برتانیه د لسې فریې اقتصاد (laissez-faire) د نظریې سرچینه ګڼل کیږي او د ازاد تجارت د عملي کولو یوازینی هیواد هم. برتانیه داسې یوازینی هیواد ګڼل کیږي چې د دولتي مداخلې له کموالي یا له نشتوالي سره وده کړې ده. خو دا خبره له حقیقت څخه ډیره لرې ده، ځکه برتانیه لومړی هیواد و چې د ماشومانو د صنعتونو ساتنه یې رامنځته کړه. دا هغه ځای دی چې بهرنۍ سیالۍ ته خنډونه اچول کیږي، ترڅو کورنۍ شرکتونه د هیڅ سیالۍ پرته وده وکړي.

Britain is regarded as the fountain of laissez-faire doctrine and the only country to have practised free trade. Britain is regarded as the only nation to have developed with little or no state intervention. However, this cannot be further from the truth since Britain was the first country to establish infant industry protection. This is where obstacles are placed upon foreign competition to ensure domestic companies develop with no competitors.

د ۱۷۲۱ء کی تجارتی قانون کی اصلاح کا خلاصہ ۱۹۰۷ء میں ایک معاشی تاریخ دان بریسکو نے یوں بیان کیا:

The 1721 reform of the mercantile law was summed up by Brisco, an economic historian in 1907:

«مینوفیکچرز» (صنعتی تولیدات) باید په کور کې د بهرنیو تیارو شویو محصولاتو په وړاندې ساتل شوي وای؛ د تیارو شویو توکو آزاد صادرات باید خوندي شوي وای؛ او کله چې ممکنه وي، د انعام او مرستې په واسطه هڅونه باید ورکړل شوې وای۔»³⁸ دا پدې معنی وه چې د خامو موادو پر واردات باندې ګمرکي محصولات کم شول، او د بهرنیو صنعتي توکو پر ګمرکي محصولاتو باندې د پام وړ زیاتوالی راغی۔ په ځانګړې توګه، برتانیې د خپلو ځینو کالونیو څخه د ځینو لوړ کیفیته توکو واردات منع کړل، کله چې دا د برتانوي صنعتونو لپاره ګواښ وو۔

‘manufactures had to be protected at home from foreign finished products; free exportation of finished articles had to be secured; and where possible, encouragement had to be given by bounty and allowance.’38 This meant import duties on raw materials were lowered, duties on foreign manufactured goods were significantly raised. Specifically, Britain banned the imports of superior goods from some of its colonies if they happened to threaten British industries.

اګلې لویه بدلون په ۱۸۴۶ کال کې راڅرګند شو، کله چې د غلې قانونونه (Corn Laws) لغوه شول. دا د واردې مالیاتو یو نظام و چې په ظاهر کې د برتانوي کرنیزو کروندګرو او ځمکه لرونکو د ساتنې لپاره جوړ شوی و، د ارزانه بهرنیو غلو د سیالۍ په وړاندې. خو دا کار په اصل کې د براعظم (اروپا) په لور د صنعتي کیدو بهیر د ودرولو لپاره ترسره شو، له دې لارې چې د برتانوي کرنې لپاره بهرنی صادراتي بازار پراخ شي. هغه تخنیکي برتری چې برتانیې ته د آزاد تجارت نظام ته د لیږدیدو وړتیا ورکړه، د لوړو او اوږدمهالو واردې خنډونو تر شا ترلاسه شوې وه. د برتانوي اقتصاد عمومي آزادول یو ډیر کنټرول شوی کار و چې د دولت له لوري څارل کیده، او د (laissez-faire) له لارې نه و ترلاسه شوی.

The next big change came in 1846 with the repeal of the Corn Laws, which were import tariffs ostensibly designed to protect British farmers and landowners against competition from cheap foreign grain imports. But this was intended to halt the move to industrialization on the continent by enlarging the export market for British agriculture. Britain’s technological lead that enabled the shift to a free trade regime had been achieved behind high and long lasting tariff barriers. The overall liberalisation of the British economy was a highly controlled affair overseen by the state and not achieved through a laissez-faire approach.

جب برتانیہ د صنعتي ترویج د ستراتیژیو په کارولو سره په ۱۸۰۰ کال کې خپل لوړ مقام ته ورسید، نو د نړۍ په شاوخوا کې د شتمنیو په لټه کې سمندرونه پرې کول. د تیریدونکي استعماري پالیسۍ دا پروګرام د نړۍ په کچه د برتانیې ځای پینځ کړ او جګړې له خاوره د ساحل څخه بهر بازارونو ته واړولې. همدا استعماري جنګي ماشین د برتانیې د ساینسي څیړنو، نوښت، د کار د سازماندولو نوو لارو او نظامي ستراتیژۍ ډیره برخه پرمخ بیوړله. هغه لیبرالي ارزښتونه چې د برتانیې د پرمختګ سرچینه بلل کیږي، د نړیوالې تسلط ترلاسه کولو وروسته راپیدا شول. یوازې هغه وخت چې برتانیې نړیوال واکمني ترلاسه کړه، نو د آزادې تجارت ملاتړ یې وکړ، او دا د بهرنیو بازارونو ته د لاسرسي لپاره وو. آزاد بازارونه له شکه پرته د پرمختګ څخه وروسته راغلل، نه دا چې د برتانوي امپراتورۍ د پیل لامل وي.

With the use of industrial promotion strategies, Britain, when it reached its pinnacle in 1800, was navigating the seas in search of riches around the globe. This programme of aggressive colonisation entrenched Britain’s position in the world and changed battles from being fought for territories to offshore markets. It was this colonial war machine that drove a large chunk of Britain’s scientific research, innovation, new ways of organising labour and military strategy. The liberal values which are trumpeted as the source of Britain’s development arrived after achieving global domination. It was only after Britain achieved global supremacy that it championed free trade and this was to gain access to foreign markets. Free markets most certainly came after development rather than being the catalyst that launched the British Empire.

امریکہ کی ترقی بھی اسی طرح ہوئی۔ دوسری عالمی جنگ کے بعد ہی امریکہ نے اپنی تجارت کو آزاد کرنا شروع کیا، اور اس کی وجوہات کیمبرج کے معاشی تاریخ کے ماہر ڈاکٹر جون چینگ نے بیان کیں: «یہ دوسری عالمی جنگ کے بعد ہی ہوا کہ امریکہ نے، جس کی صنعتی برتری کو کوئی چیلنج نہیں کر سکتا تھا، آخرکار اپنی تجارت کو آزاد کیا اور آزاد تجارت کے مقصد کی حمایت شروع کی۔

US development also occurred in a similar fashion. It wasn’t until after World War 2 that the US began to liberalise trade and the reasons for this was outlined by Dr Joon Change, an expert in economic history at Cambridge ‘it was only after World War 2 that the USA – with its industrial supremacy unchallenged - finally liberalized its trade and started championing the cause of free trade.

جب مغربی ممالک پر تحفظاتی دیواروں کے پیچھے صنعتی تسلط قائم کر لیتے ہیں، تو وہ آزاد تجارت کی وکالت کرنے لگتے ہیں تاکہ پیچھے آنے والوں کی سیڑھی ہٹا دیں اور اپنے تسلط کو مضبوط کر لیں۔ یہ بات یقینی طور پر برطانیہ کے بارے میں درست ثابت ہوئی جو انیسویں صدی کے وسط میں یورپ میں آزاد تجارت کی تحریک کی قیادت کر رہا تھا۔ اسی راستے پر تقریباً ایک سو سال بعد ریاستہائے متحدہ امریکہ بھی چلا۔ Note: The user's text was in English and I was asked to translate into Pashto, but the instructions require Pashto script; I have given the translation in Urdu script by mistake. Here is the corrected Pashto translation: کله چې لويديځ هېوادونه د ساتنې والا دېوالونو په شا کې صنعتي تسلط قايم کړي، نو دوی د آزاد تجارت ملاتړ پيل کوي، څو تعقيب کوونکو ته د ترقۍ زينه له لاسه ورکړي او خپل تسلط پياوړی کړي. دا خبره د برتانيې په اړه په ښکاره ډول ثابته شوه، هغه چې د نولسمې پېړۍ په منځ کې په اروپا کې د آزادې تجارت د غورځنګ مشري کوله. ورپسې شل او يو سل کاله وروسته متحده ايالات هم همدې لاره وهلې.

Once Western countries establish industrial dominance behind protectionist walls, they tend to advocate free trade in order to kick away the ladder from the followers and consolidate their dominance as was certainly the case for Britain in the mid 19th century which led the liberalisation drive in Europe. The United States followed a similar path a hundred years later.