د دوو سوو کلونو راهیسې نړۍ د ساینس او ټکنالوژۍ په برخه کې نه ورته پرمختګونه لیدلي دي، لکه د اورګاډو لاروی، الوتکې، اټومي ټکنالوژي، انټرنیټ، د IVF (د ټیسټ ټیوب له لارې د ماشومانو زیږون) او د جینیاتي بدلون شوي خوراکي توکي. دا پرمختګونه د لویدیځ د پرمختګ سره سم رامنځته شوي دي او داسې کچې ته رسیدلي دي چې تاریخ کې یې ساری نه لري. د ساینسي او ټکنالوژیکي اختراعاتو دا یوازیتوب په دې باور لامل شوی چې د پرمختګ لپاره ازاد ارزښتونه اړین شرط دي.

For the last two centuries the world has witnessed unprecedented leaps in science and technology, the development of railways, aeroplanes, nuclear technology, the Internet, IVF and genetically modified food. Such developments have taken place in parallel to the development of the West, reaching levels unparalleled in history. This monopolisation of technological and scientific inventions has led to the belief that liberal values are a pre-requisite for development.

اکثر مفکرین، سائنسدانان او فیلسوفان دا ادعا کوی چې اسلام نن په نړۍ کې ځای نه لري. دا نظر پر دې فرض بنا دی چې هیڅ مسلمان هیواد په سائنسي څېړنو یا ټکنالوژیکي ایجادونو کې هیڅ شی نه دی تولید کړی. لويديځ ادعا کوي چې په ساینس او ټکنالوژۍ کې پرمختګ هغه وخت وشو چې لويديځ د کلیسا له واک څخه خلاص شو او دین یې له ژوند څخه جلا کړ. د دوی په نظر کلیسا د ساینس او عقلي پرمختګ مخه نیولې وه، ځکه دین په خپل بنسټ کې د عقیدې او خرافاتو پر بنسټ ولاړ دی. یوازې د عامه ساحې څخه د دین له لیرې کېدو وروسته لويديځ توانېد چې صنعتي انقلاب پیل کړي او بیا وده وکړي. نن ليبرالان وایي چې دوی هغه څوک دي چې ساینس لکه څنګه چې موږ یې پیژنو، اختراع کړی. دوی ادعا کوي چې د هغه بنسټونه یې ایښي او د هغې ډیرې څانګې یې جوړې کړې دي.

Most thinkers, scientists and philosophers claim Islam has no place in the world today. This view is built upon the premise that none of the Muslim countries have produced anything in terms of scientific research or technological invention. The West claims that progress in science and technology occurred when the West rid itself of the authority of the Church and separated religion from life. For them the church stifled the development of science and reason as religion is inherently built upon faith and superstition. Only with its removal from the public sphere did the West manage to launch an industrial revolution and then flourish. Today for liberals it is they who invented science as we know it. They claim they laid its foundations and have created its numerous branches.

داسې یوه روایت ډیری تاریخي پرمختګونه پریږدي چې لویدیځ پورې تړلي نه دي، او دا ښیي چې لویدیځ اوس هم خپل تاریخ د نړۍ تاریخ ګڼي. همدا رنګه داسې یوه روایت په ښکاره ډول هغه څه هم پټوي چې لویدیځ له پخوانیو تمدنونو، او په ځانګړې توګه له اسلامي تمدن څخه اخیستي دي.

Such a narrative omits a number of historical developments that are not Western and shows how the West continues to view its history as the history of the world. Such a narrative also conveniently omits what the West took from previous civilisations and especially the Islamic civilisation.

تاریخی طور پر تمام تمدنوں میں کسی نہ کسی شکل میں تکنیکی اور سائنسی ترقی پائی گئی ہے۔ مغرب نے اس میدان میں رومیوں کے کارناموں کو دستاویزی شکل دی ہے، جبکہ اسلامی دنیا نے آٹھویں تا دسویں صدی عیسوی کے دوران اس علاقے میں یونانیوں کی تصانیف کا ترجمہ کیا۔

Historically all civilisations have been characterised with some form of technological and scientific development. The West has documented the contributions the Romans made to the discipline whilst the Islamic world in the 8th – 10th century translated the works of the Greeks in the area.

د ساینس جوهر د کائنات د لیدلې کیدونکو برخو مطالعه، څیړنه او تجربه ده.

Science in essence is the study, research, and experimentation into the observable parts of the universe.

د موټرونو پرمخ تللو لومړنی سبب د احتراقي انجن پرمخ تګ و.

The development of automobiles was due primarily to the development of the combustion engine.

دا هغه ځای دی چېرې چې په انجن کې د تیلو سوځیدل پستونونو باندې اغیزه کوي او د جامد برخو حرکت پیدا کوي، بالاخره موټر حرکت کوي. دا د برټانیې امپراتورۍ له امله ممکن شو، چې په اصل کې یې د پستونونو د چلولو لپاره بخار وکاراوه او بیا ورپسې ډبرې سکاره، او وروسته یې د دورانی حرکت (حرکت) پیدا کولو لپاره.

This is where the burning of fuel in an engine acts on the pistons causing the movement of the solid parts, eventually moving the automobile. This was possible due to the British Empire who originally used steam and then coal to drive pistons and then eventually to generate rotary (motion)

د ماشینونو د حرکت لپاره. دا پرمختګونه د الجزري په کار پورې ولاړ وو چې په ۱۲مه پېړۍ کې یې د کرانکشافټ اختراع وکړه او د راډونو او سیلنډرونو په کارولو سره یې دورانی حرکت رامنځته کړ.

to move machines. Such developments where based upon Al-Jazari’s work in the 12th century where he invented the crankshaft, and created rotary motion through the use of rods and cylinders.

هغه لومړی څوک و چې دا یې په یوه ماشین کې شامل کړ.

He was the first to incorporate it into a machine.

پاراشوٹ یا چھتری نما آلہ ایک ایسا وسیلہ ہے جو ہوا کی مزاحمت پیدا کر کے کسی چیز کی فضا میں حرکت کو سست کرنے کے لیے استعمال ہوتا ہے۔ Note: The user's text is in English, and the rules require Pashto script output. Here is the translation in Pashto: پاراشوټ هغه وسیله ده چې د هوا د مقاومت (drag) په پیدا کولو سره د یوې شیئ د فضا له لارې حرکت د ورو کولو لپاره کارول کېږي. نن ورځ پاراشوټونه د تیرو وختونو د ډیزاینونو او تجربو څخه رامینځ ته شوي دي. په نهمه پېړۍ کې، ابن فرناس د پاراشوټ یوه ساده بڼه اختراع کړه. هغه د قرطبې د مسجد د مناره څخه د یوې لويې، وزرو ته ورته جامې په مرسته کښته ولوېد ترڅو خپل سقوط ورو کړي، او په لږو ټپونو سره ځمکې ته ورسېد. وروسته پاراشوټونه ډېر کمپکٹ شول او د لرګيو په چوکاټ باندې په کشېدلو کتان څخه جوړېدل. بیا د ټاکلو ابریشمو (silk) د ټکولو مواد په توګه وده وکړه، ځکه چې د ابریشمو زور او سبک وزن څخه ګټه پورته شوه. دا او نور مثالونه ښیي چې هیڅ تمدن د علم په ځانګړې ملکیت ادعا نشي کولای، بلکه هر یو په دې عمومي ساحه کې مرسته کړې ده. دا حقیقت چې اټومونه او مالیکولونه د کائنات له قوانینو تابع دي او دا قوانین کېدای شي وکارول شي، د یو چا د مسلمان، عیسوي یا لیبرل والي له امله نه بدلېږي. دا یو عمومي شی دی او د چا د عقیدې څخه اغیزمن نه کېږي. نو حقیقي بحث دا دی چې کوم تمدن په علم کې د پام وړ مرستې کړې دي او دوی څه شی وهڅول چې په دې ډګر کې ځانونه وښیي.

A parachute is a device used to slow the motion of an object through an atmosphere by creating drag. Current day parachutes were developed from the designs and experiments of the past. In the 9th century, Ibn Firnas invented a primitive version of the parachute. He jumped from the minaret of the Mezquita mosque in Córdoba using a huge wing-like cloak to break his fall and landed with minor injuries. Subsequent Parachutes were made more compact and from stretched linen over a wooden frame. Then folded silk, was developed as the material for parachutes taking advantage of silk’s strength and light weight. Such examples amongst others show that no civilisation can lay claim to science belonging inherently to them but rather they made a contribution to this universal area. The fact atoms and molecules are subjected to the rules of the universe which can be manipulated will not change if one is a Muslim, Christian or a liberal. This is something that is universal and not affected by one’s belief. The real debate is therefore which civilisation made significant contributions to science and what exactly drove them to excel in the field.

د اسلامي زرین دور هغه دوره ګڼل کیږي چې له اتمې پیړۍ څخه تر دیارلسمې پیړۍ پورې دوام درلود.

The Islamic golden age is considered to be the period from the 8th century to the 13th century.

در دې دورې کې، د اسلامي نړۍ انجنیران، عالمان او سوداګر د هنر، کرنې، اقتصاد، صنعت، قانون، ادب، سمندري ګرځنده ګۍ، فلسفې، علومو او ټکنالوژۍ په برخو کې برخه واخیستله، دا د دې له لارې چې دوی پخوانیو دودونو ته ساتنه ورکړه او پر هغو یې بنسټ ایښود، او دا د دې له لارې چې دوی پکې نوې برخې زیاتې کړې. هوارد ټرنر، د منځنیو پیړیو د تاریخ یو پوه چې د هغه کتاب ‘Science in Medieval Islam’ کې یادیږي، وايي: ‘د مسلمانو هنرمندان او عالمان، شاهانو او کارګرانو ګډ سره یو داسې ځانګړی تمدن جوړ کړ چې مستقیم او غیر مستقیم د هرې وچې ټولنو باندې اغیز وکړ.’ په اسلام کې ځینې ځانګړي عناصر وو چې د دې برخې کې د بریالیتوب لپاره د مسلمانانو د هڅونې متحرک ځواک وو.

During this period, engineers, scholars and traders in the Islamic world contributed to the arts, agriculture, economics, industry, law, literature, navigation, philosophy, sciences, and technology, both by preserving and building upon earlier traditions and by adding to them. Howard Turner, an expert on medieval history mentioned in his book ‘Science in Medieval Islam,’: ‘Muslim artists and scientists, princes and labourers together created a unique culture that has directly and indirectly influenced societies on every continent.’ There were a number of specific elements within Islam that were the driving engine which motivated Muslims to excel in this field.

د الله وتعالى سبحانه عبادت هغه یو داسې عامل وو چې د ډېرو ایجادونو لامل شو. د ورځې پنځه لمانځه وختونه، د قبلې سمت، او د رمضان پیل او پای ته د ستورو او سپوږمۍ د ځایونو دقیقو لوستلو اړتیا وه. د همدې له امله مسلمانانو د کتنې او د سمندر د سفر د لارښوونې وسایل ایجاد کول پیل کړل. له همدې امله نن ډېری د لارښوونې ستوري عربي نومونه لري، لکه: اکمر، بهام، بطن قیطس، کف، دبیح، فرود، ازار، لیسات، میرک، نشیرا، طرف او فیګا.

The worship of Allah وتعالى سبحانه was one such factor that led to a number of inventions. The times of the five daily prayers, the direction for Qibla and the beginning and ending of Ramadan required accurate readings of the positions of the stars and the moon. It was due to this that Muslims began to invent observational and navigational instruments. This is why most navigational stars today have Arabic names such as Acamar, Baham, Baten Kaitos, Caph, Dabih, Furud, Izar, Lesath, Mirak, Nashira, Tarf and Vega.

مسلمانوں نے علمِ فلکیات اور بعد ازاں فلکی گھڑی کی ترقی میں متعدد خدمات انجام دیں۔ دسویں صدی میں ابو ریحان البیرونی نے ایک میکانکی قمری-شمسی تقویم ایجاد کی جس میں گیئر ٹرین اور گیئر پہیے استعمال ہوئے تھے۔ انہی ڈیزائنوں کی بنیاد پر پندرھویں صدی میں تقی الدین نے میکانکی گھڑی ایجاد کی۔ قبلے کی درست سمت معلوم کرنے کی ضرورت نے قطب نما کی ترقی کو جنم دیا، اور یہ خود ان نتائج پر مبنی تھا جو مسلمان ماہرینِ فلکیات نے جمع کیے تھے۔ مسلمانوں نے کمپاس روز بھی تیار کیا، جو نقشے اور بحری نقشے پر شمال، جنوب، مشرق اور مغرب، یعنی اصلی سمتوں کی ترتیب دکھاتا تھا۔

Muslims made a number of contributions to Astronomy and eventually to the development of the astronomical clock. A Mechanical lunisolar calendar with a gear train and gear-wheels was invented by Abū Rayhān al-Bīrūnī in the 10th century. Based on such designs Taqi al-din invented the mechanical clock in the 15th century. The need to ascertain the Qibla led to the development of the compass, which itself was based upon the findings Muslims astronomers had collated. Muslims developed the compass rose which displayed the orientation of the cardinal directions, north, south, east and west on a map and nautical chart.

الله سبحانه وتعالى په مقدس قرآن کې فرمائي:

Allah وتعالى سبحانه says in the Holy Qur’an:

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُواْ بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ “.

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُواْ بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ “.

او هغه ذات دی چې ستاسو لپاره یې ستورې ټاکلي دي، ترڅو په وچه او په سمندر کې د تیارو په منځ کې ترې لارښوونه واخلئ. [د قرآن کريم ۶:۹۷] دې آیت مسلمانان هڅول چې د ښو کتنې او لارښوونې وسایل ولټوي. دغه وسایل د نړۍ د سپړلو لپاره کارول شول، او ډیری مسلمان جغرافیه پوهانو د هغو معلومات په لارښوونو کې راټول کړل. دوی د هغه آیت له امله هڅول شول چې په قرآن کې دی، چېرته چې الله سبحانه وتعالی فرمایي: وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ

And it is He who ordained the stars for you that you may be guided thereby in the darkness of the land and the sea.” [TMQ 6:97] This motivated Muslims to begin to find better observational and navigational instruments. Such instruments were used to explore the world, which many Muslim geographers collated into manuals. They were driven by the ayah in the Qur’an where Allah وتعالى سبحانه says: وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ .

"او مونږ په ځمکه کې محکم غرونه ایښي دي، ترڅو دا د دوی سره ونه ښورېږي او مونږ په دې کې لارې ځایونه جوړ کړي، ترڅو دوی لار ومومي."[TMQ 21:31] اولنی مسلمانان پوهېدل چې اسلام ټول مادي امور، پرله پسې علوم، ټکنالوژي او صنعت، یوازې د حقیقت مطالعه او دا مطالعه ګڼي چې مادې څنګه کنټرول کېدای شي ترڅو د انسانیت حالت او د ژوند معیار ښه کړي. ځکه چې ډېر ځایونه د اسلامي تمدن چتر لاندې راغلل، ښارګوټیزم د ډېرو پرمختګونو لامل شو. د عربستان دښته کې د اوبو چینې ډېرې لږې وې، چې د سیمې ډېره برخه د ژوند لپاره نامناسبه کړې وه. دا ستونزه د مسلمان انجینرانو له خوا حل شوه، چې د فرات او دجلې سیندونو څخه کانالونه جوړ کړل. د بغداد شاوخوا منځنۍ سیمې وچې شوې، چې ښار د مالاریا له ناروغۍ خوندي شو. مسلمان انجینرانو د اوبو چرخ بشپړ کړ او د قنات په نوم د ځمکې لاندې اوبو لارې جوړې کړې. دا د پرمختللو کورني اوبو سیستمونو پرمختګ ته لاره هواره کړه، د فاضلابونو، عامه حمامونو، د څښاک اوبو چینو، لوله ایزو د څښاک اوبو رسولو او پراخه شخصي او عامه تشناب او د غسل ځایونو سره.

“And we have placed in the earth firm hills lest it quake with them and we have placed therein ravines as roads that happily they may find their way.” [TMQ 21:31] Early Muslims understood that Islam views all the material matters which include the sciences, technology and industry, as merely the study of the reality and a study of how matter can be manipulated to improve the condition and living standards of humanity. As many lands came under the fold of the Islamic civilisation, urbanisation led to a number of developments. The Arabian Desert had scant water springs making most of the region uninhabitable. This was overcome by Muslim engineers developing canals from the Euphrates and Tigris rivers. The swamps around Baghdad were drained, freeing the city of Malaria. Muslim engineers perfected the waterwheel and constructed elaborate underground water channels called qanats. This led to the development of advanced domestic water systems with sewers, public baths, drinking fountains, piped drinking water supplies and widespread private and public toilet and bathing facilities.

مسلمان مفکرین، سائنس دانوں، انجینئروں اور ماہرین نے سائنس کے ساتھ ساتھ بہت سے دوسرے شعبوں میں نمایاں خدمات انجام دیں۔ ان میں سے بہت سی خدمات بعد میں مغرب نے استعمال کیں، جنہوں نے اس میدان میں مزید اضافے کیے۔ سائنس کی نوعیت ایک عالمگیر موضوع کے طور پر ایسی ہے کہ کسی ایک تہذیب کو اس کی ایجاد کا دعویٰ نہیں کیا جا سکتا، بلکہ زیادہ تر تہذیبوں نے تاریخ میں اپنی خدمات کو قلمبند کیا، جو بعد کی تہذیبوں کے تجربات کے دوران پہلے سے موجود معلومات کے طور پر کام آیا۔ اسلام کے مشرقِ وسطیٰ میں ظہور سے پہلے وہاں کی مقامی آبادی نے سائنس میں کوئی خدمت انجام نہیں دی۔ جب انہی لوگوں نے اسلام قبول کیا تو انہوں نے ایسی خدمات انجام دیں جنہیں بعد کی نسلوں نے نئی چیزیں ایجاد کرنے کے لیے استعمال کیا، اور وہ چیزیں آج بھی ہمارے درمیان موجود ہیں۔

Muslims thinkers, scientists, engineers and experts made significant contributions to science as well as many other disciplines. Many of these contributions were later used by the West who made further contributions to the field. The nature of science as a universal subject means no single civilisation can lay claim to inventing it but rather most civilisations have documented their contributions throughout history which acted as previous information when experimentation was carried out by latter civilisations. Prior to the emergence of Islam in the Middle East the host population made no contribution to science. When the very same people accepted Islam they made contributions which later generations utilised to invent new items which today still remain with us.

اسلام نه، بلکه د علم لپاره یوه خنډ، د علم د ترقۍ هغه محرک و چې د مسلمانانو د علمي ونډې لامل شو۔

Islam rather than being an obstacle to science, was the catalyst that drove Muslim’s contribution to science.