الله تعالیٰ فرمائی:

Allah the Almighty says:

کیا تاسو فکر کوئ چې د غار والا او د لیکلو تختی والا (د غار د خاوندانو قصه) زموږ د نښو له جملې څخه یوه عجیبه نښه وه؟ ﷺ (یادونه وکړئ) هغه وخت چې ځوانانو د خپلې قوم له کفر څخه د ژغورنې لپاره غار ته پناه وروړه، او ویل یې: "ای زموږه پالونکیه! له خپل ځانه رحمت راباندې وکړه، او زموږ کار مو د سمې لارې لپاره اسان کړه!" نو مونږ په غار کې د ډیرو کلونو لپاره د دوی اوریدنه بنده کړه (چې د ژور خوب سبب شي). بیا مونږ دوی له خوبه راپاڅولل، ترڅو وګورو چې له دوو ډلو څخه چې د دوی د پاتې کیدو موده ډیره ښه حساب کوي. مونږ دا قصه په حق سره تاسو ته بیانوو، ای محمد ﷺ

{Do you think that the people of the Cave and the Inscription (the news or the names of the people of the Cave) were a wonder among Our Signs? (Remember) when the young men fled for refuge (from their disbelieving folk) to the Cave. They said: "Our Lord! Bestow on us mercy from Yourself, and facilitate for us our affair in the right way!" Therefore, We covered up their (sense of) hearing (causing them to go in deep sleep) in the Cave for a number of years. Then We raised them up (from their sleep), that We might test which of the two parties was best at calculating the time period that they had tarried. We narrate unto you (0 Muhammad (Peace be upon him)) their story with truth:

بې‌شکه دغه ځوانان وو چې خپل رب یې ومانه، او مونږ یې په هدایت کې زیاته کړه۔ او مونږ د دوی زړونه قوي او مضبوط کړل (د الله په ایمان نور سره، او دوی ته یې د خپلو خپلوانو او کورونو له جلا کیدو د زغملو صبر ورکړ)، کله چې دوی پورته شول او ویې ویل: «زموږ رب د آسمانونو او ځمکې رب دی؛ هیڅکله به له هغه پرته بل معبود ته ونه غږیږو، که چېرې داسې وکړو نو په حقیقت کې به مو له حق څخه ډېره لرې خبره کړې وي.» دغه زموږ قوم د هغه پرته معبودان نیولي دي. ولې دوی د دوی لپاره څرګنده دلیل نه راوړي؟ او له هغه سړي څخه ډېر ظالم څوک دی چې د الله په اړه دروغ جوړ کړي؟ (ځوانانو یو بل ته وویل): «او کله چې تاسو له دوی څخه او له هغو څخه چې د الله پرته عبادت کوي جلا شئ، نو غار ته پناه واخلئ؛ ستاسو رب به له خپلې رحمت څخه ستاسو لپاره لاره خلاصه کړي او ستاسو کار به ستاسو لپاره اسان کړي.» او ته به لمر وینې، کله چې راخېژي، له دوی د غار له ښي خوا لاړ کېږي، او کله چې لویږي، له دوی له کیڼ اړخ څخه ډډه کوي، پداسې حال کې چې دوی د غار په منځ کې پراته دي. دا د الله له آیتونو (نښو) څخه دی. هغه څوک چې الله هدایت کړي، هماغه سم لاره موندونکی دی، او څوک چې هغه گمراه کړي، د هغه لپاره به ته هیڅ داسې دوست ونه مومې چې سمې لارې ته یې راوړي۔ او ته به دوی ویښ گنړلي، په داسې حال کې چې دوی ویده وو. او مونږ دوی له ښي اړخ او کیڼ اړخ ته اړولي، او د دوی سپی د غار په دروازه کې خپل دواړه پښې غځولي وې (د دروازې د ساتونکي په توګه). که ته دوی ته کتلی، یقینا له دوی څخه به شاته تښتیدلی واې او یقینا به د دوی له ویرې ډک شوی وې. همداسې مونږ دوی راویښ کړل (له خپلې اوږدې ژورې ویده کېدو څخه) ترڅو یو بل تر منځ پوښتنه وکړي. له دوی څخه یو ویونکی وویل: «تاسو به دلته څومره پاتې شوي یاست؟» دوی وویل: «موږ به یوه ورځ یا د ورځې یوه برخه (شاید) پاتې شوي یو.» هغوی وویل: «د دوی رب د دوی د پاتې کیدو موده غوره پوهیږي. نو له تاسو څخه یو سړی خپل دا نقره کیسه ښار ته واستوئ، پام وکړئ چې کوم ښه او حلال خواړه دی، هغه ومومي او د هغه څخه راوړي. او باید ډیر محتاط اوسي او هیچا ته دې ستاسو خبر ونه کړي.» «ځکه که دوی ستاسو خبر شي، نو تاسو به سنګسار کړي یا به تاسو ځوروي او تاوان به درسوي، یا به تاسو بیرته د خپل دین ته راوګرځوي، او په دې صورت کې به تاسو هیڅکله بریالي نه شئ.» او په دې ډول مونږ د دوی حال د خلکو ته څرګند کړ، تر څو خلک پوه شي چې د الله وعده ریښتیا ده، او د قیامت په اړه هیڅ شک نشته. (یادوه) کله چې دوی (د ښار خلکو) د دوی په اړه سره بحث وکړ، ویې ویل: «پر دوی یوه ودانۍ جوړه کړئ، د دوی رب د دوی په اړه ښه پوهیږي.» (بیا) هغوی چې په خپل نظر غالب شول (ښایي کافران وو) وویل: «مونږ به یقیناً پر دوی یوه عبادت ځای جوړ کړو.» (ځینې) وایي چې دوی درې وو، او سپی یې څلورم و؛ او (نور) وایي پنځه وو، او سپی یې شپږم و، دا په غیب اټکل دی؛ (نور نور) وایي اوه وو، او سپی یې اتم و. ووایه (ای محمده ﷺ): «زما رب د دوی شمېر ښه پوهیږي؛ د دوی شمېر یوازې لږ کسان پوهیږي.» نو د دوی د شمېر په اړه بحث مه کوه، مګر د څرګند دلیل په اساس (کوم چې مونږ تاته نازل کړی).

Truly they were young men who believed in their Lord (Allah), and We increased them in guidance. And We made their hearts firm and strong (with the light of Faith in Allah and bestowed upon them patience to bear the separation of their kith and kin and dwellings.) when they stood up and said: "Our Lord is the Lord of the heavens and the earth, never shall we call upon any llah (god) other than Him,' if we did, we should indeed have uttered an enormity in disbelief."These our people have taken for worship alihah (gods) other than Him (Allah). Why do they not bring for them a clear authority? And who does more wrong than he who invents a lie against Allah. (The young men said to one another): "And when you withdraw from them, and that which they worship, except Allah, then seek refuge in the Cave; your Lord will open a way for you from His Mercy and will make easy for you your affair (i.e. will give you what you will need of provision, dwelling)." And you might have seen the sun, when it rose, declining to the right from their Cave, and when it set, turning away from them to the left, while they lay in the midst of the Cave. That is (one) of the Ayat (proofs, evidences, signs) of Allah. He whom Allah guides, he is the rightly guided,' but he whom He sends astray, for him you will find no Wali (guiding friend) to lead him (to the Right Path). And you would have thought them awake, whereas they were asleep. And We turned them on their right and on their left sides, and their dog stretching forth his two forelegs at the entrance [of the Cave or in the space near to the entrance of the Cave (as a guard at the gate)]. Had you looked at them, you would certainly have turned back from them in flight, and would certainly have been filled with awe of them. Likewise, We awakened them (from their long deep sleep) that they might question one another. A speaker from among them said: "How long have you stayed (here)?" They said: "We have stayed (perhaps) a day or part of a day." They said: "Your Lord (Alone) knows best how long you have stayed (here). So send one of you with this silver coin of yours to the town, and let him find out which is the good lawful food, and bring some of that to you. And let him be careful and let no man know of you. "For, if they come to know of you, they will stone you (to death or abuse and harm you) or turn you back to their religion; and in that case you will never be successful." And thus We made their case known (to the people), that they might know that the Promise of Allah is true, and that there can be no doubt about the Hour. (Remember) when they (the people of the city) disputed among themselves about their case, they said: "Construct a building over them,. their Lord knows best about them,." (then) those who won their point said (most probably the disbelievers): "We verily shall build a place of worship over them." (Some) say they were three, the dog being the fourth among them; and (others) say they were five, the dog being the sixth, guessing at the unseen; (yet others) say they were seven, and the dog being the eighth. Say (0 Muhammad (Peace be upon him)): "My Lord knows best their number; none knows them but a few." So debate not (about their number) except with the clear proof (which We have revealed to you).

او د هغوی (یعنی اهلِ کتاب، یهود او نصاراؤ) څخه د اصحابِ کہف په کار کې هیڅ یو څوک مه پوښتئ۔ او هیڅ کله د یوه شي په اړه مه وایاست چې «زه سبا به دا کار کوم»، مګر دا چې ووایاست: «که الله وغواړي!»۔ او کله چې هیر شي، خپل رب یاد کړه او ووایه: «امید دی چې زما رب ما ته له دې څخه هم د حق یوې نږدې لارې ته لارښوونه وکړي»۔ او دوی په خپل غار کې درې سوه (شمسي) کاله او نهه کاله نور (د قمري کلونو له مخې) پاتې شول۔ ووایه: «الله په دې نه پوهیږي چې دوی څومره پاتې شول، د آسمانونو او ځمکې د غیب علم یوازې د هغه سره دی۔ څومره ښه ویني او اوري! د هغه پرته دوی ته هیڅ ولي (مرستندوی، کارونو سمبالوونکی، ساتونکی) نشته، او هغه د خپل حکم او واک په کې هیڅ شریک نه ګرځوي»۔ (الکهف، ۹–۲۶)

And consult not any of them (people of the Scripture -Jews and Christians) about (the affair on the people of the Cave. And never say of anything, "I shall do such and such thing tomorrow." Except (with the saying), "if Allah will!" And remember your Lord when you forget and say: "It may be that my Lord guides me unto a nearer way of truth than this." And they stayed in their Cave three hundred (solar) years, adding nine (for lunar years). Say: "Allah knows best how long they stayed. With Him is (the knowledge on the Unseen of the heavens and the earth. How clearly He sees, and hears (everything)! They have no Wali (Helper, Disposer of affairs, Protector) other than Him, and He makes none to share in His Decision and His Rule."(Al-Kahf, 9-26)

د ذوالقرنین د قصې او دې آیتونو د نازلیدو سبب محمد بن اسحاق د پیغمبر ﷺ په سیرت کې بیان کړی دی: د قریشو خلکو یهودو ته ولیږل او له هغوی یې د پیغمبر ﷺ د ازمولو لپاره پوښتنې وغوښتې. یهودو وویل: له هغه څخه د هغه ډلې په اړه پوښتنه وکړئ چې په تیرو زمانو کې ورک شوې وې او هیچا ته د هغوی په اړه څه معلومات نشته؛ د هغه سړي په اړه چې د ځمکې په ګرځیدو لاړ، او د الروح (روح) په اړه. په دې وخت کې الله سبحانه وتعالی خپل دا ارشاد نازل کړ: {او دوی له تا څخه د روح په اړه پوښتنه کوي (ای محمد ﷺ)، ووایه: "روح د هغو شیانو څخه دی چې علم یې یوازې زما د رب سره دی، او تاسو ته له علم څخه یوازې لږ ورکړل شوی دی"} (الإسراء: ۸۵)، او {او دوی له تا څخه د ذوالقرنین په اړه پوښتنه کوي}.

The reason behind the revelation of these verses and those relating the story of Dhul-Qarnain was cited by Muhammad Ibn Ishaq in his biography of the Prophet: that the people of Quraish sent to the Jews asking them for things to test the Prophet (Peace be upon him) with. The Jews said: ask him about a group of people who disappeared in the past and none has any knowledge about them; about a man who traveled through the land; and about Ar-Ruh (the Spirit). Thereupon, Almighty Allah revealed His Statement, {And they ask you (0 Muhammad (Peace be upon him)) concerning the Ruh (the Spirit); Say: "The Ruh (the Spirit) is one of the things, the knowledge of which is only with my Lord. And of knowledge, you (mankind) have been given only a little"} (Al-Isra', 85) and, {And they ask you about DhulQarnain.

ته ووایه (ای محمد ﷺ): "زه به تاسو ته د هغه د قصې یوه برخه ولولم"} (الکهف، ۸۳) او دلته وایي: {ایا ته فکر کوې چې د غار خاوندان او "الرقیم" (د غار د خاوندانو خبر یا نومونه) زموږ د نښانو په منځ کې یوه عجیبه خبره وه؟}، یعنې دوی د هغه لوی خبر، حیرانوونکو نښو او ستر عجایبو څخه چې موږ تاسو ته ورکړي دي، زیات حیرانوونکي نه دي. په هرصورت، غار د غره یوه سوری ته وایي. شعیب الجبائي یادونه کوي: د دوی غار "حیزم" نومیده. څsa "الرقیم" په اړه، ابن عباس (رضي الله عنه) وویل: زه نه پوهیږم چې دا څه معنا لري! ځینو عالمانو لکه ابن جریر او نورو وویل: دا هغه ثبت دی چېرته چې د دوی خبرې او نومونه وروسته ثبت شوي. همدارنګه ویل شوي دي: دا د هغه غره نوم دی چې د دوی غار پکې و. په دې اړه نورې ډېرې خبرې هم شوي دي، خو د دې پوهه یوازې د ډېر لوی او ښه پوه الله سره ده! شعیب الجبائي وویل: د دوی سپي نوم "حمران" و.

Say (0 Muhammad (Peace be upon him)): "I shall recite to you something of his story"} (Al-Kahf, 83) and here He says: {Do you think that the people of the Cave and "Ar-Raqim" the Inscription (the news or the names of the people of the Cave) were a wonder among Our Signs?}, i.e. they are not more amazing than what We have given you of the great news, astonishing signs and gigantic wonders. However, a cave is a hole in the mountain. Mentioned Shu' aib Al-Jiba'i: their cave was called "Haizam". As for "Ar-Raqim", Ibn 'Abbas (May Allah be pleased with him) said: I do not know what it means! Some scholars such as Ibn Jarir and others said: it is the recordwhere their news and names are written thereafter. It was also said: it is the name of the mountain their cave was in. However, many other things were said pertaining to this, but the knowledge thereof rests only with Allah the Almighty Who knows the best! Shu'aib Al-Jiba'i said: their dog was called "Himran".

یہودو د دې حقیقت چې دوی دا پیښې پېژندلې، د هغو مفسرینو دعوه باطلوي چې وايي دوی د عیسی (علیه السلام) پیروان او عیسویان وو. په دې سره هم، څرګنده ده چې د دوی قوم بت پرست وو. ډیرو مفسرینو او تاریخ پوهانو وویل چې دوی د "دقیانوس" په نوم یو پاچا په زمانه کې ژوند کاوه، او دوی د ځینو مشرانو یا پاچاهانو زامن وو. دوی یوه لمانځنې ورځ سره راټول شول او هغه مراسم یې وليدل چې قوم یې د بتانو په عبادت کې ترسره کول. په همدې شیبه، الله د دوی له زړونو پردې لرې کړې او دوی پوه شول چې قوم یې ظالم دی. له همدې امله، دوی د خپل قوم دین پریښود او یوازې د الله عبادت ته مخه کړه. همدارنګه ویل شوي دي:

The fact that the Jews knew about them nullifies the claim of some interpreters that they were after Jesus (Peace be upon him) and that they were Christians. However, it is clear that their people were idol-worshippers. Many interpreters and historians said that they lived during the lifetime of a king called "Diqyanus" and that they were sons of some nobles or kings. They met on a feast day and saw the rituals their people were performing in Norship of the idols. At this very moment, Allah removed the veils from their hearts and they realized hat their people were wrong-doers. Consequently, hey deserted the religion of their people and resorted to the worship of Allah Alone. It is also laid:

هر یو له دوی، کله چې الله تعالیٰ په حق دین ته هدایت کړ، خپلې قوم پریښود، او دوی په یوه ځای کې په تصادف سره راټول شول۔ امام مسلم په خپل صحیح کې د نبوي حدیث روایت کړی، چې دا معنا تاییدوي: "ابوهریره (رضي الله عنه) روایت کوي چې رسول الله ﷺ وفرمایل: ارواح د لښکرو په شان راټولې شوې دي، او هغه څوک چې یو بل سره آشنا شول (په هغه آسمان کې چې دوی له هلته راځي) په دنیا کې هم یو بل سره مینه لري، او هغه چې په آسمان کې یو بل سره مخالف وو، په دنیا کې هم جلا وي۔" بیا دوی یو بل څخه د خپل کار په اړه پوښتنه وکړه، او په پایله کې دا یې ومنله چې خپل قوم پریږدي او د خپل حق دین سره تښتي۔ الله تعالیٰ فرمایي: {موږ تاسو ته (اې محمده ﷺ) د دوی قصه په حق سره بیانوو: بېشکه دوی ځوانان وو چې خپل رب ته ایمان یې درلود، او موږ د هدایت په لاره کې نور زیات کړل. او موږ د دوی زړونه مضبوط او قوي کړل (د الله په ایمان کې د روښانۍ په واسطه، او د خپلو خپلوانو او کورونو له جلا کېدو باندې یې صبر ورکړ)، کله چې ودریدل او وې ویل: زموږ رب د آسمانونو او ځمکې رب دی، هېڅکله به موږ د هغه پرته بل معبود ته نه غږېږو؛ که داسې وکړو، نو بېشکه موږ به د کفر یوه ناوړه خبره کړې وي۔ دا زموږ قوم د هغه پرته نور معبودان نیولي دي؛ ولې دوی د دوی لپاره یو واضح دلیل نه راوړي؟}

that each one of them when guided by Allah to he True Religion, abandoned his people and they coincidentally gathered in one place. Imam Muslim transmitted in his Sahih the following Prophetic Hadith which supports that meaning: "Abu Hurairah (May Allah be pleased with him) reported Allah's Messenger (Peace be upon him) as saying: Souls are troops collected together and those who familiarized with each other (in the heaven from where these come) would have affinity, with one another (in the world) and those amongst them who opposed each other (in the Heaven) would also be divergent (in the world)." That, they asked one another about their affair and hence, they agreed on deserting and abandoning their people and fleeing with their true religion. Allah the Almighty says: {We narrate unto you (0 Muhammad (Peace be upon him)) their story with truth: Truly they were young men who believed in their Lord (Allah), and We increased them in guidance. And We made their hearts firm and strong (with the light of Faith in Allah and bestowed upon them patience to bear the separation )f their kith and kin and dwellings.) when they stood up and said: "Our Lord is the Lord of the heavens and the earth, never shall we call upon any Ilah (god) other than Him; if we did, we should indeed have uttered an enormity in disbelief. "These our people have taken for worship alihah (gods) other than Him (Allah). Why do they not bring for them a clear authority?

اور هغه څوک چې له الله څخه پر دروغ تړلو سره لا ډیر ظالم وي؟ (الکهف: ۱۳-۱۵) دلته "واضح دلیل" د ښکاره دلیل یا ثبوت معنا لري۔ {او هغه څوک چې له الله څخه پر دروغ تړلو سره لا ډیر ظالم وي. (ځوانانو یو بل ته وویل): "او کله چې تاسو له دوی او له هغو شیانو څخه جلا شئ چې دوی یې د الله پرته عبادت کوي،} (الکهف: ۱۵، ۱۶) یعنی کله چې تاسو دوی او د دوی هغه بتان پریږدئ چې دوی د الله سبحانه وتعالی پر ځای عبادت کاوه۔ زموږ پیغمبر ابراهیم (علیه السلام) وفرمایل: {او (یاد کړه) کله چې ابراهیم خپل پلار او خپلې قوم ته وویل:

And who does more wrong than he who invents a lie against Allah}. (AlKahf, 13-15) "Clear authority" here means obvious evidence or proof. {And who does more wrong than he who invents a lie against Allah. (The young men said to one another): "And when you withdraw from them, and that which they worship, except Allah,} (Al-Kahf, 15, 16) i.e. when you deserted them and their idols that they used to worship others instead of Allah the Almighty. Our Prophet Ibrahim (Peace be upon him) said: {And (remember) when Ibrahim (Abraham) said to his father and his people:

"بیشکه زه له هغه شیانو څخه چې تاسو یې عبادت کوئ بیزار یم، پرته له هغه ذات (یعنی الله) څخه چې ما یې پیدا کړی، او بیشکه هغه به ما ته لاره ښیې." (الزخرف، ۲۶، ۲۷) نو ځینې له دغو ځوانانو وویل: څرنګه چې تاسو د خپلې قوم له دین څخه بې‌پرواه شوي یاست، نو تاسو ته په بدن او بڼه کې هم له دوی څخه بېلېدل په کار دي، ترڅو د دوی بدي تاسو ته ونه رسي. {نو غار ته پناه واخلئ، ستاسو رب به د خپلې رحمت څخه ستاسو لپاره یوه لاره پرانيزي او ستاسو کار به تاسو ته اسانه کړي (یعنې به تاسو ته هغه څه درکړي چې تاسو ته د رزق او استوګنې اړتیا لري)}. (الکهف، ۱۶) یعنې الله به خپل سیوری په تاسو واچوي، ستاسو ساتنه به وکړي او تاسو ته به له ټولو ښو اجرونو څخه ښه اجر درکړي. بیا الله تعالی هغه غار تشریح کړ چې دوی ورته پناه واخیسته، او وفرمایل چې د هغه دروازه شمال ته ده، ویې فرمایل: {او ته به لمر وینې کله چې راخیژي، د دوی له غار څخه ښي خوا ته مړیږي، او کله چې لویږي، د دوی له غار څخه کیڼي خوا ته اړوي}، یعنې لمر د دوی د غار په لویدیځ اړخ کې ختي، بیا د هغه ښي خوا ته مړیږي. او کله چې لویږي، د هغه وړانګې د هغه د ختیځ اړخ څخه غار ته راځي.

"Verily, I am innocent of what you worship, except Him (i.e. Allah Alone I worship none) Who did create me; and verily He will guide me "}. (Az-Zukhruf, 26, 27) Thus, some of these young men said: as you did desert your people's religion, you should also desert them in body and figure so as to be safe from the possibility that their evil may touches you, {then seek refuge in the Cave,. your Lord will open a way for you from His Mercy and will make easy for you your affair (i.e. will give you what you will need of provision, dwelling)}, (Al-Kahf, 16) i.e. Allah will draw on you His cover, protect you and reward you with the best of all rewards. Then, Allah described the cave to which they resorted stating that its door is to the north saying: {And you might have seen the sun, when it rose, declining to the right from their Cave, and when it set, turning away from them to the left}, i.e. the sun rises on the western side of their cave, then it declines to the right side thereof. And, when it sets its rays come towards the cave from its eastern side.

یہاں حکمت یہ ہے کہ سورج ان کے غار میں طلوع اور غروب کے وقت داخل ہوتا ہے تاکہ وقتاً فوقتاً ہوا کو تازہ کرے۔ {وہ غار کے درمیان میں پڑے رہے۔ یہ اللہ کی نشانیوں میں سے ایک ہے}، یعنی ان کا اس حالت میں بہت طویل مدت تک کھائے پیے بغیر رہنا اللہ کی نشانیوں میں سے ایک نشانی اور اس کی عظیم قدرت کی دلیل ہے۔ {جسے اللہ ہدایت دے وہی ہدایت یافتہ ہے، اور جسے وہ گمراہ کرے تو تم اس کے لیے کوئی رہنما دوست نہ پاؤ گے جو اسے سیدھی راہ دکھائے۔ اور تم انھیں جاگتا ہوا سمجھتے، حالانکہ وہ سوئے ہوئے تھے}، کیونکہ ان کی آنکھیں محفوظ رکھنے کے لیے کھلی رہتی تھیں۔ {اور ہم انھیں دائیں اور بائیں کروٹ بدلواتے تھے}، کہا گیا ہے کہ وہ ہر سال ایک بار ایک پہلو سے دوسرے پہلو پر کروٹ بدلتے تھے۔ تاہم کروٹوں کی تعداد صرف اللہ تعالیٰ ہی جانتا ہے جو سب سے بہتر جاننے والا ہے! اللہ تعالیٰ فرماتا ہے: {اور ان کا کتا غار کے دہانے پر اپنے دونوں بازو پھیلائے بیٹھا تھا [یعنی غار کے دروازے پر یا اس کے قریب جگہ میں پہرہ دار کے طور پر]}، یعنی ان کا کتا جو انھیں اپنی قوم کو چھوڑتے وقت ساتھ ملا تھا، ان کے ساتھ غار میں داخل نہیں ہوا، بلکہ دہانے پر اپنے دونوں بازو پھیلائے بیٹھا رہا۔ یہ اس لیے کہ وہ نہایت باادب تھا اور ان کے اعزاز کی نشانی بھی، کیونکہ فرشتے ایسے گھر میں داخل نہیں ہوتے جس میں کتا ہو۔ یوں کتا اس لیے بابرکت ٹھہرا کہ وہ ان کی صحبت میں تھا۔ تاہم کتے کے نام اور رنگ کے بارے میں بہت سی من گھڑت کہانیاں اور روایات گھڑی گئیں۔

Here, the wisdom is that the sun enters their cave on its rising and setting in order to refresh the air from time to time. {While they lay in the midst of the Cave. That is (one) of the Ayat (proofs, evidences, signs) of Allah}, i.e. their stay on this state for a very long period of time without eating and drinking is one of the Signs of Allah and a proof of His Magnificent Ability. {He whom Allah guides, he is the rightly guided,. but he whom He sends astray, for him you will find no Wali (guiding friend) to lead him (to the Right Path). And you would have thought them awake, whereas they were asleep}, for their eyes were open in order to be kept sound. {And We turned them on their right and on their left sides}, it was said: they used to be turned from one side to the other once every year. However, the number of the turnings is known only to Allah the Almighty Who knows best! Allah the Almighty says: {And their dog stretching forth his two forelegs at the entrance [of the Cave or in the space near to the entrance of the Cave (as a guard at the gate)]}, i.e. their dog which accompanied them when they abandoned their people did not enter the cave with them, instead, it stayed at the entrance stretching forth his two forelegs thereat. This is for it was highly disciplined and also as a sign of honor to them because the angels do not enter a house in which there is a dog. Thus, the dog was blessed because he was in their company. However, many tales and narrations were invented with regard to the dog's name and color.

علماؤں نے اس غار کے مقام کے بارے میں اختلاف کیا۔ ان میں سے بعض نے کہا: یہ ایلہ کی سرزمین میں ہے (یعنی بیت المقدس)۔ دوسروں نے کہا: یہ نینوا کی سرزمین میں ہے۔ اور بعض نے کہا: یہ شام (شامی علاقوں) میں ہے جو زیادہ موزوں ہے، اور اللہ ہی بہتر جانتا ہے!8

Scholars differed on the location of this cave. Some of them said: It is in the land of Aylah (i.e. Jerusalem). Others said: It is in the land of Ninawa. And others said: it is in the Sham (Syrian territories) which is more proper and Allah knows best!8

الله تعالیٰ نے ان کا کامل اور مکمل وصف بیان کیا اور ہمیں ایسا بنایا گویا ہم انہیں دیکھ رہے ہوں، اور فرمایا: {اگر تم ان کو جھانک کر دیکھتے تو ضرور ان سے پیٹھ پھیر کر بھاگ جاتے اور ضرور ان سے خوف زدہ ہو جاتے}، یعنی ان کی ہیئت کی عظمت اور شان کی وجہ سے۔ یہاں مخاطب صرف محمد ﷺ نہیں بلکہ تمام انسان ہیں، کیونکہ انسانی فطرت ہے کہ کسی شاندار یا باوقار چیز کو دیکھ کر اس پر ہیبت طاری ہو جاتی ہے۔ پھر الله تعالیٰ نے تین سو نو سال کے بعد انہیں (ان کی طویل اور گہری نیند سے) بیدار کیا، تو ان میں سے ایک بولنے والے نے کہا: {"تم (یہاں) کتنی دیر ٹھہرے رہے؟" انہوں نے کہا: "ہم ایک دن یا دن کا کچھ حصہ ٹھہرے ہیں۔" انہوں نے کہا:

After Allah the Almighty gave us perfect and complete description of them and made us as seeing them, He said: {Had you looked at them, you would certainly have turned back from them in flight, and would certainly have been filled with awe of them}, i.e. because of the dignity and loftiness of their appearance. The addressed her is not only Prophet Muhammad (Peace be upon him) but also all mankind because it is a human nature to feel awe when seeing a magnificent or dignified thing. Then, Allah the Almighty awakened them (from their long deep sleep) after three-hundred and nine years; then a speaker from among them said: {"How long have you stayed (here)?" They said: "We have stayed (perhaps) a day or part of a day." They said:

ستا د رب ښه پوهیږي چې تاسو دلته څومره وخت پاتې شوي یاست. نو یو تن له خپل دې سپین سکې سره ښار ته ولیږئ. هغه سکې چې دوی درلودې "دافسوس" نومیدې. {او هغه باید وګوري چې کوم یو پاک او حلال خواړه دي، او له هغه څخه یو څه تاسو ته راوړي}، یعنې د خوړلو لپاره. دا د دوی د تقوا او خدای ویره ښکاره نښه ده. {او هغه باید احتیاط وکړي} کله چې هغه ښار ته ننوځي، {او هیچا ته باید ستاسو په اړه ونه وایي. ځکه که دوی تاسو ته پام واخلي، نو تاسو به په ډبرو وژني (یا تاسو ته به ځورونه او زیان ورسوي) یا به تاسو بیرته د خپل دین په لور وګرځوي؛ او په دې صورت کې به تاسو هیڅکله بریالي نه شئ}، یعنې که تاسو د الله تعالی له خوا له دې حالت څخه وژغورل شوي وروسته بیرته د دوی دین ته وګرځئ. دا ټول له دې امله وو چې دوی فکر کاوه چې یوه ورځ یا د ورځې یوه برخه ویده وو، او دوی دا نه شو تصور کولی چې درې سوه کاله څخه ډیر ویده وو. هغه دوره چې په کې نږدې هرڅه بدل شوي وو، د دوی نسل تیر شوی و، او نور نسلونه په دې ځمکه کې اوسیدلي وو. نو کله چې یو له دوی ډوډۍ ته ښار ته لاړ، هغه ویره درلوده چې خلک به هغه وپیژني، نو ځان یې پټ کړ.

"Your Lord (Alone) knows best how long you have stayed (here). So send one of you with this silver coin of yours to the town} the coins they had were called "Dafsus". {And let him find out which is the good lawful food, and bring some of that to you}, i.e. to eat thereof. This is a sign of their piety and godfearing. {And let him be careful} during entering that town {and let no man know of you. For, if they come to know of you, they will stone you (to death or abuse and harm you) or turn you back to their religion; and in that case you will never be successful}, i.e. if you turn back to their religion after you are saved by Allah the Almighty. All this because they thought they slept a day or part of a day, and they did not imagine to have slept for more than three-hundred years. The period in which almost everything have changed and their generation passed away and other generations inhabited the land. Thus, when one of them went to the town to get the food, he feared that the people would recognize him, so he disguised.

بلکه شهر او د هغه خلک هغه یو اجنبي ومومه او ویریدل چې کېدای شي هغه جاسوس وي یا دوی ته په کومه طریقه زیان ورسوي. ځینو عالمانو وویل چې هغه د دوی څخه وتښتېد. خو نورو وویل: هغه دوی ته د خبر په اړه معلومات ورکړل او دوی یې د غار ته یووړل ترڅو خپل ملګري وویني. کله چې دوی غار ته نږدې شول، هغه په غار کې ننوت او خپلو ملګرو ته یې د هغه موده په اړه چې دوی په غار کې خوب کړی و ټوله خبره وکړه، او دوی دا د الله تعالیٰ د الهي حکم په توګه ومنله. ویل شوي: دوی خوب ته دوام ورکړ؛ او نورو وویل: دوی ټول مړه شول.

Instead, the town and its people found him to be a stranger and feared that he might be a spy or that he could harm them in any way. Some scholars said that he escaped from them. But, others said: he informed them with the news and took them to the cave to see his companions. When they approached the cave, he entered it and told his companions all about the period they spent sleeping in the cave and they confessed it to be the Divine Decree of Allah the Almighty. It was said: They went on sleeping; and others said: They all fell dead.

نو د ښار خلکو ته داسې ویل شوي وو چې دوی د غار کې د دوی ځای نه شي لیدلی. یا دوی د خپلې بزدلۍ یا د خپل لوړ شرف احساس له امله غار ته نه شي داخلیدای. په هرصورت، دوی (د ښار خلکو) د دوی د قضیې په اړه د ځانو تر منځ جنجال وکړ، د دوی یو شمیر وویل: {پر دوی باندې ودانۍ جوړه کړئ}، یعنې د غار دروازه بنده کړئ ترڅو دوی له غار نه ووځي یا هیڅوک ورته په زیان سره لاس ونه وهي. خو هغه کسان چې خپل نظر یې بری کړ، وویل: دا به مبارک وي ځکه چې دا د دې نیک او خدای پرست خلکو سره نږدې دی. دا د پخوانیو دورو او د محمد ﷺ له راتګ دمخه عام وو. خو اسلام دا عمل رد کوي (د هیچا د قبر پر سر د عبادت ځایونه جوړول، حتی که هغه پیغمبر وي): پیغمبر ﷺ وفرمایل:

As for the people of the city, it was said that they could not see their place in the cave. Or, they could not enter the cave because of their cowardice, or feeling their lofty dignity. However, they (the people of the city) disputed among themselves about their case, some of them said: {Construct a building over them}, i.e. block the cave's gate to prevent them from getting out or anyone from touching them with harm. But, those who won their point said: that will be blessed because its nearness to these righteous and godly people. This was common in the previous eras and periods prior to Prophet Muhammad (Peace be upon him). But, Islam rejects this deed (building places of worship over the graves of anyone even if it is a Prophet): the Prophet (Peace be upon him) said:

الله دې د یهودو او نصرانیانو لعنت وکړي، ځکه چې دوی د خپلو پیغمبرانو د قبرونو په ځای عبادتځایونه جوړ کړل۔ پیغمبر ﷺ مسلمانان د هغه څه څخه خبرداری ورکاوه چې پخوانیو امتونو د خپلو نیکانو د قبرونو سره کاوه۔

"May Allah curse the Jews and Christians for they built the places of worship at the graves of their Prophets." The Prophet (Peace be upon him) was warning (Muslims) against what the previous nations used to do with the graves of their pious people.

الله سبحانه وتعالى فرمایی: {او همدارنګه مونږ د دوی حال خلکو ته څرګند کړ، ترڅو دوی پوه شي چې د الله وعده حق ده او دا چې د قیامت په اړه هیڅ شک نشته}، یعنې ترڅو خلک پوه شي چې د بعث او د قیامت حقیقت حق دی، او د قیامت په اړه هیڅ شک نشته. که خلک پوه شي چې دا ځوانان دری سوه کاله زیات وخت ویده وو، بیا یې بیرته په داسې حال کې راویښ کړل چې هیڅ بدلون نه وو راغلی، نو هغه ذات چې دوی یې د دومره اوږد وخت لپاره په دې حالت کې وساتل، هغه قادر دی چې مړه بدنونه، وروسته له دې چې کې زوال راځي، بیرته ژوندي کړي او ژوند ورکړي. په حقیقت کې مؤمنان په دې کې هیڅ شک نه کوي: {بې شکه د هغه امر، کله چې هغه د یوې شۍ اراده وکړي، یوازې دا دی چې هغې ته وایي: "شه!" نو هغه شی جوړیږي}. (یس، ۸۲)

Allah the Almighty says: {And thus We made their case known (to the people), that they might know that the Promise of Allah is true, and that there can be no doubt about the Hour}, i.e. to let the people know that resurrection is true and that there can be no doubt about the Hour if they know that these young men slept for more than three hundred years then they were awaken unchanged. So, He Who kept them in this state all that period, is capable to resurrect and give life again to the dead bodies after they undergo decomposition. Really, the believers do not doubt this in the least: {Verily, His Command, when He intends a thing, is only that He says to it, ‘Be!’ -and it is!}. (Ya-Sin, 82)

پس الله تعالیٰ فرمائی: {ځینې وایي چې دوی درې وو، څلورم یې سپی وو، او ځینې وایي چې پنځه وو، شپږم یې سپی وو، پټ شیانو ته اټکل کوي، او ځینې وایي چې اووه وو او اتم یې سپی وو}، ځکه الله تعالیٰ د خلکو هغه اختلاف بیان کړ چې دوی یې د دوی د شمېر په اړه یو له بل سره درلود. هغه درې اقوال ذکر کړل، چې لومړی دوه یې ردّ کړل او دریم یې بیان کړ، او دا خبره دې ته اشاره کوي چې دریم قول سم دی.

Then, He says: {(Some) say they were three, the dog being the fourth among them,' and (others) say they were five, the dog being the sixth, guessing at the unseen,' (yet others) say they were seven, and the dog being the eighth}, as Allah cited the dispute of the people among themselves as to their number. He cited three sayings, the first two He refuted and the third He stated, a matter which indicates that the third is the true one.

مگر الله تعالیٰ خپل پیغمبر ﷺ ته په داسې حالت کې د پیروی کیدونکو ښو آدابو ته لارښوونه وکړه: دا چې انسان ووایی: "الله ښه پوهیږي!" د همدې لپاره الله تعالیٰ فرمایي: {زما رب د هغوی شمېر ښه پوهیږي}.

However, Allah guided His Prophet (Peace be upon him) to the good manners to be followed in such a case: that one should say "Allah knows best!" For this, Allah the Almighty says: {My Lord knows best their number}.

د هغه ویناوې: {هیڅوک یې نه پیژني مګر لږ}، له خلکو څخه. (نو د دوی په شمېر کې بحث مه کوه مګر د څرګند دلیل سره (کوم چې موږ تا ته نازل کړی دی)}، یعنې اسانه بحث، او په داسې موضوعاتو کې ځان مه ستړی کوه۔ {او د دوی له هیچا (یعنې د کتاب والو، یهودو او نصرانیانو) څخه د اصحابِ کهف په کار کې مه پوښتنه کوه}، ځکه الله تعالی د کیسې له پیل څخه د دوی شمېر پټ کړی و، کله چې فرمایي: {بیشکه دوی ځوانان وو چې په خپل رب (الله) ایمان یې راوړی و}۔

His Statement: {None knows them but a few}, from among the people. (So debate not (about their number) except with the clear proof (which We have revealed to you)}, i.e. an easy debate and do not exert yourself in such matters. {And consult not any of them (people of the Scripture -Jews and Christians) about (the affair oj) the people of the Cave}, as He concealed their number from the very beginning of the story, saying: {Truly they were young men who believed in their Lord (Allah)}.

له همدې امله، که د دوی د شمېر یادولو کې کومه ګټه وای، الله تعالیٰ به یې له پیله موږ ته ښکاره کړی وای! الله تعالیٰ فرمایي: {او هېڅ شی ته مه وایه چې زه به سبا دا کار کوم، مګر دا چې ووایه: که الله وغواړي! او کله چې هیر دې شي، خپل رب یاد کړه او ووایه: شاید زما رب ما ته له دې څخه هم نږدې سمې لارې ته لارښوونه وکړي}. دا د الله تعالیٰ لوی او عالي اخلاقي درس دی چې کله څوک د یوه کار کولو اراده کوي، نو باید ووایي: "که الله وغواړي"، ځکه انسان د سبا یا راتلونکي لپاره هغه څه نه شي پیژندلی چې د الله تعالیٰ په علم کې پټ دي. ابوهریره (رضی الله عنه) روایت کوي چې د الله رسول ﷺ وفرمایل: "سلیمان بن داود وویل: زه به په یوه شپه کې اووه ویشت ښځو سره جماع وکړم، او ټولې به یو زوی وزیږوي چې د الله په لار کې به جهاد کوي. ملګري یا ملایکو ورته وویل: ووایه: که الله وغواړي. خو هغه داسې ونه وایه او هیر یې شو."

(Al-Kahf, 13) So, if there was any benefit in mentioning their number, Allah the Almighty would certainly revealed it to us from the very beginning! Allah the Almighty says: {And never say of anything, "I shall do such and such thing tomorrow." Except (with the saying), "if Allah will!" And remember your Lord when you forget and say: "It may be that my Lord guides me unto a nearer way of truth than this "}, this is a great and high moral lesson taught by Allah the Almighty that when anyone wishes to do something, he should say "If Allah wills", because man cannot know what is hidden with Allah for tomorrow or for the future. Abu Hurairah (May Allah be pleased with him) reported Allah's Prophet (Peace be upon him) as saying that "Sulaiman lbn Dawud, the Messenger of Allah, observed: I will have an intercourse with seventy wives during the night; all of them will give birth to a male child who will fight in the cause of Allah. His companion or the angels said to him: Say, "If Allah wills." But he (Sulaiman) did not say so, and he forgot it.

او د هغه هیڅ یوه ښځه هم ماشوم وانه زیږاوه، مګر یوه ښځه چې یو ناوخته زیږېدلی ماشوم یې وزیږاوه. د الله رسول ﷺ وفرمایل: که هغه "انشاءالله" ویلی وای، نو ناکامه به نه شو او خپله هیله به پوره شوې وای. الله تبارک وتعالیٰ فرمایي: {او خپل رب ته یاد کړه کله چې هیرې شې}، ځکه هېرېدل کېدای شي د شیطان له کبله وي، او د الله یادول شیطان د انسان له زړه څخه وباسي، نو بیا هغه هغه څه یادوي چې هیر کړي وو. {او ووایه: کېدای شي زما رب ما ته له دې څخه هم نږدې سمه لاره وښیي}، یعنې که په یوه شي کې شخړې او اختلافات وي، باید الله ته رجوع وشي، هغه چې کولی شي دا کار اسانه کړي او ډېر ساده یې کړي. بیا الله تبارک وتعالیٰ فرمایي:

And none of his wives gave birth to a child, but one who gave birth to a premature child. Allah's Messenger (Peace be upon him) said: Had he said lnsha'Allah (if Allah so willed), he would not have failed and his desire would have been materialized. " Allah the Almighty says: {And remember your Lord when you forget}, for forgetting may be caused by the Devil, and remembering Allah gets the Devil out of one's heart and thus he remembers what he has forgotten. {And say: "It may be that my Lord guides me unto a nearer way of truth than this"}, i.e. if there were controversies and disputes about something, one should resort to Allah Who can facilitate it and make it so easy. Then, Allah the Almighty says:

{او دوی په خپل غار کې درې سوه کاله (لمریز کلونه) پاتې شول، او نهه کاله یې زیات کړل}، یعنی د قمري کلونو له مخې. {ووایه: الله ښه پوهیږي چې دوی څومره وخت پاتې شول}، یعنی که له تاسو څخه دې موضوع په اړه پوښتنه وشي او تاسو دقیق ځواب ونه پوهیږئ، نو باید دا خبره یوازې الله سبحانه وتعالی ته منسوبه کړئ. {د آسمانونو او ځمکې غیب د هغه سره دی}، یعنی هغه غیب پوهیږي او د هغه علم له مخلوقاتو څخه یوازې هغو ته ورکوي چې غواړي؛ {هغه څومره ښه ویني او اوري (هرڅه)!}، یعنی

{And they stayed in their Cave three hundred (solar) years, adding nine}, i.e. for lunar years. {Say: Allah knows best how long they stayed}, i.e. if you are asked about this and you do not know exactly the answer, you should only attribute the matter to Allah the Almighty {With Him is (the knowledge on the Unseen of the heavens and the earth}, i.e. He knows the Unseen and gives knowledge thereof to none but Whom He wishes from among His creatures; {How clearly He sees, and hears (everything)!}, i.e.

هغه هر شے کو په خپل سم ځای کې د خپل کامل علم او عدل سره ایښي.

He puts everything in its proper place with His Perfect Knowledge and Justice.

بیا وایی: {هغوی د هغه نه پرته هیڅ ولي (مرستندوی، د کارونو تدبیر کوونکی، ساتونکی) نه لري، او هغه په خپل حکم او په خپل واکمنۍ کې هیچا ته شریک نه کوي}، یعنی هغه یوازې د کارونو تدبیر کوونکی دی او هغه داسې پاچا دی چې په هر شی باندې واکمن دی۔

Then, He says: {They have no Wali (Helper, Disposer of affairs, Protector) other than Him, and He makes none to share in His Decision and His Rule}, i.e. He is the only Disposer of affairs and He is the King Who rules over everything.