روش صحیح آموزش، خطاب عقلانی از سوی معلم و دریافت فکری از سوی دانش‌آموز است.

The correct teaching method is rational address by the teacher and intellectual reception by the student.

تفکر یا عقل (عقل) ابزار آموزش و یادگیری است؛ و خداوند (سبحانه و تعالی) این عقل را به انسان عطا فرمود و بدین وسیله او را گرامی داشت و بر بسیاری از مخلوقاتش برتری بخشید. و عقل را علت موقعیتی (منات) تکلیف و مسئولیت قرار داد.

Thought or the mind (‘aql) is the tool for both teaching and studying; and Allah (swt) gifted humanity with this mind thereby ennobling and favouring him over much of His creation. And He made the mind the situational cause (manaat) of accountability.

ذهن از چهار عنصر تشکیل شده است: مغز (که برای اندیشیدن مناسب است)، حواس، واقعیت، و اطلاعات پیشین دربارهٔ واقعیت. ذهن یا فکر یا فهم (ادراک) همگی یک معنا دارند، یعنی: «انتقال احساس واقعیت از راه حواس به مغز، همراه با اطلاعات پیشین موجود برای تفسیر واقعیت؛ سپس صدور حکم دربارهٔ واقعیت».

The mind is composed of four elements: The brain (suitable for thinking), senses, the reality, and previous information about the reality. The mind or thought or understanding (idraak) all have the same meaning, namely: “Transferring sensation of the reality via the senses to the brain with existent previous information to translate the reality”; then issuing judgement upon the reality.

اگر کسی بخواهد این اندیشه را در فرایند آموزش به دیگران منتقل کند، معلم این اندیشه را از راه یک یا چند شیوه بیان، و بیشتر از راه زبان، به شاگردان منتقل می‌کند. اگر شاگردان این اندیشه را به واقعیتی که حس کرده‌اند یا پیش‌تر حس کرده‌اند، یا به واقعیتی که مانند آن را پیش‌تر حس کرده‌اند، پیوند دهند، این اندیشه چنان به آنان منتقل می‌شود که گویی خودشان به آن دست یافته‌اند. اما اگر آن را به واقعیتی که حس شده یا قابل حس است پیوند ندهند، مثلاً وقتی معنای جمله‌ای را می‌فهمند و برایشان توضیح داده می‌شود، بی‌آنکه برای آن هیچ واقعیتی تصور کنند، این اندیشه به ایشان منتقل نمی‌شود. بلکه تنها اطلاعات به آنان داده می‌شود، و چنین اطلاعاتی ایشان را افرادی آموخته‌شده (متعلّمین) می‌سازد، نه اندیشه‌ورز. بنابراین معلم، هنگام انتقال اندیشه به شاگردان، باید معنای آن را به مغز ایشان نزدیک کند و بکوشد آن را به واقعیتی که حس می‌کنند، یا واقعیتی نزدیک به آنچه حس کرده‌اند پیوند دهد، به‌گونه‌ای که آن را به‌عنوان یک اندیشه بپذیرند و نه صرفاً به‌عنوان اطلاعات. بر این اساس، معلم باید در پی آن باشد که شاگرد را به حس کردن آن واقعیت برساند؛ و اگر نتواند خود آن واقعیت را پیش آورد، باید تصویری نزدیک به آن واقعیت را در مغز شاگرد ترسیم کند، هنگامی که اندیشه را ارائه می‌دهد، تا شاگرد اطلاعات را به واقعیتی محسوس یا تصورشده پیوند دهد و در نتیجه اندیشه پدید آید.

If one wishes to communicate this thought to others, as in the education process, the teacher transmits this thought to students via one or more styles of expression, principally language. If the students link this thought with a sensed or previously sensed reality, or one whose like they had previously sensed, this thought would be transmitted to them just as if they had reached to it alone. If they did not so link it to a reality, sensed or able to be sensed, such as where they understand a sentence’s meaning and it was explained to them without their conceiving any reality for it, this thought would not be transmitted to them. Rather mere information would be transmitted to them, such information making them educated persons (muta’allimeeen) not thinkers. Thus the teacher, when transmitting thoughts to students, must bring its meaning close to students’ brains by attempting to link it with a reality they sense, or a reality close to what they have sensed, such that they adopt it as a thought and not mere information. Accordingly the teacher must be keen to make the student sense the reaity; if they cannot bring forward the reality itself, he must depict an image close to that reality in the student’s brain when giving the thought such that the student links the information with a sensed or conceived reality resulting in thought.

اندیشه‌ای که استاد به شاگردان منتقل می‌کند، به این شکل بررسی می‌شود:

The thought that the teacher transmits to students is examined as follows:

اگر چیزی واقعیتی محسوس داشته باشد که شاگردان پیش‌تر آن را حس کرده‌اند، یا در جریان انتقال اندیشه به ایشان آن را حس کنند، آن را به‌صورت عقلی درک و پذیرفته‌اند.

--If it has a sensed reality that the students have previously sensed, or they sense it during the thought’s transmission to them, they would have perceived and accepted it intellectually.

اگر پیش‌تر آن را حس نکرده باشند و هنگام نقل نیز آن را حس نکنند، با این حال آن را در ذهن خود تصور می‌کنند و درست همان‌گونه که به آنان منتقل شده است باور می‌دارند. آن امر در ذهن‌شان همچون چیزی واقعی شکل می‌گیرد، گویی که آن را حس کرده باشند، و همان‌گونه که واقعیتِ محسوس را می‌پذیرند، آن را نیز می‌پذیرند. در این صورت، آنان آن را به‌صورت عقلی نیز درک کرده و می‌پذیرند.

--If they had not previously sensed it nor do they sense it during the transmission, yet however they conceive it in their brains and believe it just as it is transmitted to them, and it became a reality in their brains just as if they sensed it, and they accept it just as they accept the sensed reality, they would also understand and accept it intellectually.

در هر دو حالت، اندیشه‌ای که استاد به آنان منتقل می‌کند، به اندیشه‌ی خودِ ایشان تبدیل می‌شود. با این حال، اگر آن اندیشه واقعیتی محسوس یا واقعیتی که شاگردان بتوانند آن را حس کنند نداشته باشد، این اندیشه برای کسانی که به ایشان منتقل شده، صرفاً به یک اطلاع باقی می‌ماند.

In both cases, the thought the teacher transmits to them would become their own thought. However, if the thought did not have a sensed reality or one that can be sensed by the students, this thought would remain mere information to those it was transmitted to.

الواقعُ المحسوس هو الواقعُ الذي يستطيع الإنسانُ أن يُدرِكه بإحدى حواسِّه الخمس، سواءٌ كان هذا الواقعُ ماديًّا أو معنويًّا. فالواقعُ المادي كرؤية الشجرة، وسماع صوت العصفور، ولمس نعومة القماش باللمس، وشمِّ عطر الزهور، وتذوُّق طعم العسل. أمّا الواقعُ المعنوي فكالشجاعة والأمانة والجبن والخيانة، التي تُدرَك بالعقل عند ظهورها في الواقع. فيُدرِك المرءُ أنّ قتالَ المسلمِ للعدوِّ والثباتَ أمامه رغم تفوُّقه المادي والعددي شجاعةٌ، بينما فرارُه من ساحة المعركة جُبن. والواقعُ المحسوس، أي الواقعُ الذي يمكن إدراكُه، سواءٌ كان ماديًّا أو معنويًّا، عنصرٌ أساسيٌّ في عملية التفكير، ولا يمكن أن يُتصوَّر التفكيرُ بدونه.

The sensed reality is the one that man can sense via one of his five senses, whether this reality were material or abstract. The material reality is like seeing the tree, hearing the sparrow’s voice, feeling through touch the fabric’s delicacy, smelling flowers’ fragrance and tasting honey’s flavour. The abstract reality is like courage, trustworthiness, cowardice and treachery that are sensed intellectually upon their manifest appearance. So one comprehends that the Muslim’s fighting of the enemy and being steadfast on it despite the enemy’s material and numerical superiority is courage, whereas his fleeing from the battlefield is cowardice. The sensed reality or one that can be sensed, whether material or abstract, is a fundamental element in the thinking process. Thought cannot be thought without it.

امور غیبی که انسان با هیچ یک از حواس خود در دنیا درک نمی‌کند، مانند بهشت، جهنم، عرش و غیره، موضوعات تفکر از راه حواس نیستند؛ بلکه موضوعات اندیشه از طریق اطلاعاتی هستند که اعتبار آن‌ها قطعی (قطعی‌الثبوت) است، مانند قرآن کریم و حدیث متواتر. اما امور غیبی‌ای که برخی تصور می‌کنند، مانند غول‌ها (عُوگَر) و گاوی که زمین را بر شاخ‌های خود حمل می‌کند، پرداختن به چنین چیزهایی تفکر نیست، زیرا نه با حواس درک می‌شوند و نه حواس به‌طور قطعی آن‌ها را منتقل می‌کنند. این‌ها صرفاً گمان و خرافه‌ای بی‌واقعیت‌اند، و دانشجویان باید از پرداختن اندیشه‌ی خود به امثال آن‌ها بپرهیزند.

The unseen matters (mugheebaat) that man cannot sense with any of his senses in the Dunya, e.g. Paradise, Hellfire, the Throne etc are not topics of thinking via the senses; rather they are topics of thought via information whose credibility is definitive (qat’iyy) like the Noble Qur’an and mutawatir Hadith. As for the unseen matters imagined by some e.g. Ugars (ghouls) and the bull carrying the earth upon its horns, preoccupying oneself with the like is not thinking since they are neither sensed nor conveyed definitively by the senses. They are (mere) speculation and superstition without reality, and students must avoid preoccupying their thinking with the like.

در فرایند خطاب عقلی و یادگیری فکری از راه شنیدن یا خواندن، مخاطب، یعنی معلم یا برنامه‌ریز آموزشی، باید از عناصر چهارگانهٔ تفکر بهره ببرد. لذا هنگام خطاب قرار دادن کسی که تحت آموزش است، یعنی «دانش‌آموز»، چه به صورت شفاهی و چه از طریق نوشتار، باید دقت کرد تا واقعیت را برای دانش‌آموز دقیقاً توصیف کند، اگر پیش‌تر آن را حس نکرده باشد، به گونه‌ای که گیرنده احساس کند که خود واقعیت را درک می‌کند. این کار با گردآوری همهٔ اطلاعات مرتبط با آن واقعیت انجام می‌شود تا تصویر آن به ذهن دانش‌آموز نزدیک‌تر شود.

In the process of rational address and intellectual learning via hearing or reading, the addressor namely the teacher or curriculum designer must use the four elements of thinking. So care must be taken when addressing the one being educated i.e. the “student”, whether orally or via writing, to precisely depict the reality for the student if he has not previously sensed it so that the recipient feels as if he perceives the reality. This is done via accumulating all information related to the reality so as to bring its image closer to the student.

ابزار اصلی گفتگوی عقلانی و یادگیری فکری در تدریس و یادگیری، زبان است، با واژه‌ها و جمله‌هایی که در آن وجود دارد، معانی‌ای که این واژه‌ها و جمله‌ها بر آن دلالت می‌کنند، و اندیشه‌هایی که این معانی حمل می‌کنند. اگر معلم و دانش‌آموز این واژه‌ها، جمله‌ها و معانی را با توجه به اندیشه‌هایی که بر آنها دلالت دارند درک کنند، این ابزارها در فرایند تدریس و یادگیری مؤثر خواهند بود. بر این اساس، هم معلم و هم طراح برنامه درسی باید توانایی زبانی دانش‌آموز را در نظر بگیرند و از واژه‌ها، جمله‌ها و ترکیب‌هایی استفاده کنند که او آنها را می‌فهمد، تا گفتگوی فکری میان دو طرف تسهیل شود. منظور ما از گفتگوی فکری، خطاب متقابل میان دو طرف است که شامل چهار عنصر تفکر می‌باشد.

The principal tool for rational address and intellectual learning in teaching or learning is language and the words and sentences it contains, the meanings that these words and sentences indicate, and the thoughts carried by these meaning. If the teacher and student comprehend these words, sentences and meanings with respect to the thoughts they indicate, these tools would be effective in the teaching and learning process. Accordingly, both the teacher and curriculum designer must take the student’s linguistic achievement into account and use words, sentences and compositions that they understand in order to facilitate the intellectual discourse between the two parties. By intellectual discourse we mean the mutual address between the two parties containing the four elements of thinking.

با این روش، متون نوشتاری یا گفتاری در ذهن دانش‌آموز به اندیشه‌هایی تبدیل می‌شوند (همان‌گونه که برای معلم وجود دارند)، که او می‌تواند بر اساس توانایی زبانی‌اش آن‌ها را بیان کند، و سپس بر اساس معیارهای خود، مانند حلال و حرام، درست و نادرست، با آن‌ها تعامل داشته باشد.

Using this method, written or verbal texts change into thoughts within the student’s brain (just as they exist for the teacher) that he is able to express according to his linguistic achievement, then interact with it according to his criteria e.g. halal and haram, right and wrong.

این روش برای انتقال یا دریافت هر اندیشه‌ای مناسب است، چه این اندیشه مستقیماً به دیدگاهی مشخص درباره زندگی مربوط باشد، مانند اندیشه‌های ایدئولوژیک، و چه مستقیماً مربوط نباشد، مانند علوم ریاضی. اگر اندیشه‌ها از دسته نخست باشند، یعنی مستقیماً به دیدگاهی مشخص درباره زندگی مربوط باشند، یعنی از اندیشه‌هایی باشند که رابطه انسان با پروردگارش، با خودش و با دیگران را سامان می‌دهد، چنین اندیشه‌هایی باید به عقیده اسلامی پیوند داده شوند. در این صورت، هم به احساس دانش‌آموز خطاب می‌شود و هم به اندیشه‌اش، و پیوند این اندیشه با زندگی او در دنیا و آخرت نشان داده می‌شود، تا آنکه به درستی آن اندیشه یقین پیدا کند و این اندیشه به مفهومی تبدیل شود که رفتارش را کنترل می‌کند. بدین ترتیب، احساس محبت و اقدام (اقدام) نسبت به اندیشه‌های درستی که از دیدگاه مشخصی که عقیده اسلامی تعریف کرده است برمی‌خیزند برانگیخته می‌شود، و او با یقین و اشتیاق به تحقق آن‌ها می‌پردازد. افزون بر این، احساس نفرت و مقاومت (اجتناب) باید علیه اندیشه‌های نادرستی که با دیدگاه او درباره زندگی در تضاد و مخالفت‌اند برانگیخته شود، تا او به مبارزه و مخالفت با آن‌ها برخیزد. آموزش متن فکری مربوط به یک دیدگاه تنها به معنای محدود ماندن به معنای لغوی آن نیست، بلکه به معنای فهمیدن متن است تا بر واقعیت مربوط به آن اعمال شود، به گونه‌ای که دانش‌آموز موضعی را که شرع برای آن تعیین کرده، چه با عمل کردن به آن و چه با پرهیز از آن، اتخاذ کند. پس او این نوع اندیشه را برای کنترل رفتارش مطابق احکام شریعت مطالعه می‌کند. آموزش تنها برای سرگرمی فکری نیست، بلکه برای ساختن شخصیت اسلامی است، در عقل و منش، که در همه کردار و گفتارش می‌کوشد رضای خداوند را به دست آورد.

This method is suitable to transmit or receive any thought, whether this thought is directly related to a specific viewpoint about life such as ideological thoughts, or not so related such as mathematical sciences. If the thoughts belong to the first category, meaning they are directly related to a specific viewpoint about life i.e. they are from the thoughts organising man’s relationship with his Lord, himself or others, such thoughts must be linked to the Islamic ‘aqeedah. Thereupon one addresses the student’s feeling along with addressing his thought as well as demonstrating this thought’s relationship with the student’s life in the Dunya and the Hereafter such that he becomes convinced of the correctness of the thought and it becomes a concept controlling his behavior. Thus this will stir up the feelings of love and mobilisation (iqdaam) towards the correct thoughts emanating from the specific viewpoint defined by the Islamic ‘aqeedah, and he moves to realise it with conviction and enthusiasm. In addition, his feelings of hate and resistance (ih’jaam) should be agitated against erroneous thoughts that contradict and oppose his viewpoint about life, so he moves to fight and oppose them. Teaching the intellectual text related to a viewpoint does not mean merely restricting oneself to its linguistic meaning; rather it means understanding the text so as to apply it upon its relevant reality in order that the the student adopts the Shar’a mandated stance towards it, whether by acting upon or abstaining from it. So he studies this type of thought to control his behaviour according to the Shari’ah rules. Education is not merely for the sake of intellectual amusement, rather it is meant to build the Islamic personality, in intellect and disposition, that strives to attain Allah’s pleasure in all its actions and statements.

اما اگر افکار از نوع دوم باشند، یعنی افکاری که مستقیماً به دیدگاهی خاص مانند فیزیک، شیمی، ریاضیات و مانند آن مربوط نمی‌شوند، آنها برای این مطالعه می‌شوند که دانشجو را برای تعامل با جهانی آماده کنند که خداوند آن را مسخّر انسان ساخته تا به او خدمت کند.

Whereas if the thoughts are of the second type i.e. thoughts not directly related to a specific viewpoint such as physics, chemistry, mathematics etc, they are studied to prepare the student to interact with the universe that Allah subjected to serve man.

او (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

He (swt) says:

﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ﴾ «و آنچه را در آسمان‌ها و آنچه را در زمین است، همه را از جانب خود برای شما رام کرده است» [الجاثیة: 13].

﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا يفِ السَّمَاوَا ي ت وَمَا يفِ الأَرْ ي ض يَ جَيعًا يمنْه ﴾ “And He has subjected to you, as from Him, all that is in the heavens and on earth” [Al-Jaathiya: 13].

و او (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

And He (swt) says:

﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ اللَّيْلَ وَالنَّ هَارَ وَالشَّمْسَ وَا لْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ يبَِمْيريه ﴾ “And He has subjected to you the night and day, and the sun and moon, and the stars are in subjection by His command” [An-Nahl: 12].

﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ اللَّيْلَ وَالنَّ هَارَ وَالشَّمْسَ وَا لْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ يبَِمْيريه ﴾ “And He has subjected to you the night and day, and the sun and moon, and the stars are in subjection by His command” [An-Nahl: 12].

مسلمان، به عنوان یک شخصیت اسلامی، علوم تجربی را فرا می‌گیرد تا از آن بهره ببرد و آن را در خدمت منافع و مسائل حیاتی امت اسلامی به کار گیرد. دانش به خاطر خودِ دانش جُسته نمی‌شود؛ بلکه برای آن جُسته می‌شود که انسان از اندیشه‌ها و دانشی که در این زندگی می‌آموزد، مطابق با احکام اسلام بهره‌مند شود.

The Muslim, as an Islamic personality, studies empirical sciences in order to derive benefit and employ it to serve the Islamic Ummah’s interests and vital issues. Knowledge is not sought for its own sake; rather, it is sought in order that man benefits from the thoughts and knowledge he learns in this life according to the Islamic rules.

او (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

He (swt) says:

﴿وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا﴾ «و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بجوی، و بهرهٔ خود از دنیا را فراموش مکن» [القصص: ۷۷].

﴿وَابْ تَ ي غ فييمَا آتََكَ اللََُّّ الدَّارَ الآ ي خرَةَ وَلاَ تَنسَ نَ ي صيبَكَ يمنْ الدُّنْ يَا﴾ “Seek the home of the Hereafter with what Allah gave you, but do not forget your portion in this world” [Al-Qasas: 77].