الله تعالیٰ فرمائي:

Allah the Almighty says:

{د ستوري ښکلې برجونو لرونکي آسمان ته قسم. او د هغه ورځې ته قسم چې ژمنه شوې ده (یعنې د قیامت ورځ)

{By the heaven holding the big stars. And by the Promised Day (i.e.

...د قیامت ورځ (یعنې د قیامت ورځ). او د شاهدې ورځې (یعنې جمعې) قسم، او د مشهودې ورځې (یعنې د عرفې ورځې، د ذوالحجې نهمه) قسم. لعنت شو د خندق والا خلک (د هغه هلک او بادشاه په قصه کې). د اور، چې د لښتو سره بلې شوې وه. کله چې دوی د هغه اور شا و خوا کېناستل. او دوی هغه څه ولیدل چې د مؤمنانو سره یې کوله (یعنې دوی یې سوځول). او دوی ته یې د دې څخه بل هیڅ ګناه نه وه، مګر دا چې دوی په الله، هغه غالب، ستاینې وړ ذات باندې ایمان لرلی و! هغه چې د آسمانونو او ځمکې بادشاهي د هغه ده! او الله په هرڅه شاهد دی. بېشکه هغه کسان چې مؤمن نارینه او مؤمنې ښځې یې په آزمینه کې واچولې (یعنې دوی یې شکنجه او سوځولې)، او بیا یې توبه نه ده کړې، نو د دوی لپاره د دوزخ عذاب دی، او د سوځندې اور عذاب به ورسره وي}. (البروج، ۱-۱۰)

the Day of Resurrection). And by the Witnessing day (i.e. Friday), and by .the Witnessed day (i.e. the Day of 'Arafat (Hajj) the ninth of Dhul- Hijjah]. Cursed were the people of the Ditch (in the story of the Boy and the King). Of fire fed with fuel. When they sat by it (fire). And they witnessed what they were doing against the believers (i.e. burning them). And they had no fault except that they believed in Allah, the All- Mighty, Worthy of all Praise! To Whom belongs the dominion of the heavens and the earth! And Allah is Witness over everything. Verily, those who put into trial the believing men and believing women (by torturing them and burning them), and then do not turn in repentance (to Allah), then they will have the torment of Hell, and they will have the punishment of the burning Fire}. (Al-Buruj, 1-10)

محمد بن اسحاق دعوی وکړه چې دوی د عیسی (علیه السلام) له راتګ وروسته ژوند کاوه، خو نورو عالمانو د هغه سره مخالفت وکړ او ادعا یې وکړه چې دوی د هغه (علیه السلام) نه مخکې ژوند کاوه. په هرحال ډیرو عالمانو یادونه کړې چې دا پیښه له یو ځل زیاته تکرار شوې ده. یو نبوي حدیث شته چې د قرآن کریم په یادشوو کسانو پیښه بیانوي. امام احمد وویل: ماته حماد بن سلمه د ثابت څخه، هغه د عبدالرحمن بن ابي لیلیٰ څخه روایت کړ، چې ویې فرمایل: سهیب (رضي الله عنه) روایت کوي چې رسول الله ﷺ وفرمایل: «ستاسو نه مخکې یو بادشاه وو او د هغه سره یو جادوګر و. کله چې جادوګر زوړ شو، نو بادشاه ته یې وویل: زه زوړ شوی یم، ماته یو ځوان هلک راولیږه چې زه ورته جادو وروښیم. بادشاه ورته یو ځوان هلک ولیږه چې هغه ته یې جادو وښیې. هلک چې د جادوګر طرف ته روان و، یو راهب ته ورسید چې هلته ناست و. هلک د راهب خبرې واورېدې او د هغه خبرو ته متاثر شو. دا د هلک عادت شو چې د راهب څخه تیریده، د هغه سره ناست و او د هغه تعلیمات یې اوریدل، بیا ناوخته جادوګر ته ځي. جادوګر د ځنډ له امله هغه وهلی. هلک د راهب ته شکایت وکړ، راهب ورته وویل: کله چې د جادوګر څخه ویرېږې، ووایه: کورنۍ ما بند کړ. او کله چې د کورنۍ څخه ویرېږې، ووایه: جادوګر ما بند کړ. داسې وشول چې یو لوی درنده راغی او د خلکو لاره یې بنده کړه. هلک وویل: نن به وګورم چې جادوګر غوره دی که راهب غوره دی. هغه یوه ډبره واخیستله او وې ویل: اې الله...»

Muhammad Ibn Ishaq claimed that they lived after the advent of Jesus (Peace be upon him), but other scholars disagreed with him claiming them to live before him (Peace be upon him). However, many scholars mentioned that this incident was repeated more than once. There is a Prophetic Hadith narrating the story of those mentioned in the Glorious Qur'an. Imam Ahmed said: I was told by Harnrnad Ibn Salamah after Thabit after' Abdur Rahman Ibn Abu Laila as saying: Suhaib (May Allah be pleased withhim) reported that Allah's Messenger (Peace be upon him) thus said: 'There lived a king before you and he had a (court) magician. As he (the magician) grew old, he said to the king: I have grown old, send some young boy to me so that I should teach him magic. He (the king) sent him a young boy so that he should train him (in magic). And on his way (to The magician) he (the young boy) found a monk sitting there. He listened to the monk's lalk and was impressed by it. It became his habit to pass by the monk and spent the time with him listening to his teachings and then leave to the magician late. He (the magician) beat him because of delay. He made a complaint of that to the monk and he said to him: When you feel afraid of the magician, say: Members of my family had detained me. And when you feel afraid of your family you should say: The magician had detained me. It so happened that there came a huge beast (of prey) and it blocked the way of the people, and he (the young boy) said: I will, come to know today whether the magician is superior or the monk is superior. He picked up a stone and said: 0

اے اللہ، اگر راہب کا معاملہ تجھے جادوگر کے معاملے سے زیادہ محبوب ہے تو اس جانور کو موت دے دے تاکہ لوگ آزادانہ آ جا سکیں۔ اس نے اس کی طرف پتھر پھینکا اور اسے مار ڈالا اور لوگ (راستے پر) آزادانہ چلنے لگے۔ پھر وہ نوجوان اس راہب کے پاس آیا اور اسے خبر دی تو راہب نے کہا: بیٹے، آج تم مجھ سے افضل ہو۔ تمہارا معاملہ اس مرحلے تک پہنچ گیا ہے کہ میں دیکھ رہا ہوں کہ تم جلد ہی آزمائش میں ڈالے جاؤ گے، اور اگر تم آزمائش میں ڈالے جاؤ تو میرا پتہ نہ دینا۔ وہ نوجوان اندھوں اور کوڑھ کے مریضوں کا علاج کرنے لگا۔ وہ دراصل لوگوں کو ہر قسم کی بیماری سے شفا دینے لگا۔ بادشاہ کا ایک درباری جو نابینا ہو گیا تھا، اس کے بارے میں سن کر بہت سے تحفے لے کر اس کے پاس آیا اور کہا: اگر تم مجھے شفا دے دو تو یہ سب چیزیں جو یہاں جمع ہیں تمہاری ہوں گی۔ اس نے کہا: میں خود کسی کو شفا نہیں دیتا۔ شفا تو اللہ دیتا ہے، اور اگر تم اللہ پر ایمان لے آؤ تو میں بھی اللہ سے دعا کروں گا کہ وہ تمہیں شفا دے۔ اس نے اللہ پر ایمان کا اقرار کیا اور اللہ نے اسے شفا دے دی، پھر وہ بادشاہ کے پاس آیا اور پہلے کی طرح اس کے پہلو میں جا بیٹھا۔ بادشاہ نے اس سے پوچھا: تمہاری بینائی کس نے لوٹائی؟ اس نے کہا: میرے رب نے۔ بادشاہ حیران ہوا: کیا تمہارا رب میرے سوا کوئی اور ہے؟ اس نے کہا: میرا اور تمہارا رب اللہ ہے۔ پس بادشاہ نے اسے پکڑا اور اس وقت تک اذیت دیتا رہا یہاں تک کہ اس نے اس لڑکے کا پتہ بتا دیا۔ چنانچہ اس نوجوان کو بلایا گیا اور بادشاہ نے اس سے کہا: اے لڑکے، مجھے خبر پہنچی ہے کہ تم اپنے جادو میں اتنے ماہر ہو گئے ہو کہ تم اندھوں اور کوڑھ کے مریضوں کو شفا دیتے ہو اور ایسے ایسے کام کرتے ہو۔ لڑکے نے کہا: میں کسی کو شفا نہیں دیتا، شفا تو اللہ دیتا ہے۔ بادشاہ نے اسے پکڑ کر اذیت دینا شروع کی۔ بالآخر لڑکے نے راہب کا پتہ بتا دیا۔ راہب کو بلایا گیا اور اس سے کہا گیا: تم اپنے دین سے پھر جاؤ۔ مگر اس نے ایسا کرنے سے انکار کر دیا۔ هغه (بادشاه) د یوې ځوړې (اره) د راوړلو امر وکړ، (او کله چې دا وشوه) هغه (پاچا) دا د هغه د سر په منځ کې کېښوده او دا یې په ټوټو ټوټو کړه تر دې چې یوه برخه ښکته ولوېده. بیا د پاچا درباری راوړل شو او ورته وویل شو: له خپل دین څخه واوړه. هغه دا کار کولو ته انکار وکړ، او ارې د هغه د سر په منځ کې کېښودل شو او دا داسې وچېرل شو تر دې چې یوه برخه ښکته ولوېده.

Allah, if the affair of the monk is dearer to Thee than the affair of the magician, cause death to this animal so that the people should be able to move about freely. He threw that stone towards it and killed it and the people began to move about (on the path freely). He (the young man) then came to that monk and informed him and the monk said: Sonny, today you are superior to me. Your affair has come to a stage where I find that you would be soon put to a trial, and in case you are put to a trial don't give my clue. That young man began to treat the blind and those suffering from leprosy. He in fact began to cure people from (all kinds) of illness. When a companion of the king who had gone blind heard about him, he came to him with numerous gifts and said: If you cure me, all these things collected together here would be yours. He said: I myself do not cure anyone. It is Allah Who cures and if you affirm faith in Allah, I shall also supplicate Allah to cure you. He affirmed his faith in Allah and Allah cured him and he came to the king and sat by his side as he used to sit before. The king said to him: Who restored your eyesight? He said: My Lord! The king got astounded: should it mean that your Lord is another One besides me. He said: My Lord and your Lord is Allah, so he (the king) took hold of him and tormented him till he gave a clue of that boy. The young man was thus summoned and the king said to him: 0 boy, it has been conveyed to me that you have become so much proficient in your magic that you cure the blind and those suffering from leprosy and you do such and such things. The boy said: I do not cure anyone; it is Allah Who cures. The king took hold of him and began to torment him. Eventually the boy gave a clue of the monk. The monk was thus summoned and it was said to him: You should turn back from your religion. He, however, refused to do so. He (ordered) for a saw to be brought (and when it was done) he (the king) placed it in the middle of his head and tore it into parts till a part fell down. Then the courtier of the king was brought and it was said to him: Turn back from your religion. And he refused to do so, and the saw was placed in the midst of his head and it was torn till a part fell down.

بیا هغه ځوان هلک راوړل شو او ورته وویل شو: له خپل دین څخه واړوه. هغه دا کار ونه کړ، نو هغه د خپلو درباریانو یوې ډلې ته وسپارل شو.

Then that young boy was brought and it was said to him: Turn back from your religion. He refused to do so and he was handed over to a group of his courtiers.

بادشاه حکم وکړ: "هغه ته د فلانی غره ته بوځئ، هغه ته په دې غره باندې ختلو امر وکړئ، او کله چې د غره سر ته ورسیږي (هغه ته ووایاست چې خپل دین پریږدي)، خو که هغه انکار وکړي، نو له غره څخه ښکته ورغورځوئ." نو دوی هغه بوتلو او هغه ته یې د غره په پورته کیدو امر وکړ. هغه وویل: "ای الله! ته ماته له دوی څخه هر څه ډول چې خوښ وي، وژغورې." په همدې شیبه غر ولړزید، ټول په ښکته ولوېدل، او دغه سړی په پښو راته بادشاه ته ورغی. بادشاه ورته وویل: "ستا ملګرو ته (درباریانو ته) څه پیښ شو؟" هغه وویل: "الله ماته د دوی څخه وژغورلم." بیا بادشاه هغه د خپلو یوو درباریانو په لاس وسپارد او وې ویل: "هغه واخلئ، په یوه کوچنۍ کښتۍ کې ورسره کېږدئ، او کله چې د بحر په منځ کې ورسیږئ، (هغه ته ووایاست چې خپل دین پریږدي)، خو که خپل دین پریږدي نه، نو هغه په اوبو کې وغورځوئ." نو دوی هغه بوتلو، او هلک وویل: "ای الله! ما له دوی او له هغه څخه چې دوی یې غواړي وساتې." ډېر ژر کښتۍ کلکه شوه، ټول ډوب شول، او دغه هلک په پښو راته بادشاه ته ورغی. بادشاه ورته وویل: "ستا ملګرو ته څه پیښ شو؟" هغه وویل: "الله ماته د دوی څخه وژغورلم." هغه بادشاه ته وویل: "ته ما نه شې وژلای تر هغه چې هغه کار ونه کړې چې زه یې درنه غواړم." بادشاه وپوښتل: "هغه څه دی؟" هغه وویل: "ته باید خلک په یوه پرانیستې میدان کې راټول کړې، ما د ونې په تنې پورې وتړې، بیا له ترکش څخه یو تیر واخله او ووایه: د الله په نوم، د عالمیانو رب په نوم، بیا تیر وغورزوه، که دا وکړې نو ته به وکولای شې ما ووژنې." بادشاه خلک په یوه پرانیستې میدان کې راټول کړل، هلک یې د ونې په تنې پورې وتړ، بیا یې له ترکش څخه تیر واخست، هغه یې په کمان کې کېښود او وې ویل: "د الله په نوم، د دې هلک رب په نوم." بیا یې تیر وغورزاوه او هغه د هلک پر شقیقې ولګېد. هلک خپل لاسونه هغه ځای ته کېښودل چیرې چې تیر ورته لګېدلی و، او مړ شو. خلکو وویل: "موږ د دې هلک د رب پر ایمان راوړو، موږ د دې هلک د رب پر ایمان راوړو، موږ د دې هلک د رب پر ایمان راوړو." درباریان بادشاه ته راغلل او ورته وویل شول: ایا ته لیدلی نه دی چې الله تعالی واقعاً هغه څه وکړل چې ته یې د مخنیوي اراده درلودله؟

The king ruled: Take him to such and such mountain,' make him climb up that mountain and when you reach its top (ask him to renounce his faith) but if he refuses to do so, then throw him (down the mountain). So they took him and made him climb up the mountain and he said: 0 Allah, save me from them (in any way) Thou likest and the mountain began to quake and they all fell down and that person came walking to the king. The king said to him: What has happened to your companions (the courtiers)? He said: Allah has saved me from them. He again handed him to some of his courtiers and said: Take him and carry him in a small boat and when you reach the middle of the ocean (ask him to renounce) his religion, but if he does not renounce his religion throw him (into the water). So they took him and the boy said: 0 Allah, save me from them and what they want to do. It was quite soon that the boat turned over and they were drowned and he came walking to the king, and the king said to him: What has happened to your companions (the courtiers)? He said: Allah has saved me from them, and he said to the king: You cannot kill me until you do what I ask you to do. And he said: What is that? He said: You should gather people in a plain and hang me by the trunk (of a tree). Then take hold of an arrow from the quiver and say: In the name of Allah, the Lord of the worlds, then shoot an arrow and if you do that then you would be able to kill me. The king called the people in an open plain and tied the boy to the trunk of a tree, then he took hold of an arrow from his quiver and then placed the arrow in the bow and then said: In the Name of Allah, the Lord of the young boy; he then shot an arrow and it bit his temple. He (the boy) placed his hands upon the temple where the arrow had bit him and he died and the people said: We affirm our faith in the Lord of this young man, we affirm our faith in the Lord of this young man, we affirm our faith in the Lord of this young man. The courtiers came to the king and it was said to him: Do you see that Allah has actually done what you aimed at averting.

دوی (خلکو) په خپل رب ایمان ښکاره کړ۔ بادشاه په لارې کې ځینو ځایونو کې کندې کېندل کرې کولو امر وکړ۔ کله چې دا کندې کېندل شوې او په هغو کې اور بل شو، ویل کېدل (خلکو ته): هر هغه څوک چې د (هلک) له دین څخه بېرته ونه ګرځي، په اور کې به اچول کېږي، یا به ورته ویل کېدل چې په هغه کې ځان وغورزوي۔ (خلکو مرګ ته ځان وړاندې کړ، خو دین یې پرېنښود)

They (the people) have affirmed their faith in the Lord. The king commanded ditches to be dug at certain points in the path. When these ditches were dug, and the fire was lit in them it was said (to the people): He who would not turn back from his (the boy's) religion would be thrown in the fire or it would be said to them to jump in it. (The people courted death but did not renounce religion)

تر دې چې یوه ښځه خپل ماشوم سره راغله او د اور ته په ننوتلو کې یې ځنډ وکړ، نو ماشوم ورته وویل: ای مورې، صبر وکړه، ځکه دا حق دی۔ (دا روایت امام احمد، امام مسلم او امام نسائي د حماد بن سلمه له حدیث څخه نقل کړی دی)۔

till a woman came with her child and she felt hesitant in jumping into the fire and the child said to her: 0 mother, endure (this ordeal) for it is the Truth." (Transmitted by Imam Ahmed, Imam Muslim and An-Nasa'i from the Hadith of Hammad Ibn Salamah).

بعضو عالمانو ادعا کړې ده چې د خندق (کندې) پیښه په تیر کې یو ځل سے زیات تکرار شوې یا بیا بیا پیښ شوې ده۔ ابن ابي حاتم وویل: ماته زما پلار وویل، هغه ابو اليمان څخه، هغه صفوان بن عبدالرحمن بن جبیر څخه روایت کوي چې هغه وویل:

Some scholars claimed that the incident of the ditch was recurred or repeated in the past more than once. Ibn Abu Hatim said: I was told by my father after Abul Yaman after Safwan Ibn 'Abdur Rahman Ibn Jubair as saying:

د اخدود واقعه په یمن کې د تُبّع په ژوندۍ زمانه کې پیښه شوه.

the incident of the ditch took place in the Yemen during the lifetime of Tubba'.

اور یہ واقعہ قسطنطنیہ میں قسطنطین کے زمانے میں پیش آیا، جس نے ان عیسائیوں کو آگ میں ڈالنے کے لیے آگیں بھڑکائیں جو عیسیٰ کے دین (اسلامی توحید) پر قائم تھے۔ یہ واقعہ عراق کی سرزمین بابل میں بخت نصر کے زمانے میں بھی پیش آیا، جس نے ایک بت کھڑا کیا اور لوگوں کو حکم دیا کہ اس کے سامنے سجدہ کریں۔ دانیال، عزیر اور میشائیل نے انکار کیا، تو اس نے ایک بڑی آگ بھڑکائی اور انہیں اس میں ڈال دیا۔ مگر اللہ تعالیٰ نے انہیں آگ سے بچا لیا اور ان نو آدمیوں کو، جنہوں نے ان پر زیادتی کی تھی، اسی آگ میں گرا دیا جو انہوں نے خود بنائی تھی۔

And, it took place in Constantinople during the lifetime of Constantine who set the fires in which he threw the Christians who were sticking to the religion of Jesus (Islamic Monotheism). It also took place in Iraq, in the land of Babylon during the lifetime of Bikhtinassar who erected an idol and ordered the people to prostrate themselves before it. Daniel, 'Izrya and Mashayl refused and thereupon, he set a great fire and threw them into it. However, Allah Almighty saved them from the fire and caused the nine men who transgressed over them to fell into the fire they themselves made.

د الله تعالیٰ د دې قول په اړه چې: {قتل شوي دي د ګڼې خاوندان}، السدي وویل: درې ګڼې وې: یوه په شام کې، بله په عراق کې، او دریمه په یمن کې. (دا روایت ابن ابي حاتم کړی دی)

Concerning Allah's Statement that reads: {Cursed were the people of the Ditch}, As-Sadiy said: There were three ditches: one in Sham (Syria), another in Iraq, and the third in the Yemen. (Narrated by Ibn Abu Hatim)