Çocuğun bakımı farzdır, çünkü ihmal edildiğinde çocuk helak olabilir. Allah (swt)'ın bu bakımı zorunlu kılması, bir canı korumak içindir; bu yüzden çocuk ölümden korunmalı ve tehlikeden emin olmalıdır. Çocuğa bakmak farz olmakla birlikte, akrabalık hakkı da bunu gerektirir, çünkü çocuk bu bakıma hak sahibidir; dolayısıyla hem hak hem de görev, velayetle ilgilidir. Bu, her çocuğun hakkı ve Allah (swt)'ın kendisine bakma yükümlülüğü verdiği herkesin görevidir. Başka kimse görevlendirilmediğinde, velayet sahibine farzdır. Allah (swt)'ın velayeti yüklediği kişinin hakkına gelince: Bu velayeti üstlenme konusunda, yetkinliği olanlara özgüdür, herkese genel değildir. Dolayısıyla çocuğun kesinlikle helak olacağı kimseye verilmez. Bu nedenle velayet, çocuğa ya da akli dengesi bozuk olan kişiye verilmez, çünkü ikisi de bu sorumluluğu üstlenemez. Zira onların kendileri de bakıma muhtaçtır; başkasına nasıl bakabilirler? Ayrıca velayet, çocuğun kesinlikle ihmal edileceği kimseye de verilemez; ihmal yüzünden ya da kendi işleriyle meşgul olması nedeniyle çocuğa bakma yeteneği zayıflayacak olan kimseye de verilemez. Ya da örneğin Fısk (günah işleme, fasıklık) gibi, doğası gereği çocuğun terbiyesini bozacak niteliklerle vasıflanmış kimseye de verilemez, çünkü bozulma da bir tür helak sayılır.

Taking care of the child is fard because it may perish if it is neglected. It is by way of preserving a life that Allah (swt) has made it obligatory, so it has to be protected from death and safe from danger. Even though caring for the child is fard, its right of kinship also requires it, because the child is entitled to that caring, so the right as well as the duty are related to the custody. It is the right of every child and the duty of everyone whom Allah (swt) has obliged to take care of Him. It is fard on the custodian when no one else has been assigned other than Him. As for the right of the one on whom Allah (swt) has obliged the custody, in assuming this custody, it is specific to those who are qualified for it and it is not general; so it is not given to the one with whom the child will surely perish. Therefore custody is not given to a child or the one that is insane, because each of them is unable to undertake it. This is because they themselves are in need of custody, so how could they look after another? And it cannot be given to the one with whom the child will surely be ignored, due to negligence or preoccupation with their own activities which detracts from their ability to look after the child. Or because they are characterised with attributes such as Fisq (transgression) for example, which by its nature will corrupt the upbringing of the child, since corruption is considered a form of destruction.

Kâfire gelince, kâfir bir babanın, Müslüman bir kadının çocuğu üzerinde velayet sahibi olması düşünülemez; çünkü Müslüman kadınların kâfirlerle evlenmesi yasaktır. Bu nedenle, çocuğun velayetini hak eden kişinin, ister anne olsun ister başka biri, bir kadın olması kararlaştırılmıştır. Böyle bir durumda meselenin incelenmesi gerekir. Eğer çocuk mümeyyiz çağdaysa, yani sütten kesilme çağını geçmiş olduğu gibi işleri anlayabiliyor ve annesinin davranışı ile babasının davranışı arasındaki farkı kavrayabiliyorsa, bu durumda anne babası arasında tercihte bulunmasına izin verilir. Çocuk, seçtiği taraflardan hangisini tercih ederse ona teslim edilir. Bu konuda, Ebû Dâvûd'un, Abdülhamîd b. Ca'fer'in babasından, onun da dedesi Râfi' b. Sinan'dan rivayet ettiğine dayanılır: Râfi' b. Sinan Müslüman oldu, karısı ise İslam'ı kabul etmekten kaçındı. Kadın, Peygamber (s.a.v.)'e gelerek şöyle dedi: "Kızım; (ya da sütten kesilmek üzere olan) kızım." Râfi' de "Kızım" dedi. Peygamber (s.a.v.) Râfi'e: "Bir tarafa otur" buyurdu. Kadına da: "Sen de bir tarafa otur" dedi. Sonra kızı aralarına oturttu ve onlara: "Onu çağırın" buyurdu. Kız annesine meyletti. Peygamber (s.a.v.): "Allah'ım! Onu hidayete erdir" dedi. Bunun üzerine kız babasına meyletti ve babası onu aldı. Bu hadisi Ahmed rivayet etmiştir. Nesâî de başka rivayetlerle nakletmiştir, ancak anlam bu rivayetle aynıdır.

As for the disbeliever, it cannot be imagined that He can be a father to a child while his mother is a Muslim due to the prohibition of Muslim women marrying disbelievers. It has been decided, therefore, that the person deserving custody of the child be a woman, whether the mother or someone else. In such a situation it will have to be examined. If the child is at the age of distinction and is able to comprehend things and understand the difference between the conduct of his mother and the conduct of his father, as when He is over the age of weaning; in this case He will be allowed to choose between his parents. He will be given to either of the two He chooses, due to what was reported by Abu Dawood that Abdul Hamid ibn Ja’far narrated from his father on the authority of his grandfather Rafi’ ibn Sinan that He (Rafi’ ibn Sinan) embraced Islam and his wife refused to embrace Islam. She came to the Prophet (pbuh) and said: “My daughter; she finished suckling (or was about to stop suckling) Rafi’ said: “My daughter.” The Prophet (pbuh) said to Him: “Be seated on a side.” And He said to her: “Be seated on a side.” He then seated the girl between them, and said to them: “Call her”. The girl inclined to her mother. The Prophet (pbuh) said: “O Allah! guide her.” The daughter then inclined to her father, and He took her. This Hadith has been reported by Ahmad. Al-Nasai reported it in other versions but the same meaning is present as in this narration.

Çocuk, mümeyyiz çağa ulaşmamış, şeyleri anlamayan ve annesiyle babasının davranışları arasındaki farkı fark edemeyen bir durumdaysa, örneğin hâlâ emziriliyor veya yeni sütten kesilmişse, çocuğa tercih hakkı tanınmaz; annesiyle birlikte bırakılır. Bu, yukarıda zikredilen Râfi b. Sinân hadisinin anlaşılışına göre böyledir. Ayrıca annenin çocuk üzerinde hadâne (velayet-i hizmet) hakkına daha layık olduğu sabit olmuştur ve ona hadâne hakkı kazanmasını engelleyen bir nass da yoktur. Burada "hadâne, velayettir; dolayısıyla kâfir, Müslüman bir çocuk üzerinde hadâne hakkına sahip olamaz" denilmemelidir. Çünkü hadânenin gerçeği, çocuğun terbiyesi ve ona hizmet etmektir; velayet değildir. Dolayısıyla velayet hükümleri ona uygulanmaz.

If the child is under the age of distinction and does not comprehend things and does not realise the difference between the conduct of its mother and its father in, such that He is still suckling or just finished He is not given a choice but is united with his mother. That is according to the understanding of the aforementioned Hadith of Rafi b. Sinan, and because it has been proven that the mother is more entitled to custody of the child and there is no text that prohibits her from gaining custody. It should not be said here that custody (Hadana) is guardianship (Wilaya) so a Kafir cannot have custody over a Muslim. Because the reality of custody is that it is (child) raising and service, and not guardianship. Thus the rules of guardianship do not apply to it.

Anne, boşandığında çocuk ve akıl hastası üzerinde velayet hakkına daha fazla sahiptir. Bunun dayanağı, Ebu Davud'un Abdullah b. Amr b. el-As'tan rivayet ettiği bir hadistir: Bir kadın şöyle demiş: "Allah'ın Peygamberi, rahmim bu oğlumun kabıdır, göğsüm onun için bir su tulumudur, kucağım onun için bir koruyucudur. Ancak babası beni boşadı ve onu benden almak istiyor." Allah'ın Peygamberi ﷺ şöyle buyurdu: "Evlenmediğin sürece onun üzerinde daha fazla hakkın vardır." İbn Ebi Şeybe, Ömer'in Asım'ın annesini boşadığını ve sonra onu ziyarete gittiğini, Asım'ın da annesinin kucağında olduğunu rivayet etmiştir. Ömer onu annesinden almak istemiş, çocuk ağlamaya başlayana kadar birbirlerinden çekiştirmişler. Bunun üzerine Ebu Bekir'e gitmişler; o da şöyle demiştir: "Onun silmesi, kucağı ve kokusu, sen büyüyüp kendi tercihini yapabilene kadar senin yanından onun için daha hayırlıdır." Anne velayet için gerekli şartlara sahip olmadığı için, örneğin evli olması veya akıl hastası olması gibi, ya da bu şartlardan bazılarını taşımadığı için velayet yapamıyorsa, sanki yokmuş gibi kabul edilir ve velayet hakkı, hak bakımından ona en yakın olana geçer. Anne-babanın ikisi de velayet için uygun değilse, velayet hakkı onlara en yakın olan kişiye geçer, çünkü onlar yok sayılmış kişiler gibidirler. Velayete en layık olan annedir, sonra annesi (çocuğun anneannesi) ve daha yukarıdaki kadın dedeleri gelir; bunlar arasında anneye en yakın olan öncelik kazanır. Çünkü bunlar kadındırlar ve doğurganlık tecrübeleri kesindir. Dolayısıyla anneyle aynı hükümde kabul edilirler. Velayet hakkı daha sonra babaya, sonra babanın annesine (babaanne) ve daha yukarıdaki kadın dedelerine geçer; sonra dede (baba tarafından büyükbaba) ve onun kadın dedelerine, sonra babanın dedesine ve onun kadın dedelerine geçer; bunlar miras almasalar bile geçerli olur, çünkü bunlar velayete layık olanlarla akrabalık bağı taşırlar. Anne ve babalar vefat etmişse hadanet hakkı kız kardeşlere geçer. Anne ve babanın kız kardeşleri öncelik verilir; ardından babir bir kız kardeş (baba bir), sonra da anne bir kız kardeş (anne bir) gelir. Kız kardeş, kadın olması ve bu nedenle hadanete en layık kişilerden biri olması sebebiyle erkek kardeşe tercih edilir. Hadanet hakkı bakımından kendi seviyesinde olan erkeklere göre de önceliklidir. Kız kardeş yoksa, anne babanın erkek kardeşleri daha fazla hak sahibidir. Ardından baba bir erkek kardeş, sonra da onların oğulları gelir. Anne bir erkek kardeşin hadanet hakkı yoktur. Bunlar da yoksa hadanet, anne tarafından teyzelere geçer. Onlar da yoksa baba tarafından teyzelere geçer. Onlar da yoksa, anne ve baba bir olan amcaya geçer. Ardından baba bir amcaya geçer. Anne bir amcanın hadanet hakkı yoktur. Bunlar da yoksa hadanet, anne tarafından büyük teyzelere geçer, sonra baba tarafından anne tarafındaki büyük teyzelere, ardından baba tarafından büyük teyzelere geçer. Anne tarafından baba tarafındaki büyük teyzelerin hadanet hakkı yoktur, çünkü onlar annenin babasının akrabasıdır ve onun hadanet hakkı yoktur.

The mother is more entitled to have custody over the child and over the insane when she becomes divorced. This is due to what Abu Dawood has reported on the authority of Abdullah b. Amr b. al-As that a woman said: “‘Prophet of Allah, my womb is a vessel to this son of mine, my breasts are a water-skin for Him, and my lap is a guard for Him, yet his father has divorced me, and wants to take Him away from me’. The Prophet of Allah (pbuh) said: ‘You have more right to Him as long as you do not marry.’” Ibn Abi Shayba reported on the authority of Umar that He divorced the mother of Asim. Later He visited her and Asim was on her lap. He wanted to take Him from her. They pulled Him back and forth until the boy began to cry. So they went to Abu Bakr who said: “Her wiping, her lap and her smell are better for Him than yours until He grows up so that He can choose for Himself.” If the mother is not a custodian because she does not meet the conditions mentioned with regards to it, or she does not meet some of them such as being married or insane etc. she is considered as if she does not exist, and so the right of custody passes to the closest to her in entitlement. If the parents do not qualify as custodians then the right of custody goes to whoever is closest to them because they are considered as missing persons. The one most entitled to custody is the mother and then to her mothers (mother and grandmother) and higher; the closest from amongst them to the mother is given precedence, because they are women and their experience of childbearing is certain. So they are considered in the same sense as a mother. The right of custody then goes to the father, then his mothers (mother and grandmother); then to the grandfather and then to his mothers; then to the father’s grandfather and then to his mothers even if they do not inherit, because they have relations with those who are qualified to be custodians. If the fathers and mothers have died then the right of custody passes to the sisters. The sisters of the mother and father are given precedence; then to the half sister through the father and then to the half sister through the mother. The sister is given precedence over the brother because she is a woman and thus one of those best qualified for custody. She is given precedence over those men who are at her level (in terms of the right to custody). If there is no sister then the brother of the parents have greater entitlement. Then the half brother through the father and then to their sons. The half brother through the mother has no right to custody. If they are not present then the custody passes to the maternal aunts. If they are absent then to the paternal aunts. If they are absent, then to the paternal uncle through the two parents. Then to the paternal uncle through the father. The uncle through the mother is not entitled to custody. If they are absent then it passes to the grand aunts (maternal) through the mother, and then to the grand aunts (maternal) through the father, and then to the grand aunts (paternal) through the father. The grand aunts (paternal) through the mother are not entitled to custody because they are related to the mothers father and He has no right to custody.

Hizanet, hak sahibinden bir sonraki hak sahibine yalnızca hak sahibinin yokluğu veya ehliyetsizliği halinde geçer. Ancak hizanet hakkına sahip olan kişi çocuğun hizanetini terk ederse, hizanet bir sonraki hizanet sahibine, ancak o kişi hizanete ehliyetli olduğunda geçer. Çünkü hizanet, hizanet sahibinin bir hakkı olmakla birlikte aynı zamanda ona yüklenmiş bir görev ve çocuğun bir hakkıdır. Bu nedenle hizanetten vazgeçmek, ancak ehliyetli biri bu görevi üstlendiğinde mümkündür. Yalnızca o zaman hizanet, yukarıdaki sıraya göre hizanetini terk eden kişiye en yakın olan kişiye geçer. Hizanet hakkını terk eden kişi bu hakkı yeniden talep etmek isterse ve hizanet ehliyeti hâlâ mevcutsa, bu hakkı yeniden kazanır ve çocuk ona iade edilir. Aynı şekilde, anne yeniden evlenmişse ve hizanet hakkı ortadan kalkmışsa, ancak boşanmışsa hizanet hakkı ona geri döner. Benzer şekilde, hizanet hakkı bulunan ancak bir engel nedeniyle bu haktan mahrum kalan herhangi bir akraba için, engel ortadan kalktığında hizanet hakkı geri döner, çünkü hizanetin sebebi hâlâ mevcuttur.

Custody does not pass from one that is entitled to the next entitled except in the event of his/her absence or in the event of incapacity (Ahliyya). However, if the one with the right of custody abandons custody of the child then custody does not pass to the next custodian unless they are capable of custody. Because custody, even though it is the right of the custodian, is also at the same time an obligation upon Him/her and a right for the child. So to relinquish custody is not possible except if someone who is qualified undertakes the obligation. Only then does custody pass to whoever is closest to the custodian who has relinquished his custody according to the above order. If the one who has relinquished the right to custody wishes to demand that right again and their capacity to take custody still exists then they maintain that right and the child is returned. Likewise, if the mother remarried and her right to custody is nullified, but was she divorced then her right to the custody of the child reverts back to her. Similarly, for any relative who is entitled to custody but is prevented by an impediment, if the impediment ceases then their right to custody returns because the reason for custody still exists.

Bir çocuğun velayeti konusunda bir grup insan anlaşmazlığa düşerse, velayet hakkına daha layık olanın soyundan gelen tercih edilir. Berâ b. Âzib'den rivayet edildiğine göre, Ali, Ca'fer ve Zeyd, Hamza'nın kızı hakkında anlaşmazlığa düştüler. Ali şöyle dedi: "Onun velayetini almaya daha layığım, çünkü o benim amcamın kızıdır." Ca'fer dedi ki: "O benim kuzenimdir ve onun teyzesi (annesinin kız kardeşi) benim eşimdir." Zeyd dedi ki: "Hamza benim yeğenimdir." Allah'ın Resûlü ﷺ, kızın teyzesi (annesinin kız kardeşi) lehine hüküm verdi. Ve şöyle buyurdu: "Teyze, annenin yerindedir." Bütün bunlar, ölümden korunmak için velayete ihtiyacı olan çocukla ilgilidir. Velayete ihtiyacı olmayan çocuğa gelince, ihtiyacın ortadan kalkmasıyla velayetin illeti de ortadan kalkar; dolayısıyla velayetinin gerekliliği hükmü ve akrabalarının velayet hakkı da ortadan kalkar. Bu durumda mesele incelenir. Velayet hakkı olan kişi, örneğin anne, kâfir ise çocuk ondan alınır ve onun üzerinde vesayet hakkı olan birine verilir; çünkü gerçeklik velayetten vesayete dönüşmüştür. Kâfirin vesayetine, Allah'ın (c.c.) şu buyruğu nedeniyle izin verilmez:

If a group of people dispute over which of them is more entitled to the custody of a child, the descendent of the one who is more entitled to custody is preferred. It is narrated by al-Barra b. ‘Azib that ‘Ali, Ja’far and Zayd disputed about the daughter of Hamza. Ali said; “I am more entitled to take custody of her because she is the daughter of my paternal uncle.” Ja’far said: “She is my cousin and her aunt (maternal) is my wife.” Zayd said: “Hamza is my nephew.” The Messenger of Allah passed judgement in favour of her aunt (maternal). He (pbuh) said: “The maternal aunt is in the position of the mother.” All of this is with regards to the child which is in need of custody in order to protect it from death. As for the child which is in no need of custody, then by the absence of his/her need for custody, the reason (Illa) of his custody disappears, and thus the rule of the obligation for his custody and the right of his relatives to custody disappears. Then the matter will be examined. If the one who had the right to custody, such as the mother, was a disbeliever then He will be taken from her and given to someone who has guardianship over Him because the reality has changed to guardianship not custodianship. Guardianship is not allowed for a disbeliever due to his (swt)’s saying:

“Allah asla kâfirlere mü'minler üzerinde bir yol vermeyecektir” [En-Nisâ: 141]. Ayrıca O'nun (SWT) şu sözü de delildir: “İslam daima üstün gelir, hiçbir şey ona üstün gelemez.” Bu söz geneldir; onu tahsis eden bir şey gelmemiştir. Terbiye hakkına ilişkin özel tartışma ise Allah hakkında geçerli değildir, çünkü O'nun terbiyeye ihtiyacı yoktur. Ancak velayet ve hadanet hakkına sahip olanlar Müslüman ise, mesela baba ve anne Müslüman olduğunda, erkek çocuk ya da kız çocuk, yani küçük erkek veya küçük kız, baba ile anne arasında tercih hakkı verilir. Hangisini seçerse onunla birlikte kalır. Bunun dayanağı, Ahmed, İbn Mâce ve et-Tirmizî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiği hadistir: “Peygamber (ﷺ), bir çocuğa babası ile annesi arasında tercih hakkı vermiştir.” Ebû Dâvûd'un rivayetinde ise şöyle geçer: Bir kadın Allah'ın Peygamberi (ﷺ)'ne gelerek dedi ki: “Ey Allah'ın Peygamberi! Kocam oğlumu benden almak istiyor. Oysa bana Ebû İnabe kuyusundan su çekmiş ve bana iyilik etmiştir.” Allah'ın Peygamberi (ﷺ) şöyle buyurdu: “Onun için kur'a çekin.” Kocası dedi ki: “Oğlum hakkında benimle kim çekişebilir?” Peygamber (ﷺ) buyurdu: “Bu senin babandır, bu da annendir; hangisinin elini dilersen tut.” Çocuk annesinin elini tuttu ve kadın onu alıp gitti. Beyhakî, Ömer'den şu rivayeti nakleder: Ömer, bir çocuğa babası ile annesi arasında tercih hakkı tanımıştır. Yine Beyhakî, Ali'den şöyle bir rivayet nakleder: Ali, yedi ya da sekiz yaşındaki bir çocuk olan Amâre el-Cizzamî'ye annesi ile hala arasında seçim yapma hakkını vermiştir. Bu hadisler açıktır ve içlerinde şu delil vardır: Anne ile baba çocukları hakkında ihtilaf ederlerse, çocuğa tercih hakkı verilmesi vaciptir ve çocuk kimi seçerse onunla birlikte kalır. Ebû Dâvûd'un rivayetinde geçen kur'a çekme ise en-Nesâî'nin rivayetinde ve diğer rivayetlerde yer almaz. Bu, çocuğun ikisini de seçmediği durum olarak anlaşılır. Çocuğa seçme hakkı tanınması belirli bir yaşla sınırlı değildir. Aksine bu konu, uzmanların takdirine göre doğru gördüğü kararı vermesi için hâkime bırakılır. Eğer uzmanlar çocuğun hadanete, yani bakım ve terbiyeye ihtiyacı olmadığını söylerse ve hâkim de bu konuda kanaat getirirse, çocuğa seçme hakkı verilir. Aksi halde çocuğu, kendisini büyütme hakkına sahip olan tarafa bırakır. Bu durum çocuklara göre değişir. Bir çocuk beş yaşındayken bakıma ihtiyaç duymayabilir, başka bir çocuk ise dokuz yaşındayken de ihtiyaç duymayabilir. Önemli olan, çocuğun bakıma ihtiyaç duyup duymadığı açısından yaşıdır.

“And Allah will never allow an authority to the disbelievers over the believers” [An- Nisa: 141] And because of his (swt) saying: “Islam will always dominate and nothing shall dominate over it.” The speech is general, nothing has come to specify it and the specific discussion of upbringing does not apply to Him for He is in no need for upbringing. But if those entitled to custodianship and guardianship are Muslims, such as when the father and mother are Muslims, then the boy or the girl i.e. young boy or girl will be given the choice between the father and mother. Whichever one they choose they will be joined to, due to what Ahmad, Ibn Maja and al-Tirmidhi have reported on the authority of Abu Hurayra “that the Prophet (pbuh) gave a boy the choice between his father and mother.” And in the narration of Abu Dawood: that a woman came to the Prophet of Allah (pbuh) and said: “My husband wishes to take away my son, O Prophet of Allah, and He drew water for me from the well of Abey Inabah and He has been good to me.” The Prophet of Allah (pbuh) said: “Cast lots for Him”. Her husband said: “Who is disputing with me about my son?” The Prophet (pbuh) said: “This is your father and this is your mother, so take the hand of whomever you wish. So He took his mother’s hand and she went away with Him.” Al-Bayhaqi has produced a report from Umar that He granted a boy the chance to choose between his father and mother. He also produced a report from Ali that He granted Amara al-Jizzami the right to choose between his mother and paternal aunt when He was a boy of seven or eight years of age. These Ahadith are clear and there is evidence within them, that if the father and mother dispute over their child, then it is obligatory to give the child the choice; and they will go with whoever is chosen. As for the casting of lots mentioned in the narration of Abu Dawood, it is not mentioned in the narration of al-Nisai nor in the other narrations. It is understood to refer to a situation where the child did not choose either of them. The granting of choice is not restricted to a specific age. Rather, it is referred to the judge to decide what He deems correct according to the estimation of the experts. If they say He does not require custody, i.e. upbringing, and the judge is convinced of that, then He will grant Him the choice. Otherwise He will leave Him with the one who has the right to raise Him. This differs according to the children. A child may not be in need of custody when He is five years old, another child may not need it when He is nine. The consideration is the age of the child in terms of whether He is in need for custody or not.