated by Imam Ahmed in his Musnad). These evidences indicate that childhood ends when children attain puberty i.e. the age of maturity. Islam assigned distinctive tangible milestones separating childhood from maturity: when wet dreams occur or pubic hairs appear in males, and menstruation or pregnancy for females. It also indicated that the rules that are applied upon those attaining puberty do not apply upon them beforehand. And he (SAW) said: » مُ ر وا أبناءكم بالصلَة لسبع سنين واضربوهم عليها لعشر سنين « “Command your children to pray when they attain seven years, and beat them over it (for not praying) when they attain ten years” (Narrated by Imam Ahmed in his Musnad). The hadith shows that disciplining children is divided into two stages: The stage before the child attains ten years where beating is not used to discipline him because the hadith restricts one to command him with prayer without beating him. Thus, by greater reason, he is not beaten for being taught other than the prayer. His discipline is restricted to styles of exhortation and threats without beating. And the stage after he attains ten years until puberty his discipline includes beating him if necessary. However the hudood and Shari’ah punishments (‘uqoobaat) do not apply upon him until after attaining puberty i.e. the stage after maturity due to his (SAW) saying:

قلم له ټولو څخه پورته کیږي: ماشوم تر هغه چې بالغ شي، خوب کونکی تر هغه چې ویښ شي، او ذهني ناروغ تر هغه چې روغ شي. [ابوداود، السنن] د «رُفع القلم عن ثلاثة» څخه مراد دا دی چې دغه کسان مکلف نه دي. کله چې ماشومان بالغ شي، شریعت هغوی مکلف بولي، نو که دوی د شریعت حکم یا حرام ته ماتې ورکړي، د قاضي د حکم له مخې سزا ورکول کیږي. دا کار د بالغ زده کوونکو او د لوړو زده کړو په ښونځیو کې د قاضیانو د موجودیت غوښتنه کوي.

رُفع القلم عن ثلَثة، عن الصبيِّ حتى يبلغ، وعن النائم حتى يستيقظ، وعن المعتوه « » حتى يبرأ “The pen (i.e. accountability) is lifted from three persons: The child until he matures, the sleeper until he awakes and the imbecile until he recovers” (Narrated by Abu Dawud in his Sunan). The meaning of » رُفع القلم عن ثلَثة « “lifting the pen” here is non-accountability. When children attain puberty, the Shar’a deems them accountable so they are punished by judicial decree if they commit a violation (of the Shari’ah rules) or a haram. This requires the presence of judges in schools of mature students and higher level education.

دې قواعدو ته د ماشوم او بالغ شخص په اړه په پام کې نیول پکار دي کله چې د تدریسي مرحلو جوړونه کیږي، ځکه چې تربیه (د ماشومانو روزنه) او انضباط د تعلیم لازمي شرطونه دي. لومړۍ مرحله د ماشوم له ښوونځي ته د ننوتلو څخه تر هغه وخته پورې دوام کوي چې لس کلن شي. دوهمه مرحله د هغه له لس کلنۍ څخه تر بلوغ پورې دوام کوي، چې عموماً د معتدل اقلیم په هېوادونو کې په پنځلس کلنۍ کې پېښېږي. او دریمه مرحله د پنځلس کلنۍ څخه تر هغه وخت پورې دوام کوي چې د ښوونځي تعلیم بشپړ کړي.

These rules with respect to the child and mature person must be observed when devising teaching stages since tarbiyyah (raising of children) and discipline are prerequisites of education. The primary stage extends from the child’s entry into school until he reaches ten years. The second stage extends from his attaining ten years until puberty which normally occurs at fifteen years of age in countries of moderate climate. And the third stage extends from fifteen years until he completes school education.

د دې دلیلونو او قواعدو پر بنسټ، د خلافت دولت کې د ښوونځیو د زده کړې پړاوونه د زده کوونکو د عمرونو پر بنسټ ویشل کیږي، نه د هغو مضمونونو پر بنسټ چې ښوونځی یې وړاندې کوي. ښوونځي په درې ډوله په لاندې ډول ویشل کیږي:

Based upon these evidences and rules, school teaching stages in the Khilafah State are divided upon the basis of student ages and not subjects offered by the school. Schools are divided into three types in the following manner:

کله چې زده کوونکی لس کلن شي، نو پام ورته کېږي چې هغه د زده کړې دوهم پړاو ته ولېږدول شي، د هغه تعلیمي لاسته راوړنې ته پرته له دې چې څه وویل شي. او کله چې هغه بلوغ ته ورسیږي، نو هغه د زده کړې دریم پړاو ته (د هغو زده کوونکو ښوونځي چې بلوغ ته رسیدلي دي) ولېږدول کېږي، که څه هم هغه په زده کړه کې دې پړاو ته نه وي رسیدلی. موږ به ډېر ژر وښیو چې د ښوونې وزارت په دولتي ښوونځیو کې به د ښوونځي د موسمونو هغه سیستم چې پلی کېږي، د زده کوونکو د عمر ګروپونو سره سم د ښوونځیو ته د هغوی ټاکل تضمین کوي.

Once the student completes ten years of age, care is taken to transfer him to the second stage of schooling irrespective of his academic achievement. And once he attains puberty, he is transferred to the third school stage (schools of students who reached puberty) whether or not he has attained that stage academically. We shall soon demonstrate how the system of school terms that will be implemented by the Education Department in State schools, guarantees the assigning of students to schools according to their age groups.

د شپږ کلونو مخکې زده کړې، یعنی نرسرۍ او کنډرګارتن، په خلکو پورې اړه لري. که څوک دې موخې لپاره خصوصي ښوونځی جوړ کول غواړي، نو ورته اجازه ده، په دې شرط چې دولت د زده کړې مضامینو او د خلیفه له خوا غوره شوې د زده کړې پالیسۍ سره د دې ښوونې د سازگارۍ په اړه څارنه وکړي.

As for education before six years, (Nurseries and Kindergarten), this is at the people’s discretion. If one wishes to establish a private school for this purpose, one is allowed to do so provided the State supervises this teaching with respect to study subjects and their conformity to the education policy adopted by the Khalifah.