الله تعالیٰ فرمائی:

Allah the Almighty says:

{او په حقیقت کې مونږ لقمان ته حکمت ورکړ، چې د الله شکر ادا کړه. او څوک چې شکر ادا کوي، نو هغه خپل ځان ته شکر ادا کوي. او څوک چې ناشکري کوي، نو بیشکه الله بې نیازه، ستاینې ته لائق دی. او هغه وخت یاد کړه کله چې لقمان خپل زوی ته د نصیحت په توګه وویل: اے زما زویه! د الله سره هیڅ شی شریک مه کوه، بیشکه د الله سره شریک کول لوی ظلم دی. او مونږ انسان ته د خپلو والدینو سره نیکی کولو حکم کړی دی}

{And indeed We bestowed upon Luqman AIHikmah (wisdom and religious understanding) saying: "Give thanks to Allah."And whoever gives thanks, he gives thanks for (the good of) his own self. And whoever is unthankful, then verily, Allah is All-Rich (Free of all needs), Worthy of all praise. And (remember) when Luqman said to his son when he was advising him: "O my son! Join not in worship others with Allah. Verily, joining others in worship with Allah is a great Zulm (wrong) indeed. And We have enjoined on man (to be dutiful and good)

ترجمه یې په خپل پلار او مور وکړه. مور یې هغه په کمزورۍ پر کمزورۍ او تکلیف پر تکلیف زیږولی، او د هغه شیدې ورکول په دوو کلونو کې دي: "ما ته او خپلو والدینو ته شکر وباسه. ستا آخري منزل زما طرف ته دی. خو که دوی دواړه تا باندې زور واچوي چې زما سره داسې شریکان ونیسې چې ته یې علم نه لرې، نو د دوی خبره مه منه؛ مګر په دنیا کې د دوی سره نیک چلن وکړه، او د هغه چا لاره تعقیب کړه چې زما طرف ته راجع کیږي. بیا به زما طرف ته ستا بیرته راتګ وي، او زه به تاسې ته خبر درکړم چې څه کوئ." "ای زما زویه! که دا عمل د یوې دانې د خردل د وزن په اندازه وي، او که په یوه ډبره کې وي، یا په آسمانونو یا په ځمکه کې وي، نو الله به یې راوباسي. بیشکه الله ډېر باریک بین دی، ډېر خبردار دی." "ای زما زویه! لمونځ قایم کړه، نیکۍ ته امر وکړه، له بدۍ منع کړه، او په هغه تکلیف چې درباندې راشي صبر وکړه. بیشکه دا د لوی کارونو څخه دي." "او د خلکو څخه خپل مخ په غرور مه اړوه، او په ځمکه باندې په تکبر مه ګرځه. بیشکه الله هیڅ متکبر فخرکوونکی نه خوښوي." "او په خپل ګرځیدو کې میانه روی وکړه، او خپل غږ ټیټ کړه. بیشکه تر ټولو بد غږ د خره غږ دی." (لقمان: ۱۴-۱۹)

to his parents. His mother bore him in weakness and hardship upon weakness and hardship, and his weaning is in two years -give thanks to Me and to our parents. Unto Me is the final destination. But if they (both) strive with you to make you join in worship with Me others that of which you have no knowledge, then obey them not; but behave with them in the world kindly, and follow the path of him who turns to Me in repentance and in obedience.Then to Me will be your return, and I shall tell you what you used to do. "O my son! If it be (anything) equal to the weight of a grain of mustard seed, and though it be in a rock, or in the heavens or in the earth, Allah will bring it forth. Verily, Allah is Subtle (in bringing out that grain), Well-Aware (of its place). "O my son! Aqim-As-Salat (perform As-Salat), enjoin (on people) Al-Ma'ruf (Islamic Monotheism and all that is good), and forbid (people) from Al- Munkar (i.e. disbelief in the Oneness of Allah, polytheists of all kinds and all that is evil and bad), and bear with patience whatever befalls you. Verily, these are some of the important commandments (ordered by Allah with no exemption). "And turn not your face away from men with pride, nor walk in insolence through the earth. Verily, Allah likes not any arrogant boaster." "And be moderate (or show no insolence) in your walking and lower your voice. Verily, the harshest of all voices is the braying of the ass"}. (Luqman, 12-19)

هغه لقمان بن عنقاء بن سدون دی. یا لکه څنګه چې السهیلي د ابن جریر او القتیبي څخه نقل کړی، هغه لقمان بن ثاران دی چې د ایلا (یروشلم) د خلکو څخه و.

He is Luqman Ibn 'Anqa' Ibn Sadun. Or, as stated by As-Suhaili from Ibn Jarir and Al-Qutaibi that he is Luqman Ibn Tharan who was from among the people of Aylah (Jerusalem).

هغه یو پرهیزګار سړی و چې د عبادت لپاره یې ډیر کوښښ کاوه، او د حکمت نعمت هم ورکړ شوی و. همدارنګه ویل کیږي چې هغه د داود عليه السلام په ژوند کې قاضي و. او الله تعالیٰ ښه پوهیږي.

He was a pious man who exerted himself in worship and who was blessed with wisdom. Also, it is said that he was a judge during the lifetime of Prophet Dawud (Peace be upon him). And, Allah knows best.

روایت دی سفیان ثوری له الأشعث څخه، هغه له عکرمې څخه، هغه د ابن عباس (رضي الله عنه) څخه، چې هغه وویل: هغه یو حبشي غلام و چې نجاري کار کاوه۔ قتاده روایت کوي له عبدالله بن الزبیر څخه، هغه وویل: ما له جابر بن عبدالله څخه د لقمان په اړه پوښتنه وکړه. هغه وویل: "هغه لنډ قد، پړسیدلې پوزه درلوده او د نوبیا څخه و۔" یحیی بن سعید الانصاري روایت کوي له سعید بن المسیب څخه د هغه قول:

Narrated Sufyan Ath- Thawri from Al-Ash'ath after 'Ikrimah on the authority of Ibn 'Abbas (May Allah be pleased with him) as saying: He was an Ethiopian slave who worked as a carpenter. Qatadah narrated from' Abdullah Ibn Az-Zubair as saying: I asked Jabir Ibn 'Abdullah about Luqman. He said: "He was short with a flat nose. He was from Nubia" Narrated Yahia Ibn Sa' id Al-Ansari after Sa' id Ibn Al-Musayib his saying:

لقمان د مصر له تورو سړو څخه و. هغه ستر شونډې درلودې، او الله سبحانه وتعالیٰ هغ ته حکمت ورکړ، خو نبوت یې ورنه کړ. الاوزاعي وویل: ما ته عبدالرحمن بن حرملة روایت وکړ: یو تور سړی د سعید بن المسیب ته راغی او له هغه یې خیرات وغوښت. سعید وویل: د خپل تور رنګ له امله خپه مه کیږه، ځکه له ټولو خلکو څخه غوره درې تور سړي وو: بلال بن رباح، مهجع (د عمر بن الخطاب آزاد شوی غلام)، او لقمان الحکیم، چې تور و، له نوبه څخه و، او شونډې یې ستری وې.

Luqman belonged to the black men of Egypt. He had thick lips and Allah the Almighty granted him wisdom but not Prophethood. Al-Awza'i said: I was told by 'Abdur Rahman Ibn Harmalah: that a black man came to Sa' id Ibn AIMusayib asking him for charity. Sa' id said: do not feel distressed for your black color because there were from among the best of all people three blackmen: Bilal Ibn Rabah, Mahja' (the freed-slave of 'Umar Ibn Al-Khattab), and Luqman, the wise who was black, from Nubia and whose lips were thick.

روایت دی له عمش څخه، هغه له مجاهد څخه: لقمان یو تور، ډیر لوی، غټ شونډو او ترخه پښو لرونکی غلام و۔ عمر ابن قیس وویل: لقمان یو تور غلام و، غټ شونډو او ترخه پښو لرونکی۔ داسې پیښ شوه چې کله هغه خلکو ته وعظ کاوه، یو سړی هغه ته راغی او ورته یې وویل: آیا ته هغه نه یې چې فلانې ځای کې زما سره پسونه ساتل؟ لقمان وویل: هو، زه همغه یم! سړي وویل: نو دې ته دا مقام څنګه ورکړ شو؟ لقمان وویل: په ریښتیا خبرو کولو او په هغه څه چې ما پورې اړه نه لري چوپ پاتې کیدو سره۔ (دا حدیث له ابن جریر څخه روایت شوی، هغه له ابن حمید څخه، هغه له الحکم څخه)

Narrated Al-A'mash after Mujahid: Luqman was a black huge slave, thicklipped, and crackedfooted. 'Umar Ibn Qais said: "Luqman was a black slave, thick-lipped and cracked-footed. It happened while he was preaching some people, a man came to him and said: aren't you the one who used to look after the sheep with me at such and such place? Luqman said: yes, I am! The man said: then, what made you of that position? Luqman said: telling the truth and keeping silent regarding what does not concern me." (This Hadith was narrated by Ibn J arir after lbn Hamid after Al-Hakam)

ابن ابي حاتم وویل: ماته ابو زرعه وویل چې صفوان له الولید څخه، هغه له عبدالرحمن بن ابي یزید بن جابر څخه روایت کړی چې ویلي یې دي: «الله تعالیٰ د لقمان د حکمت له امله د هغه مقام لوړ کړ. یو سړی چې لقمان یې پیژانده، هغه ولیده او ورته یې وویل: ایا ته د فلاني هغه غلام نه یې چې لږ وخت دمخه زما پسونه ساتل؟ لقمان وویل: هو! سړي وویل: دا لوړ مقام چې زه یې ګورم، تا ته د کومه شي له امله ورکړل شو؟ لقمان وویل: د الهي قضا (د الله تقدیر) له امله، امانت ادا کولو له امله، ریښتیا ویلو له امله، او هغه شیان پریښودو له امله چې زما سره اړیکه نه لري.» ابن وهب روایت کوي: ما ته عبدالله بن عیاش الفتیاني له عمر، د عفراء د ازاد شوي غلام څخه وویل: «یو سړی لقمان حکیم ته راغی او وې ویل: ایا ته لقمان یې؟ ایا ته د فلاني غلام یې؟ هغه وویل: هو! سړي وویل: ته هغه توره شپون یې! لقمان وویل: زما تور رنګ خو ښکاره دی، نو تاسو ولې دومره حیران یاست؟ سړي وویل: ته د خلکو ډیر راتلونکی شوی یې، چې ستا قضاوتونو ته خلک په خوښۍ سره غاړه ږدي! لقمان وویل: ای ورور! که ته هغه څه وکړې چې زه یې درته وایم، ته به هم داسې شې. سړي وویل: هغه څه دي؟ لقمان وویل: خپله ستړګې ښکته ساتل، ژبه ساتل، حلال خواړه خوړل، عفت ساتل، خپلې وعدې پوره کول، خپلې ژمنې ساتل، میلمه ته مېړانه کول، ګاونډیو ته درناوی کول، او هغه څه پریښودل چې زما سره اړیکه نه لري. دا ټول شیان ما د دې ځای ته ورساوه چې ته یې ګورې.» یوه ورځ ابو الدرداء د حکیم لقمان یادونه وکړه او وې ویل: هغه د مال، اولاد، نسب، یا عادتونو له امله حکمت نه و ورکړل شوی، بلکې هغه خپل ځان ساتونکی، لږ خبرې کوونکی، ژور فکر کوونکی و، او هېڅکله یې په ورځ کې ویده نه کېده. سربیره پردې، هېڅوک هغه نه دی لیدلی چې تفوکه کوي، ستوني پاکوي، لیمو فشاروي، د طبیعي اړتیا لپاره ځي، غسل کوي، کوچنۍ څیزونه ګوري، یا احمقانه ځورېږي. هغه ډېر فصیح او پوه و. کله چې ټول اولاد یې مړ شو، هغه ژړا یا چغې نه وهلې. په پای کې، هغه د واکمنانو او د ځواک خاوندانو سره ناسته وه، د اصلاح لپاره، ژور فکر کولو لپاره او د پند د موندلو لپاره. له همدې ټولو امورو له امله هغه ته دا لوی حکمت ورکړل شو.

Ibn Abu Hatim said: I was told by Abu Zar' ah that he was told by Safwan after Al- W alid after 'Abdur Rahman Ibn Abu Yazid Ibn Jabir who said: "Allah the Almighty raised Luqman's status for his wisdom. A man used to know him saw him and said: Aren't you the slave of so and so who used to look after my sheep not so long in the past? Luqman said: yes! The man said: What raised you to this high state I see? Luqman said: the Divine Decree, repaying the trust, telling the truth and discarding what does not concern me. " Narrated Ibn Wahb: I was told by 'Abdullah Ibn 'Ayyash Al-Fityani after' Umar, the freed slave of 'Afrah as saying: "A man came to Luqman, the wise and asked: Are you Luqman? Are you the slave of so and so? He said: "Yes!" The man said: You are the black shepherd! Luqman said: As for my black color, it is obviously apparent, so what makes you so astonished? The man said: You became frequently visited by the people who pleasingly accept your judgments! Luqman said: 0 cousin! If you do what I am telling you, you will be like this. The man said: What is it? Luqman said: Lowering my gaze, watching my tongue, eating what is lawful, keeping my chastity, undertaking my promises, fulfilling my commitments, being hospitable to guests, respecting my neighbors, and discarding what does not concern me. All these made me the one you are looking at." One day Abu Ad-Darda' mentioned Luqman the wise and said: He was not granted wisdom because of wealth, children, lineage, or given habits, but he was self-restrained, taciturn, deep-thinking, and he never slept during the day. In addition, no one has ever seen him spitting, clearing his throat, squeezing the lemon, answering the call of nature, bathing, observing trivialities, or foolishly laughing. He was very eloquent and well-versed. He did not weep or cry when all his children died. Finally, he used to frequent the princes and men of authority to mediate and think thoroughly and find admonition. So, because of all these he was granted that great wisdom.

بعضو خلکو ادعا کړې ده چې هغه ته د نبوت پیشکش وشو، او هغه له دې څخه ویرېده چې د نبوت شرطونه او مکلفیتونه به ونه شي پوره کولای. نو هغه د حکمت غوره کول وغوښتل، ځکه چې دا اسانه دی - دا خبره په بشپړه توګه سمه نه ده - او الله ښه پوهېږي! عکرمه هم روایت کوي چې: لقمان یو نبي و.1

Some people claimed that he was offered Prophethood, and that he feared not to be able to carry out its requirements and obligations. Thus, he chose to have wisdom for it is easier -this cannot be totally true -and Allah knows best! 'Ikrimah also narrated that: Luqman was a Prophet.1

دا روایت د ذیلي راوي له امله ډېره ضعیفه ده، الجعفي د امامانو البخاري او النسائي له خوا د ضعیفو راویانو په منځ کې ذکر شوی دی.

1This narration is very weak for the sub-narrator, Al-Ja' fi is mentioned by Imams Al-Bukhari and An-Nasa'i among the Weak Narrators.

مګر د علماوو اکثریت دا نظر لري چې هغه یو حکیم سړی و نه چې نبي. سربیره پردې، هغه په قرآن کریم کې یادیږي او الله تعالی ډیر ستایلی دی، څوک چې د خپل زوی ته د هغه نصیحت بیانوي چېرته چې وايي: {ای زما زویه! د الله سره شریک مه نیسه، بېشکه د الله سره شریک نیول یو لوی ظلم دی}، نو هغه خپل زوی منع کړ او له الله سره د شریک نیولو څخه یې خبرداری ورکړ. امام البخاري وویل: ماته قتیبة د جریر څخه، هغه د الأعمش څخه، هغه د ابراهیم څخه، هغه د علقمة څخه، هغه د عبدالله څخه روایت کړی چې ویلي یې دي: «کله چې دا آیت نازل شو: {هغه کسان چې ایمان یې راوړی او خپل ایمان یې د ظلم سره نه دی ګډ کړی...}»

However, the majority of scholars are of the view that he was a wise man and not a Prophet. Moreover, he was mentioned in the Glorious Qur'an and was highly praised by Allah the Almighty Who narrates his advice to his own son in which he says: {O my son! Join not in worship others with Allah. Verily, joining others in worship with Allah is a great Zulm (wrong) indeed}, so he forbade his son and warned him against joining others in worship with Allah. Imam Al-Bukhari said: I was told by Qutaibah after Jarir after Al-A'mash after Ibrahim after 'Alqamah after 'Abdullah as saying: "When the Verse: {It is those who believe and do not confuse their belief with wrong (i.e.

هغه وخت چې د {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} (الانعام، ۸۲) آیت نازل شو، موږ وویل:

joining others in worship with Allah} (Al-An' am, 82) was revealed, we said:

"اے اللہ کے رسول! ہم میں سے کون ہے جس نے اپنے اوپر ظلم نہ کیا ہو؟" آپ ﷺ نے فرمایا: "بات ایسی نہیں جیسا تم سمجھ رہے ہو، کیونکہ آیت میں 'ظلم' سے مراد 'شرک' ہے، یعنی اللہ کے ساتھ دوسروں کو شریک ٹھہرانا۔ کیا تم نے لقمان کی اپنے بیٹے کو کہی ہوئی بات نہیں سنی: {اے میرے بیٹے! اللہ کے ساتھ کسی کو شریک نہ ٹھہرانا، بے شک شرک کرنا بہت بڑا ظلم ہے}۔" (لقمان، 13)

"0 Allah's Messenger! Who is there amongst us who has not done wrong to himself?" He (Peace be upon him) replied: "It is not as you say, for 'wrong' in the Verse and' do not confuse their belief with wrong' means 'SHIRK' (i.e. joining others in worship with Allah). Haven't you heard Luqman's saying to his son, {O my son! Join not others in worship with Allah, verily joining others in worship with Allah is a great wrong indeed}." (Luqman, 13)

پس، الله تعالیٰ زموږ لپاره د ماشومانو په اړه د انسانانو لپاره خپل نصیحت ښیي، د والدینو په حقونو باندې بیان کوي، او امر کوي چې که هغوی مشرکان هم وي، د دوی سره نیک چلن وکړو. مګر که دوی له انسان څخه غواړي چې د الله تعالیٰ سره د بل چا عبادت وکړي، نو دوی ته اطاعت نه کوي۔ بیا الله تعالیٰ د لقمان د خپل زوی ته د نصیحت خبره بیا پیلوي، فرمایي: {ای زما زویه! که دا (عمل) د شنډې د دانې په اندازه وي، او که په یوه ډبره کې وي، یا په آسمانونو کې یا په ځمکه کې وي، الله به یې راوباسي. بیشکه الله ډیر باریک بین، ډیر خبردار دی}۔ یعنې هغه د خلکو سره په لږ څه ظلم کولو هم منع کوي، ځکه الله به یې راوباسي او د قیامت په ورځ به یې حساب وکړي۔ الله سبحانه وتعالیٰ فرمایي: {بیشکه الله د یوه ذري په اندازه ظلم نه کوي} (النساء، ۴۰)، او {او موږ به د قیامت په ورځ د عدل ترازوګانې ودروو، نو هیڅ څوک به په هیڅ شي کې ظلم ونه شي. او که د شنډې د دانې په اندازه (عمل) وي، موږ به یې راوړو. او موږ د حساب کولو لپاره کافي یو} (الانبیاء، ۴۷)۔ او هغه ورته وویل چې که دا ناوړه عمل د شنډې د دانې په اندازه وي، یا په یوه سخته ډبره کې وي، یا په آسمانونو یا ځمکه کې وي، الله به یې راوباسي، ځکه هغه د هغې ځای ښه پوهیږي، {بیشکه الله ډیر باریک بین، ډیر خبردار دی}۔ الله سبحانه وتعالیٰ همدارنګه فرمایي: {او د غیب کچې د هغه سره دي، هیڅوک یې نه پیژني مګر هغه. او هغه هرڅه پیژني چې په ځمکه او په سمندر کې دي؛ یوه پاڼه هم نه لویږي مګر هغه یې پیژني. او په ځمکې د تیارو کې هیڅ دانه نشته، او نه کوم لوند یا وچ شی دی مګر په یوه څرګنده دفتر کې لیکل شوی دي} (الانعام، ۵۹)، او {او په آسمان او ځمکه کې هیڅ پټ شی نشته، مګر هغه په یوه څرګند کتاب (یعنې لوح محفوظ) کې دی} (النمل، ۷۵)، او {د غیب پوهه لرونکی، هغه تاسو ته راځي؛ نه د یوه ذري په اندازه (یا یو وړوکی چینجي) او نه له هغې کمه یا زیاته د هغه له علم څخه پټیږي...}۔ هغه په آسمانونو کې وي او که په ځمکه کې، بلکه دا ټول په یوه ښکاره کتاب کې (لوح محفوظ) کې ثبت دي. {وَمَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَٰلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} (سبأ: ۳)

Then, Allah informs us of His advice to mankind to take care of parents. He states their rights on the children and orders us to be kind with them even if they were polytheists. But, one should not obey them if they invite him to join others in worship with Allah. Then Allah resumes Luqman's advice to his son saying: {O my son! If it be (anything) equal to the weight of a grain of mustard seed, and though it be in a rock, or in the heavens or in the earth, Allah will bring it forth. Verily, Allah is Subtle (in bringing out that grain), Well-Aware (of its place)}, i.e. he forbids him to do wrong to the people even in the slightest way, for Allah will bring it forth and bring him to account on the Day of Resurrection. Allah Almighty says: {Surely! Allah wrongs not even of the weight of an atom (or a small ant)} (An-Nisa', 40) and, {And We shall set up balances of justice on the Day of Resurrection, then none will be dealt with unjustly in anything. And if there be the weight of a mustard seed, We will bring it. And Sufficient are We to take account} (Al-Anbiya', 47) and, he told him if that wrong deed was equal to the weight of a grain of mustard seed, or if it was in a solid rock, or in the heavens or in the earth, Allah will bring it forth for He knows its exact place, {Verily, Allah is Subtle (in bringing out that grain), Well-Aware (of its place)}. Allah Almighty also says: {And with Him are the keys of the Ghaib (all that is hidden), none knows them but He. And He knows whatever there is in the land and in the sea; not a leaf falls, but He knows it. There is not a grain in the darkness of the earth nor anything fresh or dry, but is written in a Clear Record} (Al-An'am, 59) and, {And there is nothing hidden in the heaven and the earth but it is in a Clear Book (i.e. Al-Lauh Al-Mahfuz)} (An-Naml, 75) and, {the All-Knower of the Unseen, it will come to you; not even the weight of an atom (or a small ant) or less than that or greater escapes His Knowledge in .the heavens or in the earth but it is in a Clear Book (Al-Lauh Al-Mahfuz)} (Saba', 3).

په دې آیت کې ذکر شوی ډبره، د اساسي تفسیر کونکي السدي ویلي دي چې دا هغه ډبره ده چې د اوومې ځمکې لاندې پرته ده. خو دا دعوه په بشپړ ډول رد ده، ځکه "ډبره" کلمه نکره ده، او که د هغه دعوه صحیحه وای نو باید "الصخرۃ" ویل کیدای. نو دلته "ډبره" د هرې ډبرې معنا ورکوي، نه د یوې ځانګړې ډبرې. ابو سعید الخدري ‌رضي‌الله‌عنه روایت کوي چې نبي کریم ﷺ فرمایلي دي: "که څوک په یوه سخته ډبره کې عمل وکړي چې نه دروازه لري او نه سوری، نو د هغه اعمال، هر څه چې وي، به (خلکو ته) څرګند شي." بیا لقمان وویل: {ای زما زویه! لمونځ قایم کړه}، یعنی لمونځ په سمه توګه او په وخت کې ادا کړه. بیا ویې ویل: {نیک کارونو (د اسلامي توحید او هر ښه شي) ته وګوښې، او بد کارونو (د الله تعالی د یووالي نه منل، د هر ډول مشرکانو او هر بد او ناوړه شي) څخه منع کړه}، یعنی په خپل ټول توان، په لاس، په ژبه سره، او که نه شې کولای، نو په زړه سره یې (یعنې دې ته د ناخوښۍ او نفرت په زړه کې ساتلو سره) مخالفت وکړه. بیا هغه ته د صبر کولو امر وکړ او وې ویل: {او په دې باندې صبر وکړه چې څه هم درباندې راشي}، ځکه که څوک ښه کارونو ته وګوښي او بد کارونو څخه منع کړي، نو ښايي د ځینو خلکو لپاره دښمن وګڼل شي (خو وروستی اجر به یقیناً د هغه وي). له همدې امله هغه ته د صبر امر وشو. {بېشکه دا د مهمو امرونو څخه دي} (چې الله تعالی د هیڅ استثنا پرته امر کړي دي) چې حتمي دي او نشي هیریدای.

As-Sadiy claimed that the rock mentioned in the Verse is that which lies beneath the seventh earth. But, this claim is totally rejected for the word "rock" is indefinite and if his claim were true, it would be "the rock". So, "rock" here means any rock whatever and not a particular one. Narrated Abu Sa'id Al- Khudri after Prophet Muhammad (Peace be up9n him) as saying: "If any of you performs deeds in a solid rock that has no door or hole, his deeds, whatever they are, will come out (to the public)." Then, Luqman said: {O my son! Aqim-As- Sa.lah (perform As-Salah)}, i.e. perform it properly and in due time. Then, he said: {enjoin (on people) Al-Ma'ruf (Islamic Monotheism and all that is good), and forbid (people) from Al-Munkar (i.e. disbelief in the Oneness of Allah, polytheists of all kinds and all that is evil and bad)}, i.e. with your full power, with your hand, tongue and if you could not, let it be with your heart (i.e. reject and resent it). Then, he advised him to observe patience saying: {and bear with patience whatever befalls you}, for if one enjoins what is good and forbids the evil, he will probably regarded as enemy to certain people (but, the final reward would surely be his). For this, he commanded him to observe patience. {Verily, these are some of the important commandments (ordered by Allah with no exemption)} that are inevitable and cannot be neglected.

فرمایي اللہ تعالیٰ: {او د خلکو څخه خپل مخ د تکبر له امله مه اړوه}۔ ابن عباس، مجاهد، عکرمه، سعید بن جبیر، الضحاک، یزید بن الاصم، ابو الجوزاء او نورو روایت کړی دي: دا پدې مانا دی چې انسان باید ډیر ښکاره کوونکی یا متکبر نه وي۔

Allah the Almighty says: {And turn not your face away from men with pride}, narrated Ibn `Abbas, Mujahid, `Ikrimah, Sa`id Ibn Jubair, Ad-Dahhak, Yazid Ibn Al-Asam, Abu Al-Jawza' and others: This means one shouldn't be showy or arrogant.

الله سبحانه وتعالى فرمایی: {او په ځمکه کې په تکبر سره مه گرځه}

Allah the Almighty says: {nor walk in insolence through the earth.

بې شکه الله تعالیٰ هر متکبر فخر کوونکی خوښ نه کوي۔ دلته لقمان خپل زوی ته منع کوي چې په خپله تګ کې وده (غرور) ونه کړي۔ الله تعالیٰ فرمایي: {او په ځمکه باندې په غرور او تکبر مه ګرځه، بې شکه ته نه شې کولی چې ځمکه پرې کړې، او نه شې کولی چې د غرونو په اوږدوالي ورسېږې}۔ (الإسراء، ۳۷) یعنې نه به وکولی شې چې ټوله ځمکه پرې کړې، او نه به وکولی شې چې په ګړندي تګ یا پیاوړو ګامونو سره یې سوري کړې، او نه به د ځان ښودلو یا تکبر په واسطه د غرونو په شان لوړ شې۔ نو خپل ځان ښه وپیژنه، ځکه ته یوازې یو انسان یې (چې د الله تعالیٰ یوازې عبادت لپاره پیدا شوی یې)۔ د نبوي حدیث څخه دا راځي:

Verily, Allah likes not any arrogant boaster}, here, Luqman forbids his son to strut in his walk. Allah the Almighty says: {And walk not on the earth with conceit and arrogance. Verily, you can neither rend nor penetrate the earth, nor can you attain a stature like the mountains in height}. (AlIsra', 37) i.e. you will neither be able to tread the whole earth, nor penetrate it with your fast walking or strong footsteps, nor will you be as high as mountains with your showing-off or arrogance. So, know yourself well, for you are only a human being (created to worship Allah Alone). The Prophetic Hadith states:

یو سړی چې په غرور سره خپله جامه ځمکې ته کشوله، ورته وویل شو چې ځمکه به یې ورسره نښلوي او هغه به تر قیامت پورې په دې ځمکه کې ډوبیږي. (روایت یې امام البخاري په خپل صحیح کې کړی دی) بله نبوي حدیث وايي: "د جامې په غرور سره کشولو څخه وساتئ، ځکه دا تکبر دی، چې الله ته خوښ نه دی." ﷺ الله تعالی فرمائي: {بیشکه الله هیڅ متکبر فخر کوونکی نه خوښوي}.

"While a man was walking, dragging his dress with pride, he was caused to be swallowed by the earth and will go on sinking in it till the Day of Resurrection." (Transmitted by Imam Al-Bukhari in his Sahih) Another Prophetic Hadith states that: "Beware dragging your dress with pride, for this is boastfulness which is not loved (liked) by Allah " Allah the Almighty says: {Verily, Allah likes not any arrogant boaster}.

او په خپل تلل کې منځنۍ لاره غوره کړه (یا تکبر مه کوه)

After Luqman forbids his son to walk boastfully, he orders him to be moderate in his walking, saying: {And be moderate (or show no insolence)

ستا په چلند کې، یعنې نه ډیر ګړندی ګام وهئ او نه ډیر ورو، بلکې د دواړو ترمنځ منځنۍ لاره غوره کړئ. {او د رحمٰن بندګان هغه دي چې په ځمکه باندې په عاجزۍ او وقار سره ګرځي، او کله چې جاهل خلک ورسره خبرې کوي (په بد الفاظو) نو هغوی په نرمۍ او ښو الفاظو ځواب ورکوي}. (الفرقان، ۶۳) بیا لقمان وايي: {او خپل غږ ټیټ کړه}، یعنې که خبرې کوئ نو خپل غږ ډیر لوړ مه کوئ، ځکه د خره غږ ټولو غږونو څخه تر ټولو بد غږ دی.

in your walking}, i.e. do not walk fast or too slow, rather take a course inbetween, {And the (faithful) slaves of the Most Gracious (Allah) are those who walk on the earth in humility and sedateness, and when the foolish address them (with bad words) they reply back with mild words of gentleness}. (Al-Furqan, 63) Then, Luqman says: {and lower your voice}, i.e. if you talk, do not raise your voice very loudly because the braying of the ass is the harshest of all voices.

ابوهریره رضی اللہ عنہ سے روایت ہے، انہوں نے کہا: نبی ﷺ نے فرمایا: "جب تم مرغوں کی بانگ سنو تو اللہ سے اس کے فضل کی دعا مانگو، کیونکہ انہوں نے ایک فرشتے کو دیکھا ہوتا ہے۔ اور جب تم گدھوں کی آواز سنو تو شیطان سے اللہ کی پناہ مانگو، کیونکہ انہوں نے ایک شیطان کو دیکھا ہوتا ہے۔" (اسے امام البخاری نے اپنی صحیح میں روایت کیا ہے)۔ اسی بنا پر بلاضرورت آواز بلند کرنا ممنوع ہے۔ البتہ اذان اور میدانِ جنگ میں آواز بلند کرنا جائز ہے۔

Narrated Abu Hurairah (May Allah be pleased with him): The Prophet (Peace be upon him) said: "When you hear the crowing of cocks, ask for Allah's Blessings for (their crowing indicates that) they have seen an angel. And when you hear the braying of donkeys, seek Refuge with Allah from Satan for (their braying indicates) that they have seen a Satan." (Transmitted by Imam Al-Bukhari in his Sahih). For this, it is forbidden to raise one's voice needlessly. But, raising the voice with the Adhan (the Call to Prayer) and in the battlefield is permitted.

دا هغه نصیحتونه دي چې لقمان په خپل زوی باندې کړي دي او په قرآن کريم کې ذکر شوي دي. ډېر نور نصیحتونه هم د «حکمت لقمان» په نوم په یوه کتاب کې ذکر شوي دي. له دې ارزښتمن کتاب څخه مونږ لاندې نقل کوو:

These are the pieces of advice given by Luqman to his son that are mentioned in the Glorious Qur'an. Many others have been mentioned in a book titled Hikmat Luqman (Luqman's Wisdom). From this valuable book, we cite the following:

امام احمد روایت کرده است که ابن عمر (رضی الله عنهما) …

Narrated Imam Ahmed that Ibn 'Umar (May Allah be pleased with both of them)

موږ ته د الله د رسول (ﷺ) له خوا بیان شو چې: "لقمان حکیم به ویل: که هر څه الله ته وسپارل شي، هغه به یې ساتي."9

said: We were told by Allah's Messenger (Peace be upon him) that: "Luqman, the wise used to say: If anything was entrusted to Allah, He would preserve it.”9

ابن حاتم روایت کوي چې القاسم بن مخیمره وویل چې د الله رسول ﷺ وفرمایل: «لقمان خپل زوی ته نصیحت کوله کله چې هغه ورته وویل: اې زما زویه! د چغلۍ څخه ځان وساته، ځکه دا د شپې خیانت او د ورځې بدنامي ده.» دمره روایت کوي د السری بن یحیی څخه چې ویل یې: لقمان خپل زوی ته وویل: اې زما زویه! په حقیقت کې حکمت بې وزله سړي د بادشاهانو دروازو ته رسولی دی.

Narrated Ibn Hatim that Al-Qasim Ibn Mukhaimirah reported that Allah's Messenger (Peace be upon him) said: "Luqman said to his son when he was advising him: "0 my son! Beware of masking for it is treason by night and dispraise during the day. " Narrated Damurah after As-Sariy Ibn Yahia as saying: Luqman said to his son: "On my son! Verily, wisdom has brought the indigent to the courts of kings.

مجھ سے میرے والد نے بیان کیا، انہوں نے عبدہ بن سلیمان سے، انہوں نے ابن المبارک سے، انہوں نے عبدالرحمن المسعودی سے، انہوں نے عون بن عبداللہ سے روایت کرتے ہوئے کہا: لقمان نے اپنے بیٹے سے کہا: "اے میرے بیٹے! جب تم کسی قوم کی مجلس میں آؤ تو انہیں سلام سے شروع کرو (یعنی السلام علیکم کہو)، پھر ایک طرف بیٹھ جاؤ اور جب تک وہ بات نہ کریں تم کوئی بات نہ کرو۔ اگر تم انہیں اللہ کا ذکر کرتے ہوئے پاؤ تو ان کے ساتھ شامل ہو جاؤ، لیکن اگر وہ کسی اور چیز میں مشغول ہوں تو ان سے منہ موڑ لو اور (اللہ تعالیٰ کا ذکر کرنے والوں کو) تلاش کرو۔" مجھ سے میرے والد نے بیان کیا، انہوں نے عمرو بن عثمان سے، انہوں نے دمورہ بن حفص بن عمر سے روایت کرتے ہوئے کہا: "لقمان نے اپنے پاس سرسوں کا ایک تھیلا رکھا اور اپنے بیٹے کو نصیحت کرنے لگے، اور ہر نصیحت کے ساتھ ایک سرسوں کا دانہ (بطورِ علامت) اٹھاتے رہے، یہاں تک کہ وہ سب ختم ہو گیا۔"

I was told by my father after 'Abdah lbn Sulaiman after Ibn Al-Mubarak after 'Abdur Rahman Al-Mas' udi after 'Aun Ibn 'Abdullah as saying: Luqman said to his son: "0 my son! If you come to a people's setting, start them with salutation (Saying As-Salamu 'Alaikum (Peace be with you)), then, take a side and do not utter a word till they speak. If you find them observing the Remembrance of Allah, join them. But, if they observe anything else, turn away from them and seek others (who remember Allah Almighty). " I was told by my father after 'Amr Ibn 'Uthman after Damurah Ibn Hafs Ibn 'Umar as saying: "Luqman placed a bag of mustards beside him and started to advise his son, giving him with every piece of advice a mustard till it all ran out.

هغه وویل: اے زما زویه! ما تاسو ته داسې نصیحت وکړ چې که دا نصیحت یو غر ته ورکړل شوی وای، نو هغه به ټوټې ټوټې شوی وای.

He said: 0 my son! I gave you advice that if a mountain was given, it would split.

هغه وویل: بیا د هغه زوی داسې شو لکه چې وهلی شوی وي. ابن عباس (رضي الله عنه) روایت کوي: "د تورو سړو سره ښه چلند وکړئ، ځکه له دوی څخه درې کسان د جنت خلک دي: لقمان حکیم، نجاشي او بلال (د اذان ویونکی)." (خو دا حدیث غریب او مردود دی.)

He said: then, his son was as if struck. " Ibn 'Abbas (May Allah be pleased with him) narrated: "Take care of the black men for three from among them are of the people of Paradise: Luqman the wise, Negus and Bilal (the Caller to Prayer)." (However, this Hadith is odd and rejected).

امام احمد نے اپنی کتاب "الزہد" (زہد و پارسائی) میں لقمان کی سوانح حیات اور بہت سی دوسری قیمتی باتیں ذکر کی ہیں۔ انہوں نے فرمایا: مجھے وکیع نے سفیان سے، انہوں نے ایک نامعلوم شخص سے، انہوں نے مجاہد سے روایت کرتے ہوئے بتایا کہ انہوں نے اللہ کے اس فرمان کے بارے میں کہا:

Imam Ahmed, in his book Az-Zuhd (Asceticism), mentioned Luqman' s biography and many other valuable things. He said: I was told by Waki' after Sufyan after an unidentified man after Mujahid as saying: Allah's Statement:

{او په حقیقت کې موږ لقمان ته حکمت ورکړ}، یعنې حکمت او دین پوهه. هغه زیاته کړه: هغه پیغمبر نه و. همدا خبره وهب بن منبه هم روایت کړې ده.

{And indeed We bestowed upon Luqman Al-Hikmah}, i.e. wisdom and religious understanding. He added: he was not a Prophet. The same was narrated by Wahb Ibn Munabih.

وکیع نے ہمیں سفیان سے، انہوں نے اشعث سے، انہوں نے عکرمہ سے، انہوں نے ابن عباس رضی اللہ عنہ سے روایت کیا کہ انہوں نے فرمایا: لقمان ایک حبشی غلام تھے۔

Waki' told us after Sufyan after Ash'ath after 'Ikrimah after Ibn 'Abbas (May Allah be pleased with him) that he said: Luqman was an Ethiopian slave.

اسود نے ہمیں حماد کے واسطے سے، انہوں نے علی بن یزید سے، انہوں نے سعید بن المسیب سے روایت کیا کہ انہوں نے فرمایا: لقمان درزی تھے۔ Wait, the instruction requires Pashto, not Urdu. Correcting: اسود ما ته د حماد په واسطه روایت کړ، هغه د علي بن یزید څخه، هغه د سعید بن المسیب څخه، چې ویې ویل: لقمان خیاط (درزی) و.

Aswad told us after Hammad after 'Ali Ibn Yazid after Sa'id Ibn Al-Musaiyb as saying: Luqman was a tailor.

سیار ما ته د جعفر څخه، هغه د مالک بن دینار څخه روایت کړ چې ویې ویل: لقمان خپل زوی ته وویل: "ای زما زویه! د الله اطاعت دې خپل سوداګري وګرځوه، نو ته به له کومې توکو پرته ګټه ترلاسه کړې." یزید ما ته د ابوالاشهب څخه، هغه د محمد بن واسع څخه روایت کړ چې ویې ویل:

Saiyar told us after Ja'far after Malik Ibn Dinar as saying: Luqman said to his son: "0 my son! Take Allah's Obedience as your trade, and you will gain profits without having any merchandises." Yazid told us after Abul Ashhab after Muhammad Ibn Wasi' as saying:

لقمان خپل زوی ته وویل: "اې زما زویه! د الله څخه وویره وکړه او داسې مه کوه چې خلک ووینی چې ته د الله څخه ویره لرې ترڅو د دوی په نزد عزت ترلاسه کړې، په داسې حال کې چې زړه دې ګناه ګار وي." یزید بن هارون او وکیع موږ ته د ابوالأشهب څخه، هغه د خالد الربعي څخه روایت کړی چې ویل: "لقمان یو حبشی غلام و چې د نجار (کرغیړن) کار یې کاوه. یوه ورځ، د هغه بادار هغه ته امر وکړ چې یوه بزه وذبح کړي او د هغې دوه بر خونه چې تر ټولو خوندور او ښه وي هغه ته راوړي. لقمان داسې وکړ او د هغې ژبه او زړه یې ورته راوړل. بادار وپوښتل: ایا تا د دې دواړو څخه د ښه خوند شی ونه موند؟"

Luqman said to his son: "0 my son! Fear Allah and do not let the people notice that you fear Him to gain honor (from them) while your heart is sinful." Y azid Ibn Hamn and Waki' told us after Abul AShhab after Khalid Ar-Rab'i as saying: "Luqman was an Ethiopian slave who worked as a carpenter. One day, his master ordered him to slaughter a goat and bring him the most pleasant and delicious two parts thereof. Luqman did so and brought him the tongue and heart. The master asked: Did not you find anything more pleasant than these?

لقمان وویل: نه! یو وخت وروسته، استاد هغه ته امر وکړ چې یوه بزه ذبح کړي او د هغې دوه تر ټولو بدې برخې وغورځوي. لقمان بزه ذبح کړه او ژبه او زړه یې وغورځول. استاد حیران شو او وې ویل: ما تاسو ته امر کړی و چې زما د هغې تر ټولو خوندورو برخو راوړل، او تاسو ژبه او زړه راوړل، او ما تاسو ته امر کړی و چې د هغې تر ټولو بدو برخو وغورځوئ، او تاسو ژبه او زړه وغورځول، دا څنګه کیدای شي؟ لقمان وویل: که دا ښې وي نو له دې څخه بل هیڅ شی زیات خوند ورکوونکی نشي کیدای، او که دا بدې وي نو له دې څخه بل هیڅ شی زیات بد نشي کیدای. داود بن رشید ما ته د ابن المبارک څخه، هغه د معمر څخه، هغه د ابو عثمان څخه، چې د بصره یو سړی و، روایت کړ چې ویې ویل: لقمان خپل زوی ته وویل: ای زما زویه! د یو احمق سره د دوستۍ غوښتنه مه کوه، ځکه چې هغه به فکر وکړي چې ته د هغه حماقت تائید کوې.

Luqman said: No! After a while, the master ordered him to slaughter a goat and to throw the most malignant two parts thereof. Luqman slaughtered the goat and threw the tongue and heart. The master exclaimed and said: I ordered you to bring me the most delicious parts thereof and you brought me the tongue and heart, and I ordered you to throwaway the most malignant parts thereof and you threw the tongue and heart, how can this be? Luqman said: Nothing can be more pleasing than these if they were good, and nothing can be more malicious than these if they were malignant." Dawud Ibn Rashid told us after Ibn Al-Mubarak after Mu'amir after Abu 'Uthman, a man from Basrah, as saying: Luqman said to his son: "0 my son! Do not wish for befriending a fool that he may think you approve his foolishness.

اور، د حکیم غصه په اسانۍ مه اخلئ، تر دې چې هغه له تاسو څخه مخ واړوي۔" داود ابن اُسید ما ته روایت وکړ، هغه له اسماعیل ابن عیاش څخه، هغه له ضمضم ابن زرعه څخه، هغه له شریح ابن عبید الحضرمي څخه، هغه له عبدالله ابن زید څخه روایت کوي چې ویې ویل: لقمان وویل: "بیشکه د الله لاس د حکیمانو په خولو کې دی؛ د هغوی له څخه هیڅوک خبرې نه کوي، مګر هغه څه چې الله د هغه لپاره ټاکلي دي۔" عبدالرزاق ما ته روایت وکړ چې هغه له ابن جریج څخه اوریدلي و چې ویل: زه به د شپې خپل سر پټاوم، او عمر ماته وویل: ایا ته نه یې اوریدلي چې لقمان ویلي وو:

And, do not take the wise man's rage easily that he may abstain from you." Dawud Ibn Usaid told us after Isma'il Ibn 'Ayyash after Damdam Ibn Zar'ah after Shuraih Ibn 'Ubaid Al-Hadrami after 'Abdullah Ibn Zaid as saying: Luqman said: "Verily, Allah's Hand is on the mouths of wise men; none of them speaks but with what Allah assigned for him." 'Abdur Razzaq told us that he heard Ibn Juraij as saying: I used to mask my head at night and `Umar said to me: Did not you hear that Luqman had said:

د شپې نقاب ولې اچوئ؟ هغه وویل: «لقمان مقروض نه و۔» ما ته حسن د الجنید څخه، هغه د سفیان څخه روایت کړی، چې لقمان خپل زوی ته وویل: «اې زما زویه! زه د چپ پاتې کیدو له امله هیڅکله پښیمانه نه یم. که خبرې سپینې زرې وي، نو چپ پاتې کیدل سرۍ زرې دي۔» ما ته د عبدالصمد او وکیع څخه، هغوی د ابوالأشهب څخه، هغه د قتاده څخه روایت کړی، چې لقمان خپل زوی ته وویل: «اې زما زویه! له بدۍ څخه ځان جلا کړه، نو بدي به هم له تا څخه جلا شي، ځکه بدي له بدۍ پرته بل هیڅ نه زیږوي۔» امام احمد روایت کوي: ما ته د عبدالرحمن بن مهدي څخه، هغه د نافع بن عمر څخه، هغه د ابن ابي ملیکه څخه، هغه د عبید بن عمیر څخه روایت کړی، چې لقمان کله چې خپل زوی ته نصیحت کاوه، ورته وویل: «اې زما زویه! د خلکو په مجلسونو کې په دقت سره وټاکه! که داسې مجلس ومومې چې په کې الله یاد شي، نو له هغوی سره کښین. که ته عالم یې، علم دې ګټه درسوي؛ او که جاهل یې، هغوی به تا ته زده کړه ورکړي؛ او که الله د هغوی سره نیکي وغواړي، نو ته به هم له هغې ګټه واخلې۔ اې زما زویه! داسې مجلس کې مه کښینه چې په کې الله یاد نه شي! ځکه که ته عالم یې، علمدې ګټه نه درسوي؛ او که جاهل یې، هغوی به ستا جهالت زیات کړي؛ او که الله هغوی ته زیان ورسوي، ته به هم د هغوی سره اخته شې۔ اې زما زویه! د یو زورور سړي چې د مؤمنانو وینه توی کوي، ولیدو سره خوشحاله مه کیږه، ځکه الله د هغه لپاره داسې وژونکی ټاکي چې هیڅکله نه مري۔» ابومعاویه موږ ته د هشام بن عروه څخه، هغه د خپل پلار څخه روایت کړی، چې وویل:

masking during the day is humiliation and at night is dispraise. So, why do you mask yourself at night? He said: "Luqman was not indebted." I was told by Hasan after Al-Junaid after Sufyan as saying: Luqman said to his son: "0 my son! I have never regretted because of keeping silent. If words are silver, silence is golden." I was told by 'Abdul Samad and Waki' after Abul Ashhab after Qatadah as saying: Luqman said to his son: "0 my son! Set apart with evil and it will set apart with you, for evil begets nothing but evil." Narrated Imam Ahmed: I was told by 'Abdur Rahman Ibn Mahdi after Nafi' Ibn 'Umar after Ibn Abu Malikah after 'Ubaid Ibn 'Umair as saying: Luqman said to his son when he was advising him: "0 my son! Choose between gatherings (of people) precisely! If you find a gathering in which Allah is mentioned, sit yourself with them. Thus, if you are knowledgeable, your knowledge will benefit you; but, if you are ignorant, they will teach you; and if Allah wishes to do them good, you will be benefited therewith. 0 my son! Do not sit in a gathering in which Allah is not mentioned! Because if you are knowledgeable, your knowledge will not benefit you; and if you are ignorant, they will add to your ignorance; and if Allah wishes to afflict them with harm, you will be afflicted with them. 0 my son! Do not rejoice at seeing a strong man who sheds the blood of the faithful, for Allah appoints for him a killer that does not ever die." Abu Mu'awiyah told us after Hisham Ibn 'Urwah after his father as saying:

حکمت وایی: اے زما زویه! خپله خبره ښه وساته او مخ دې خندان وي، ته به د هغو کسانو په نظر کې زیات محبوب شې چې هغوی ته رزق ورکوي. او هغه وویل: په حکمت یا تورات کې ویل شوي دي: "مهرباني د حکمت سر دی." او هغه وویل: په تورات کې ویل شوي دي: "لکه څنګه چې (نورو ته) رحم کوې، همداسې به تاسو ته هم رحم وشي." او هغه وویل: په حکمت کې ویل شوي دي:

"Wisdom dictates: 0 my son: Let your speech be good and your face be smiling, you will be more loved by the people than those who give them provisions." And, he said: "It is stated in the wisdom -or the Torah - : "Kindness is the head of wisdom." And, he said: "It is stated in the Torah: "As you show mercy (to others), mercy will be shown to you." And, he said: "It is stated in the wisdom:

"تاسو به هغه څه ترلاسه کړئ چې کرئ (یا، هغه څه درو چې تاسو یې کرل)." او هغه وفرمایل: "په حکمت کې راغلي دي: «خپل ملګری او د خپل پلار ملګری سره مینه وکړه»۔" عبدالرزاق موږ ته د معمر څخه، هغه د ایوب څخه، هغه د ابو قلابه څخه روایت وکړ چې وې ویل:

"You will gain what you give (or, harvest what you grow)." And, he said: "It is stated in the wisdom: "Love your friend and the friend of your father." `Abdur Razzaq told us after Mu'amir after Ayyub after Abu Qulabah as saying:

د لقمان څخه وپوښتل شو: په صبر کې غوره څوک دی؟ هغه وویل: هغه څوک دی چې د صبر کولو وروسته ظلم نه کوي۔ هغو کسانو چې پوښتنه یې کوله ویل: په علم کې غوره څوک دی؟ هغه وویل: هغه څوک دی چې د نورو خلکو د علم په واسطه خپل علم زیات کوي۔ هغوی وپوښتل: د ټولو خلکو په منځ کې غوره څوک دی؟ هغه وویل: شتمن۔ هغوی وویل: آیا هغه څوک دی چې ملکیت او دولت لري؟ هغه وویل: نه! بلکې هغه څوک دی چې که د هغه څخه نیکي وغوښتل شي، هغه یې نه ساتي او نه یې مخه نیسي۔ او هغه څوک دی چې د نورو څخه هیڅ شی ته اړتیا نه لري۔

Luqman was once asked: Who is the best one in terms of patience? He said: It is the one who practices no harm after observing patience. Those who asked him said: Who is the best one in terms of knowledge? He said: It is he who adds to his own knowledge through the knowledge of others. They asked: Who is the best from among the whole people? He said: It is the wealthy. They said: Is it the one who has properties and riches? He said: No! But, it is the one if whose good was sought, he would not hold it back or prevent it. And, it is the one who does not need anything from others.

روایت دی له سفیان بن عیینه څخه: له لقمان څخه وپوښتل شو: د ټولو خلکو څوک بد دی؟ هغه ځواب ورکړ: هغه څوک دی چې کله یې د ګناه کار عمل کولو په حال کې وموندل شي، شرم نه احساسوي.

Narrated Sufyan Ibn 'Uyaynah: Luqman was asked: Who is the worst of all people? He replied: It is the one who does not feel shame if found committing a sinful deed.

ابو الصمد نے ہمیں مالک بن دینار کے بعد بیان کیا کہ انہوں نے کہا: میں نے حکمت کی کچھ باتیں اس طرح پائیں: "اللہ تعالیٰ ان لوگوں کی ہڈیاں بکھیر دیتا اور برباد کر دیتا ہے جو ایسی دینی رائے دیتے ہیں جو لوگوں کی خواہشات اور نفسانی خواہشوں کے موافق ہو۔" اور: "تمہارے لیے کوئی بھلائی نہیں کہ تم کوئی نئی بات سیکھو جبکہ تم اپنی پہلے سیکھی ہوئی بات پر عمل نہیں کرتے۔ یہ اس شخص کی مانند ہے جس نے خشک لکڑیوں کا ڈھیر جمع کیا، پھر اسے اٹھانے کی کوشش کی مگر اٹھا نہ سکا۔ اس کے بعد اس نے ایک اور ڈھیر جمع کیا۔" عبد اللہ بن احمد نے کہا: مجھ سے الحکم بن ابو زہیر بن موسیٰ نے الفرج بن فضالہ کے بعد ابو سعید کے واسطے سے بیان کیا کہ انہوں نے کہا: لقمان نے اپنے بیٹے سے کہا: "0

Abu As-Samad told us after Malik Ibn Dianr as saying: I found some pieces of-wisdom as follows: "Allah Almighty scatters and wastes the bones of those who give religious opinions that go with the people's lusts and desires." And, "There is no good for you that you learn something new while you do not practice what you have learnt previously. This is like a man who gathere.d a pile of dry wood, then tried to carry it but couldn't. Thereupon, he collected a second one." 'Abdullah Ibn Ahmed said: I was told by Al-Hakam Ibn Abu Zuhair Ibn Musa after Al-Faraj Ibn Fudalah after Abu Sa'id as saying: Luqman said to his son: "0

ای زما زویه! یوازې پرهیزګاره سړي دې ستا خواړه وخوري، او په خپلو کارونو کې عالمانو سره مشوره وکړه. دا هغه څه دي چې امام احمد د لقمان له حکمت څخه نقل کړي، او ما ځینې نور هم علاوه کړي چې هغه نقل کړي نه دي، او په حقیقت کې امام احمد داسې څه هم نقل کړي چې ما نه دي نقل کړي. او الله ښه پوهیږي! ابن ابي حاتم وویل: ماته زما پلار وویل، هغه العباس بن الوليد څخه، هغه زید بن یحیی بن عبید الخزاعي څخه، هغه سعید بن بشیر څخه، هغه قتادة څخه روایت کوي چې ویې ویل: الله تعالی لقمان ته اختیار ورکړ چې نبوت او حکمت یو له بل څخه وټاکي، او هغه نبوت پر حکمت ترجیح ورکړ. بیا جبرائیل راغی کله چې هغه خوب و، او حکمت یې پر هغه واچاوه. او هغه په سهار د هغې بیانول پیل کړل.

my son! Let only the pious men eat your food, and consult the scholars over your affairs." These were what Imam Ahmed quoted from the wisdom of Luqman, and I added some that he did not transmit and indeed, he -Imam Ahmed -quoted things that I did not. And, Allah knows best! Ibn Abu Hatim said: I was told by my father after Al-'Abbas Ibn Al-Walid after Zaid Ibn Yahya Ibn 'Ubaid Al-Khuza'i after Sa'id Ibn Bashir after Qatadah as saying: Allah Almighty enabled Luqman to choose between Prophethood and wisdom and he (Luqman) preferred wisdom to Prophethood. Then, Gabriel came while he was asleep and poured the wisdom over him. And, he began to pronounce it the next morning.

سعید وویل: ما قتادہ څخه واورېدل چې ویل: لقمان ته وویل شو: ته څنګه حکمت د نبوت پر ځای غوره کړ، کله چې ته د دواړو په منځ کې د انتخاب اختیار درلودی؟

Sa'id said: I heard Qatadah as saying: It was said to Luqman: How did you prefer wisdom to Prophethood when you were enabled to choose between them?

هغه وفرمایل: که الله تعالیٰ ما ته د نبوت مقام سپاری، زه به یې قبول کړم او د هغه د رضا د تر لاسه کولو لپاره به ډیر هڅه کوم، خو هغه ماته د انتخاب اختیار راکړ. زه ویریدم چې د نبوت د بار د اخیستلو لپاره به ډیر کمزوری یم، نو ما حکمت وټاکه.

He said: If Allah were to assign me with Prophethood, I would accept it and try hard to win His Pleasure, but He enabled me to choose. I feared of being too weak for Prophethood, so I chose wisdom.

دا روایت د دې لپاره په کامل ډول صحیح او معتبر نه ده، ځکه چې د سند راوي سعید بن بشیر د اعتماد وړ نه دی۔ په دې سره سره، زموږ له پخوانیو علماوو څخه ډیری، چې له ټولو مخکې مجاهد، سعید بن المسیب او ابن عباس (رضي الله عنه) وو، دې نظر ته تللي دي چې د الله تعالی دا ارشاد: {او په یقین سره مو لقمان ته حکمت ورکړ}، معنا یې: پوهه، د دین فهم او سمه قضاوت دی۔

This narration is not perfectly authentic or sound for that sub-narrator, Sa' id Ibn Bashir, is not a trustworthy one. However, many from among our earlier scholars, foremost among whom were: Mujahid, Sa'id Ibn Al-Musayyb and Ibn 'Abbas (May Allah be pleased with him) were of the viewpoint that Allah's Statement that reads: {And indeed We bestowed upon Luqman Al- Hikmah (wisdom)}, means: discretion and religious understanding.

په دې سره، هغه نبي نه و او هغ ته هيڅ شی نازل شوی نه و الوحي (ځانګړې الهي الهام).

Thereupon, he was not a Prophet and nothing has been revealed to him Al- Wahi (Divine Inspiration).