شايد هيڅ شى د سرمايه‌دارۍ د کنټرول څخه وتلې نظام د زياتيو په اړه داسې ښه ښودنه ونه کړي لکه د ډيرايټيوز بازار. وارن بفټ، چې په نړۍ کې د ترټولو بډاینو پانګوالو څخه دی او د برکشائر هاتاوي د ۱۹۶ ميليارډ ډالرو پانګونې فنډ مشر دی، ډيرايټيوز ته په ښه شهرت سره "د ډلوېزې ويجاړۍ مالي وسلې" ويلي دي. په ۲۰۰۲ کال کې د برکشائر هاتاوي د شريکانو کلنۍ راپور کې هغه وليکل: «تر هغه وخته چې ډيرايټيوز قراردادونه ضمانت يا تضمين شوي نه وي، ارزښت يې هم د هغو مقابل اړخونو د پور ورکولو وړتيا پورې تړلی وي. په دې ترڅ کې، مخکې له دې چې قرارداد حل شي، مقابل اړخونه د خپلو اوسنيو عوايدو په بيانونو کې ګټې يا تاوانونه - ډېری وخت ډېر لوی - ثبتوي، پرته له دې چې يوه پيسه هم ولېږدي. د ډيرايټيوز قراردادونو لړۍ يوازې د انسان (يا ځينې وخت، داسې ښکاري، لیونيو) د تصور په واسطه محدوده ده». بفټ دا خبرې د خپلې شخصي تجربې پر بنسټ کولې، ځکه هغه يو کوچنی امريکايي بيمه شرکت اخيستی و چې په خپلو کتابونو کې يې د ډيرايټيوز يو پورټفوليو درلوده. د دې ارزښت په اړه د شکمنتيا څرګندولو وروسته، بفټ امر وکړ چې پورټفوليو وپلورل شي. د څو ميليونو ډالرو تاوان او د ۶۷۰ څخه زياتو مقابل اړخونو (هغه ادارې چې د معاملې بل اړخ دی) اړيکو څخه تېرېدو وروسته، کار بشپړ شو.

Perhaps nothing characterises better the excesses of a capitalist system out of control than the Derivatives market. Warren Buffett one of the wealthiest investors in the world and doyen of Berkshire Hathaway’s $196 billion investment fund famously described derivatives as “financial weapons of mass destruction”. In Berkshire Hathaway's annual report to shareholders in 2002, he said, “Unless derivatives contracts are collateralized or guaranteed, their ultimate value also depends on the creditworthiness of the counterparties to them. In the meantime, though, before a contract is settled, the counterparties record profits and losses - often huge in amount - in their current earnings statements without so much as a penny changing hands. The range of derivatives contracts is limited only by the imagination of man (or sometimes, so it seems, madmen)”. Buffett was speaking from first hand experience having bought a small US Insurance company which had a derivatives portfolio on its books. After expressing scepticism over its seemingly inflated valuation, Buffett ordered the portfolio to be liquidated. After several million dollars of losses and wading through over 670 counterparty (the institution on the other side of the transaction) relationships the job was done.

ڈیریویټیوز بازار په تیرو لسو کلونو کې تقریباً په چټکۍ سره وده کړې ده او اوس د هغې اندازه د ۵۰۰ ټریلیون ډالرو او ۱۰۰۰ ټریلیون ډالرو (یو کوډرلین) ترمنځ اټکل شوې ده۔ دا کچه د نړۍ په کچه د "ریښتیني" اقتصاد د ۵۰ ټریلیون ډالرو اټکل شوې اندازې څخه ډېره لویه ده۔ د ڈیریویټیوز بازار ډېر برخه غیر منظم دی او د OTC (د کاونټر پر مخ) بازار په نښه کېږي، کوم چې په عمده توګه د معاملو د تړونیزو خواګانو لخوا، یعنې بانکونو، پانګونې شرکتونو، هیج فنډونو او د دوی پېرودونکو لخوا اداره کېږي، چې د ښاروالیو، شورا ګانو، تقاعدي صندوقونو او شتمنو افرادو څخه جوړ دي۔ د نړیوالو تصفیو بانک (Bank for International Settlements) په وینا، د ۲۰۰۷ د دسمبر تر میاشتې پورې د OTC بازار د اسمي ارزښت له مخې ۵۹۶ ټریلیون ډالره ارزښت درلود۔ ڈیریویټیوز په اصل کې هغه مالي وسایل دي چې ارزښت یې د لاندې مالي وسایلو په ارزښت پورې تړلی وي۔ دا هغه تړونونه دي چې د اجناسو، ونډو، ګروي پورونو، د املاکو پورونو، بانډونو، سود کچو، د بدلون نرخونو، یا شاخصونو (د سټاک مارکېټ شاخصونه، د مصرف د بیو شاخص او داسې نور) د بدلون یا نرخونو پر بنسټ ولاړ وي، نه دا چې په حقیقي شتمنیو باندې مستقیمه معامله وشي۔ ڈیریویټیوز فیوچرز، فارورډز، آپشنز او سوایپس شامل دي۔

The derivatives market has grown almost exponentially over the past 10 years and is now estimated at between $500 trillion and $1,000 trillion (a quadrillion) in size. A level that dwarfs the “real” economy which is estimated at $50 trillion worldwide. Most of the derivatives market is un-regulated and is characterised by the OTC (over the counter) market which is effectively managed by contracting parties to the transactions, mostly banks, investment firms, hedge funds and their customers which include municipal bodies, councils, pension funds and wealthy individuals. According to the Bank for International Settlements as of December 2007 the OTC market was worth $596 trillion in notional value. Derivatives are in essence financial instruments whose value depends on the value of underlying financial instruments. They are contracts which depend on the performance or movement in prices of assets rather than transactions involving the actual assets themselves, and include commodities, equities, mortgages, real estate loans, bonds, interest rates, exchange rates, or indices (stock market indexes, consumer price index, etc.). Derivatives include futures, forwards, options and swaps.

د ډیرو خپرو شویو کارونو په پام کې نیولو سره، د ډیریوټیوز (derivatives) اصلي اعلان شوی کارن د خطر کمول دي. خو په حقیقت کې، د رامینځ ته شویو ډیریوټیوز د ځانګړتیاو، د دوی د ریښتیني نړۍ څخه د لرې والي، د دوی د پراخ اندازې، او دا چې دوی د ډیرو موسسو له خوا د پیچلو مقابل اړخ (counterparty) اړیکو له لارې ساتل کیږي، دا پوښتنه پیدا کوي چې ایا دوی د یوې ډیره ښه ترتیب شوې لارې پرته بل څه ترلاسه کوي که نه، چې د یوه ډیر لوی پیمانې پر ټکي لوبه وشي، کوم چې په ښکاره ډول ویجاړوونکی دی. د دې مقالې په ضمیمه کې د دغو معاملو د جزئیاتو د پراخولو لپاره د ډیریوټیوز دریو مشهورو ډولونو، یعنې CDOs، Credit Default Swaps او Currency Swaps، معرفي شوي دي.

The main publicised use for derivatives is to reduce risk. But in fact due to the nature of the derivatives developed and their disconnect from the real world, their sheer scale, and the fact that they are held by such a multitude of institutions via complex counterparty relations, it is questionable as to whether they are achieving anything other than a highly tuned means to gamble on a simply catastrophic scale. To amplify on to the detail of these transactions three popular forms of derivatives; CDOs, Credit Default Swaps and Currency Swaps are presented in the Appendix of this paper.