ممکن ده امام الحافظ یونس بن بکیر بن واصل الکوفی الشیبانی د ژوند نامه کې تر ټولو غوره او متوازن ځای هغه دی چې د "سیر أعلام النبلاء" په کتاب کې راغلی دی.

Perhaps the best place to start in respect to the rich and balanced biography of the Imam Al-Hafizh Yunus bin Bukair bin Wasil Al-Kufi Ash-Shaibani, is what is found in the book “Siyar A’alam An- Nubulaa’”:

په «سیر اعلام النبلاء» کې راغلي دي [په تشکیل سره او د چاپ سره سم] (17/254/71):

- The following came stated in “Siyar A’alam An-Nubulaa’” [With Tashkil and in conformity to the print] (17/254/71):

یونس بن بکیر بن واصل الکوفی – امام، حافظ، صدوق؛ د «المغازي» او «السیر» (سیرت) مؤلف. هغه په کنیت «ابو بکیر» مشهور دی. کنیت یې «ابو بکر الکوفي» او «الحمّال» دی، او د بکر او عبدالله پلار دی. هغه له لاندې کسانو روایت کوي: هشام بن عروه، سلیمان الاعمش، طلحه بن یحیی، زکریا بن ابي زائدة، محمد بن اسحاق (چې له هغه ډېر روایتونه کوي)، عمر بن ذر، کهمس بن الحسن، مطر بن میمون المحاربي، النضر ابو عمر الخزاز، السري بن اسماعیل، ابو خالده خالد بن دینار، اسباط بن نصر، علي بن الهزوار، یونس بن ابي اسحاق، ابو کعب (د «الحریر» مؤلف)، حجاج بن ابي زینب، شعبه او خلق. او لاندې کسان له هغه روایت کوي: سعدویه، ابن نمیر، اسحاق بن موسی الخطمي، ابو خیثمة، ابو کریب، حجاج بن ابي زینب، حناد، یحیی بن معین، محمد بن المثنّى، عبید بن یعیش، ابو سعید الاشج، سفیان بن وکیع، عقبة بن مکرم الضبي، محمد بن عثمان بن کرامة، احمد بن محمد بن یحیی القطان، احمد بن عبدالجبار العطاردي او نور. عباس د ابن معین څخه روایت کوي چې ویې ویل: [هغه (یعنې ابو بکیر) صدوق (ریښتونی) دی]. مدار بن محمد او عثمان بن سعید د ابن معین څخه روایت کوي: هغه ثقه (معتبر او باوري) دی. عثمان بن سعید د هغه په اړه ویلي دي: [په هغه کې هیڅ عیب یا ستونزه نشته]. ابراهیم بن عبدالله بن الجنید د یحیی بن معین څخه روایت کوي چې ویې ویل: [هغه (ابو بکیر) ثقه صدوق (ریښتونی او باوري) دی]. خو هغه د جعفر بن یحیی البرمکي سره ملګری و چې بډایه سړی و. بیا یو سړي ورته وویل: "دوی دا او دا دلیل سره د هغه په زندیق (بې دینه) تورونه لګوي". نو هغه وویل: [دا دروغ دی]. بیا یحیی وویل: [ما ولیدل چې د ابو شیبه دوه زامن ورته راغلل، خو هغه یې لیرې کړل. دوی له هغه کتاب وغوښت، خو هغه ورنه کړ. بیا دوی د هغه په اړه خبرې کولې ولاړل]. احمد بن عبدالله العِجلی نے کہا: [بکر بن یونس ابو بُکیر کے بارے میں: ان پر کوئی اعتراض یا مسئلہ منسوب نہیں۔ ان کے والد جعفر کے دور میں ظلم کی عدالت کے ذمہ دار تھے، اور بعض لوگوں نے دونوں (یعنی ان اور ان کے والد) کو ضعیف (روایت قبول کرنے کے لحاظ سے کمزور) قرار دیا]۔ ابن ابی حاتم نے کہا: [ابو زرعہ سے پوچھا گیا: "ان کے بارے میں آپ کو کس بات پر اعتراض ہے؟" انہوں نے جواب دیا: "جہاں تک حدیث کا تعلق ہے تو میں انہیں نہیں جانتا۔" ابو حاتم نے کہا: ان کا درجہ صِدق (سچائی) کا ہے]۔ ابو عبید نے ابو داؤد سے روایت کیا، انہوں نے کہا: [وہ میرے نزدیک حجت نہیں۔ انہوں نے ابن اسحاق کا کلام لے کر اسے احادیث کے ساتھ جوڑ دیا۔ انہوں نے ابن اسحاق سے (یرلاب) یعنی محض روایت کے طور پر سنا]۔ نسائی نے کہا: [وہ قوی نہیں] اور ایک بار کہا: [وہ ضعیف ہیں]۔ ابن حبان نے انہیں دیگر کے ساتھ قوی قرار دیا۔ ابن معین سے بھی روایت ہے کہ انہوں نے کہا: [وہ ثقہ ہیں، سوائے اس کے کہ وہ مرجئی ہیں جو حکمران کی پیروی کرتے ہیں]۔ ابو اسحاق الجوزجانی نے کہا: [ان کے معاملے میں احتیاط سے کام لینا چاہیے (یا تحقیق کرنی چاہیے)]۔ علی بن المدینی نے کہا: [میں نے ان سے لکھا ہے لیکن میں ان سے روایت نہیں کرتا]۔ محمد بن عثمان بن ابی شیبہ نے کہا: [یحییٰ بن الحمانی نے مجھ سے کہا: "میں یونس سے روایت کی اجازت نہیں دیتا"]۔ محمد بن عبداللہ بن نمیر اور عبید بن یعیش نے کہا: [وہ ثقہ (معتبر، قابلِ اعتماد) ہیں۔ مسلم نے ان سے شواہد میں روایت کی ہے، لیکن اصول میں نہیں۔ (مترجم کا نوٹ: اصول وہ احادیث ہیں جن کی سند سب سے مضبوط ہو، اور شواہد وہ ہیں جو اتنی مضبوط نہ ہوں۔ کہا جاتا ہے کہ مسلم ہر باب (یا موضوع) کا آغاز اصول سے کرتے اور پھر شواہد لاتے تھے)]۔ عبدالرحمٰن بن صالح نے روایت کیا: یونس نے ہمیں یونس بن عمرو سے بیان کیا، انہوں نے اپنے والد سے، انہوں نے البراء سے، انہوں نے زید بن حارثہ سے، کہ انہوں نے کہا: "اے اللہ کے رسول ﷺ! تاسو زما او د حمزہ بن عبد المطلب ترمنځ وروڼۍ قائمه کړې ده۔

“Yunus bin Bukair bin Wasil Al-Kufi – The Imam, the Hafizh, the truthful (Saduq); author of Al-Maghazi and As-Siyar (Seera). He is known as: Abu Bukair. His Kinayah is Abu Bakr Al-Kufi, Al-Hammal, and he is the father of Bakr and Abdullah. He related from: Hisham bin ‘Urwah, Sulaiman Al-Aa’mash, Talha bin Yahya, Zakariya bin Abu Za’idah, Muhammad bin Ishaq (from who he related a great deal), ‘Umar bin Darr, Kahmas bin Al-Hasan, Matar bin Maymun Al-Muharibi, An-Nadr Abu ‘Umar Al-Khazzar, As-Sariy bin Isma’il, Abu Khaldah Khalid bin Dinar, Asbat bin Nadr, ‘Ali bin Al- Hazawwar, Yunus bin Abu Ishaq, Abu Ka’ab (the author of “Al-Harir”, Hajjaj bin Abu Zainab, Shu’bah and Khalq. And the following related from him: Sa’duwaih, Ibn Numair, Ishaq bin Musa Al-Khatumi, Abu Khaithama, Abu Kuraib, Hajjaj bin Abu Zainab, Hannad, Yahya bin Ma’een, Muhammad bin Muthanna, ‘Ubaid bin Ya’ish, Abu Sa’id Al-Ashajj, Sufyan bin Wakee’, ‘Uqbah bin Mukram Ad-Dibbiy, Muhammad bin Uthman bin Karamah, Ahmad bin Muhammad bin Yahya Al-Qattan, Ahmad bin Abdul Jabbar Al- ‘Utaridiy and others. ‘Abbas related from Ibn Ma’een (who said): [He (i.e. Abu Bukair) was Saduq (truthful/honest)]. Mudar bin Muhammad and Uthman bin Sa’id related from Ibn Ma’een: He was Thiqah (trustworthy/reliable). Uthman bin Sa’id said concerning him: [He has no issue or problem associated with him]. Ibrahim bin Abdullah bin Al-Junaid related from Yahya bin Ma’een who said: [He (Abu Bukair was Thiqah Saduq (Truthful and reliable)]. However, he was in the company of Ja’far bin Yahya Al-Barmakiy, who was well to do. Then a man said to him: “They accuse him (i.e. Abu Bukair) of being a Zindiq (heretic) for this and that reason”. And so, he said: [It is a lie]. Then Yahya continued: [I saw the two sons of Abu Shaib’ah approach him but he sent them away. They requested a book from him but he did not give it to them. They then went off speaking about him”. Ahmad bin Abdullah Al-‘Ijliy said: [(Concerning) Bakr bin Yunus Abu Bukair: He has no issue or problem associated with him. His father was in charge of the court of unjust acts under (the rule) of Ja’far and some people classified them both (i.e. him and his father) as being Da’if (weak in respect to acceptance of narration]. Ibn Abu Hatim said: [Abu Zur’ah was asked: “What matter do you disapprove of in respect to him?” He replied: “As for in respect to the Hadith, then I don’t know him” Abu Hatim said: His place (position) is of Sidq (truthfulness)]. Abu Ubaid related from Abu Dawud who said: [He is not a Hujjah (authoritative source) with me. He took the speech of Ibn Ishaq and then linked it to the Ahadeeth. He heard (received) from Ibn Ishaq by relation (يرلاب)]. An-Nasa’i said: [He is not strong] and ِ once he said: [He is Da’if] (weak). Ibn Hibban classified him as being strong in addition to others. It was also related from Ibn Ma’een, that he said: [He is Thiqah (reliable, trustworthy), except he is a Murji’ who follows the Sultaan (authority)]. Abu Ishaq Al-Juzjaniy said: [His matter should be considered carefully (or verified)]. ‘Ali bin Al- Madini said: [I wrote (recorded) from him but I do not narrate from him]. Muhammad bin Uthman bin Abu Shaibah said: [Yahya bin Al- Himani said to me: “I do not permit the relation (i.e. of Hadith) from Yunus”]. Muhammad bin Abdullah bin Numair and Ubaid bin Ya’ish said: [He is Thiqah (trustworthy, reliable). Muslim related from him in the Shawahid but not the Usool (Translator’s note: The Usool are the Hadith with the strongest chain (Isnad) and the Shawahid are those which are not as strong. It is said that Muslim began each chapter (or topic) with the Usool and followed with the Shawahid). Abdur Rahman bin Salih related: Yunus related to us from Yunus bin ‘Amr, from his father, from Al-Baraa’, from Zaid bin Harithah, that he said: “O Messenger of Allah! You have established a brotherhood between me and Hamza bin Abdul Muttalib”.

یونس په ۱۹۹ هجري کال کې، کله چې نږدې ۸۰ کلن و، وفات شو۔ ابو جعفر بن المقیّر او یوې ډلې (جماعة) راته خبر ورکړ، هغوی وویل: یحیی بن قمیرة له شهدة څخه روایت کوي، هغه له ابو غالب الباقلاني څخه، هغه له ابو علي بن شاذان څخه، هغه له احمد بن عثمان الادمي څخه، عبدالله بن اسماعیل الهاشمي، ابو سهل بن زیاد او عثمان بن السماک څخه، چې ټولو وویل: احمد بن عبدالجبار راته له یونس بن بکیر څخه خبر ورکړ، هغه له هشام بن عروة څخه، هغه له خپل پلار څخه، هغه له عایشې څخه، چې وې ویل: "زما مور ما ته پاملرنه کوله او غوښتل یې چې ما د یوې چاغوالي (غوړي) سره موټی کړي، ترڅو ما د رسول الله ﷺ ته وړاندې کړي. دا کار ونه شو، تر دې چې ما کجورې له خیار سره وخوړې. بیا ما د چاغوالي ترټولو غوره کچه تر لاسه کړه۔" [د نقل پای]

Yunus passed away in the year 199 AH when he was close to 80 years of age. Abu Ja’far bin Al-Muqayyir and a group (Jama’ah) informed us: They said: Yahya bin Qumaira related from Shuhda, from Abu Ghalib Al- Baqilani, from Abu ‘Ali bin Shadhan, from Ahmad bin Uthman Al- Adami, Abdullah bin Isma’il Al-Hashimi, Abu Sahl bin Ziyad and Uthamn bin As-Sammak who (all) said: Ahmad bin Abdul Jabbar informed us from Yunus bin Bukair, from Hisham bin ‘Urwah, from his father, from ‘A’ishah, who said: “My mother was treating me, wanting to fatten me up with some fatness, to present me to the Messenger of Allah (peace be upon him). That didn’t work until I ate dates with cucumber. I then attained the best level possible of fatness” [End of Quote].

د «الکامل فی ضعفاء الرجال» کتاب کې (۸/۵۲۱/۲۰۸۴) دا راغلي دي:

- The following came in the book “Al-Kamil Fee Du’afaa Ar-Rijal” (8/521/2084):

د یونس بن بُکیر الشیبانی الکوفی په اړه، چې کنیت یې ابوبکر و — ما له ابن حماد څخه اوریدلي دي: السعدي وویل: [د یونس بن بُکیر په اړه، د هغه کار باید په دقت وڅیړل شي (یا تحقیق شي) ځکه چې هغه له لاري (طریق) څخه منحرف و]۔ یوسف بن ابراهیم الطبري له احمد بن ابي خیثمه څخه روایت کوي، هغه له عبید بن یعیش څخه، هغه له یونس بن بُکیر او ابوبکر الشیبانی څخه، او هغه ثقه و (معتبر، باوري). ابو یعلی روایت کوي: ما القاسم بن ابي شیبه ته اوریدل چې وایي: یونس بن بُکیر، چې د نمیر یو شیخ و، زموږ ته روایت وکړ۔ زموږ ته روایت شوي دي چې محمد بن یحیی بن آدم او الحسین بن عیاش، دواړه له مصر څخه، ویل: زموږ ته روایت شوي دي چې ابراهیم بن ابي داود له محمد بن عبدالله بن نمیر څخه د یونس بن بُکیر په اړه وپوښتل؟

“(Concerning) Yunus bin Bukair Ash-Shaibani Kufi; known by the title Abu Bakr – I heard from Ibn Hammad: As-Sa’di said: [(Concerning) Yunus bin Bukair, his matter should be considered carefully (or verified) due to his divergence from the path (Tariq)]. Yusuf bin Ibrahim At-Tabari related from Ahmad bin Abu Khaithama, from Ubaid bin Ya’ish, from Yunus bin Bukair and Abu Bakr Ash-Shaibani and he was Thiqah (Trustworthy, reliable). Abu Ya’la related I heard Al-Qasim bin Abu Shaibah saying: Yunus Bin Bukair related to us; (who was) a Sheikh from Numair. It was related to us that Muhammad bin Yahya Bin Adam and Al-Hussein bin ‘Iyad, both of whom are from Egypt, said: It was related to us that Ibrahim bin Abu Dawud asked Muhammad bin Abdullah bin Numair concerning Yunus bin Bukair?

هغه ځواب ورکړ: [ثقه، معتبر او د اعتماد وړ، او په اوږدو خبرو کې یې وویل]. ویې ویل: ما یحییٰ بن معین نه د یونس بن بُکیر په اړه پوښتنه وکړه، هغه وویل: (هغه) صدوق مسلم دی (ریښتونی)۔ محمد بن علي د عثمان نه روایت کوي: ما یحییٰ بن معین نه د یونس بن بُکیر او د هغه د حدیث په اړه پوښتنه وکړه۔ هغه وویل: [ثقه (معتبر، د اعتماد وړ)]۔ عثمان وویل: [د یونس په اړه اختلاف دی]۔ په بل حالت کې عثمان وویل: [نو یونس بن بُکیر کې هیڅ ستونزه یا عیب نشته]۔ عبدان د عقبه بن مکرم نه روایت کوي، هغه د یونس بن بُکیر نه، هغه د هشام بن عروه نه، هغه د خپل پلار نه، هغه د عایشې نه، چې نبي ﷺ وفرمایل: "پاکولو (استنجاء) د درې ډبرو سره کیږي"۔ دا روایت د مغیره بن عبدالرحمن او مبشر بن عبید او نورو لخوا هم په مَوصول (له پیل نه تر پایه پوره متصل) شکل کې روایت شوی دی۔ ابن نجیه د محمد بن اسماعیل البخاري نه روایت کوي، هغه د عبید بن یعیش نه، هغه د یونس بن بُکیر نه، هغه د هشام بن عروه نه، هغه د ابي الزناد نه، هغه د الاعرج نه، هغه د ابوهریره نه: چې رسول الله ﷺ وفرمایل: "دجال به مدینې ته نه ننوځي"۔ عبدان د بقیه نه، هغه د ابن مکرم نه، هغه د یونس بن بُکیر نه، هغه د هشام بن عروه نه، هغه د ابي الزناد نه، هغه د الاعرج نه، هغه د ابوهریره نه روایت کوي: [چې رسول الله ﷺ وفرمایل: "عیسی بن مریم به نازل شي او د خلکو تر منځ به څلويښت کاله پاتې شي"۔ وویل شو: "ای ابوهریره، ایا یو کال به د یو کال په شان وي؟" هغه وویل: "دا په همدې ډول ویل شوي دي"]۔

He replied: [Satisfactory/accepted Thiqah (trustworthiness, reliability) and he spoke at length]. He said: I asked Yahya bin Ma’een about Yunus bin Bukair and said: (He is) Saduq Muslim (Truthful)]. Muhammad bin ‘Ali related from Uthman: I asked Yahya bin Ma’een about Yunus bin Bukair and concerning his Hadith. He said: [Thiqah (trustworthy, reliable). Uthman said: [There is disagreement concerning Yunus]. In another situation Uthman said: [Therefore, Yunus bin Bukair has no issue or problem associated with him]. Abdan related from ‘Uqbah bin Mukram, from Yunus bin Bukair, from Hisham bin ‘Urwah, from his father from A’ishah, that the Nabi (peace be upon him) said: “The cleaning is (done) with three stones”. This was also related in a Mawsul (connected completely from beginning to end) form by Mughirah bin Abdur Rahman and Mubash’shir bin Ubaid, among others. Ibn Najiya related from Muhammad bin Isma’il Al-Bukhari, from Ubaid bin Ya’ish, from Yunus bin Bukair, from Hisham bin ‘Urwah, from Abi Az-Zinad, from Al-Aa’raj, from Abu Hurairah: That the Messenger of Allah (peace be upon him) said: “Ad-Dajjal will not descend upon (i.e. enter) Al-Madinah”. ‘Abdan related from Baqiya, from Ibn Mukram, from Yunus bin Bukair, from Hisham bin ‘Urwah, from Abu Az-Zinad from Al-Aa’raj, from Abu Hurairah: [That the Messenger of Allah (peace be upon him) said: “Iesa, the son of Maryam, will descend and remain among the people for forty years” It was said: “O Abu Hurairah, will a year be like a year?” He said: “This is how it was said”].

د ابو هریره رضی الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله ﷺ فرمایلي دي: «که چیرې په تاسو کې د چا د لوښي څخه سپی ولیکي (یا څښي)، نو دا لوښی اووه ځله ومینځئ.»

‘Abdan related from ‘Uqbah bin Mukram, from Yunus bin Bukair, from Hisham bin ‘Urwah, from Abu Az-Zinad, from Al-Aa’raj, from Abu Hurairah: That the Messenger of Allah (peace be upon him) said: “If a dog licks (or drinks from) a vessel of anyone of you, then wash it seven times”.

عبدان نے عُقبہ سے، انہوں نے یونس بن بُکیر سے، انہوں نے ہشام بن عروہ سے، انہوں نے اپنے والد سے، اور انہوں نے عبداللہ بن عمر سے روایت کیا کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "بکریوں کے باڑے میں نماز پڑھو اور اونٹوں کے بیٹھنے کی جگہ میں نماز نہ پڑھو"۔ انہوں نے کہا: ہشام (بن عروہ) سے یہ احادیث یونس بن بُکیر کے ذریعے معروف ہیں جنہوں نے ان سے روایت کیا۔ عبداللہ بن محمد بن عبدالعزیز نے عبدالرحمن بن سُبیح سے روایت کیا، انہوں نے یونس بن بُکیر سے، انہوں نے یونس بن عمرو سے، انہوں نے اپنے والد سے، اور انہوں نے براء بن عازب سے، انہوں نے زید بن حارثہ سے، جنہوں نے کہا: "اے اللہ کے رسول! آپ ﷺ نے میرے اور حمزہ بن عبدالمطلب کے درمیان بھائی چارہ قائم فرمایا ہے"۔ اس سند میں جو یونس بن عمرو مذکور ہے، وہ یونس بن ابو اسحاق السبیعی ہیں، جبکہ ابو اسحاق کا نام عمرو بن عبداللہ ہے۔ ابن السائد نے احمد بن عبدالجبار التمیمی سے، انہوں نے یونس بن بُکیر سے، انہوں نے محمد بن اسحاق سے روایت کیا۔ عطاء سے، انہوں نے ابو ہریرہ سے روایت کیا، انہوں نے کہا: "تہامہ کے لوگ بکریوں کے ساتھ ویسا ہی معاملہ کرتے تھے جیسا ہم بکریوں اور اونٹوں کے ساتھ کرتے ہیں"۔ ابن السائد نے کہا: [اس بارے میں میں نے ابو ہریرہ سے اس روایت کو یونس بن بُکیر کے علاوہ کسی اور سے نہیں دیکھا، جنہوں نے اسے ابو اسحاق اور ان کے علاوہ دوسروں سے روایت کیا۔ یہ روایت عطاء سے ایک جماعت نے بھی نقل کی ہے، اور ان سب نے اس کی سند کو عطاء پر روک دیا (یعنی موقوف رکھا)۔

‘Abdan related from ‘Uqbah, from Yunus bin Bukair, from Hisham bin ‘Urwah, from his father, from Abdullah bin ‘Umar: The Messenger of Allah (peace be upon him) said: “Perform the prayer in the sheep-pen and do not pray in the resting place of the camels”. He said: These Ahadeeth from Hisham (bin ‘Urwah) are known by way of Yunus bin Bukair who related from him. Abdullah bin Muhammad bin Abdul Aziz related from Abdur Rahman bin Subaih, from Yunus bin Bukair, from Yunus bin ‘Amr, from his father, from Al-Barraa’ bin ‘Azib, from Zaid bin Harithah, who said: “O Messenger of Allah you have established a brotherhood between myself and Hamza bin Abdul Muttalib”. The Yunus bin ‘Amr mentioned in this Isnad (chain of transmitters) here, is Yunus bin Abu Ishaq As-Sabi’iy while the name of Abu Ishaq is ‘Amr bin Abdullah. Ibn As-Saa’id related from Ahmad bin Abdul Jabbar At-Tamimi, from Yunus bin Bukair, from Muhammad bin Ishaq. From ‘Ataa, from Abu Hurairah, who said: “The people of Tihamah used to deal with sheep as we deal with sheep and camels”. Ibn As-Saa’id said: [I have not seen in respect to this, that it was related from Abu Hurairah except via Yunus bin Bukair and he related it from Abu Ishaq and other than him. It was also related from ‘Ataa by a group and all of them halted it (i.e. the Isnad) at ‘Ataa.

ابویعلیٰ نے عقبہ بن مکرم سے روایت کی، انہوں نے یونس بن بکیر سے، انہوں نے سلیمان الاعمش سے، انہوں نے انس بن مالک سے، جنہوں نے فرمایا: [رسول اللہ ﷺ ایک شخص کی عیادت کے لیے تشریف لے گئے (بیماری کی وجہ سے)، وہ شخص بیماری کی شدت سے کمزوری میں مرغی کی مانند ہو گیا تھا۔ رسول اللہ ﷺ نے اس سے فرمایا: "کیا تم دعا کیا کرتے تھے یا اللہ سے (یعنی اس کی صحت کے لیے) کچھ مانگتے تھے؟" اس نے جواب دیا: "جی ہاں، میں یہ کہا کرتا تھا: اے اللہ! آخرت کی میری سزا دنیا ہی میں جلد دے دے (یعنی اس کی جگہ لے لے)۔" رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "تم اسے برداشت نہیں کر سکتے۔ بہتر یہ ہوتا کہ تم یوں کہتے: اے میرے رب! دنیا میں بھلائی عطا فرما، آخرت میں بھی بھلائی عطا فرما اور ہمیں آگ کے عذاب سے بچا۔" پھر اس نے یہی دعا کی اور شفایاب ہو گیا]۔ ابویعلیٰ نے عقبہ سے، انہوں نے یونس سے، انہوں نے سلیمان الاعمش سے روایت کی، جنہوں نے فرمایا: [میں نے انہیں (یعنی حدیث کو) انس سے مرفوع انداز میں بیان کرتے ہوئے سنا۔ آپ ﷺ نے فرمایا: "اگر کوئی شخص کسی عورت سے نکاح کرے، تو اگر وہ کنواری ہو تو وہ اس کے ساتھ سات راتیں گزارے، اور اگر وہ پہلے شادی شدہ ہو تو تین راتیں گزارے، پھر (باقی وقت) تقسیم کرے"]۔ انہوں نے کہا: یہ دونوں حدیثیں، یعنی الاعمش اور انس سے مروی، یونس کے واسطے سے معروف ہیں۔

Abu Ya’la related from ‘Uqbah bim Mukram, from Yunus bin Bukair, from Sulaiman Al-Aa’mash, from Anas bin Malik who related: [The Messenger of Allah (peace be upon him) went to a man to visit him (due to sickness) and he had become like a chicken (in terms of frailty) due to the severity of the illness. The Messenger of Allah (peace be upon him) said to him: “Have you been making supplication or asking Allah (i.e. for his health)?”. He replied: “Indeed, yes I have been. I say: O Allah, please hasten in the Dunyaa (life of this world) my punishment of the hereafter (i.e. replace it)”. The Messenger of Allah (peace be upon him) the said: “You would not be able to bear that. Rather, it would be better if you said: My Lord, grant me good in the life of this world and grant be good in the hereafter and protect me from the punishment of the fire”. He then said it and recovered]. Abu Ya’la related from ‘Uqbah, from Yunus, from Sulaiman Al- Aa’mash who said: [I heard him mentioning it (i.e. the Hadith) from Anas, in a Marfou’ manner. He said: “If a man marries a woman, then if she was a virgin he engages with her seven times. And if she had previously been married, then he engages with her three times and thereafter distribute it”]. He said: These two Hadith from Al-Aa’mash and Anas are known through Yunus.

احمد بن حفص نے اسحاق بن موسیٰ الانصاری سے، انہوں نے یونس بن بُکیر بن واصل الشیبانی سے، انہوں نے ہشام بن سعد القرشی سے، انہوں نے زید بن اسلم سے، انہوں نے ابن عمر سے روایت کیا، جنہوں نے کہا: [کہ نبی ﷺ نے ایک یہودی عورت کو رجم کیا]۔ انہوں نے کہا: یونس بن بُکیر کی طرف وہ بات منسوب ہے جو غرائب میں سے ذکر کی گئی ہے (یعنی وہ حدیث جو صرف ایک ہی راوی کے ذریعے نقل ہوئی ہو)، اور دوسروں کے ساتھ۔ ابن معین اور ابن نمیر جیسے ائمہ، اور دوسرے، نے اس کی توثیق کی ہے (یعنی انہیں ثقہ قرار دیا ہے)۔" [اقتباس کا اختتام]

Ahmad bin Hafs related from Ishaq bin Musa Al-Ansari, from Yunus bin Bukair bin Wasil Ash-Shaibani, from Hisham bin Sa’d Al-Qurashi, from Zaid bin Aslam, from Ibn ‘Umar, who said: [That the Prophet (peace be upon him) stoned a Jewish woman]. He said: There is attributed to Yunus bin Bukair what has been mentioned from the Ghara’ib (i.e. hadith that has only been related via one narrator) among others. The Imams like Ibn Ma’een and Ibn Numair, among others, have authenticated him (i.e. declared him to be Thiqah)” [End of Quote].

امام الحافظ احمد بن حجر العسقلانی نے مختلف آرا کے درمیان توازن قائم کرنے کی کوشش کی، تاہم وہ اسے مکمل طور پر درست طریقے سے پیش نہ کر سکے۔ انہوں نے اپنی کتاب "تقریب التہذیب" (3/124) میں فرمایا: "یونس بن بکیر بن واصل الشیبانی؛ ابوبکر الجمال الکوفی، صدوق ہیں جو غلطیاں کرتے تھے۔ وہ نویں طبقے سے ہیں۔ ان کی وفات 99 ہجری (یعنی 199 ہجری) میں ہوئی۔"

- The Imam Al-Hafidh Ahmad bin Hajar Al-Asqalani attempted a balanced reconciliation between the views expressed, however he did not render it entirely accurately. He said in his “Taqrib At-Tahdhib” (3/124): “Yunus bin Bukair bin Wasil Ash-Shaibani; Abu Bakr Al-Jamal Al-Kufi, is Saduq (truthful person) who made errors. He is from the ninth. He died in the year 99 (i.e. 199 AH)” .

زه وایم: حقیقت دا دی چې دا سړی ثقه صدوق دی (باوري، معتبر او ریښتیا ویونکی)، لکه څنګه چې د الجرح و التعدیل د علم امامانو امام، ابو زکریا یحیی بن معین، تصدیق کړی دی. هغه دده پیژندنه درلودله، ځکه هغه (یونس بن بکیر) د ابو زکریا د عالمانو له نسل څخه و. هغه د ده مجلسونو کې حاضریده، د ده خبرونه تعقیبول او د ده حدیثونه یې په ښه توګه زده کول. امام ابو زکریا د زرګونو زرګونو حدیثي طرقو ثبت کړي وو او په ټوله نړۍ کې هیچا د دې په برخه کې د ده ترڅنګ رسیدلی نه دی. له دې سره سره، لازمه ده چې هغو کسانو ته ځواب ورکړل شي چې ده ته یې ناباوري ویلې یا د ده په اړه یې شک کړی دی. دا ځکه چې د امام ابو زکریا د لوړ مقام سره سره، هغه بیا هم معصوم نه و او د هر شي علم یې نه درلود.

I say: The truth is that the man is Thiqah Saduq (Trustworthy, reliable and truthful), just as the Imam of the Imams of the science of Al-Jarh and At-Ta’dil, Abu Zakariyah Yahya bin Ma’een, has attested to. He had known him as he (Yunus bin Bukair) was from the generation of the scholars of Abu Zakariya. He attended his sessions (or lessons), pursued his news and studied his Hadith his Hadith thoroughly. Imam Abu Zakariya had recorded thousands and thousands of Ahadeeth paths and no one in the entire world has got close to him in respect to that. Despite that, it is still necessary to respond to those who declared him unreliable or were unsure about him. That is because, in spite of the distinguished position of Imam Abu Zakariya, he is nevertheless not infallible and had not encompassed the knowledge of every matter.

جہاں تک اُس بات کا تعلق ہے جو یونس بن بُکیر کے حاکموں سے تعلقات اور اُن کے مذہبی مسلک کے بارے میں ذکر کی گئی — یعنی اُن کا تشیع سے تعلق ہو یا اُس کا نہ ہونا — تو اُن سب باتوں کا ہم سے کوئی سروکار نہیں۔ غالباً یہی وہ سبب ہے جس کی بنا پر الہیمانی کا قول سامنے آیا (جو شیعہ کے متعصب انتہا پسند تھے اور حماقت میں مبتلا رہے)، اور یہی وجہ ہے کہ الجوزجانی نے اُن کے بارے میں اِس بنا پر توقف کیا کہ "وہ راستے سے منحرف ہیں"۔ یہ الجوزجانی کی عادت کا حصہ ہے، جو ایک مجرم، قابلِ نفرت ناصبی تھے، مذہب میں خفیہ چالیں چلنے والے، اور جن کی رائے کی کوئی قدر نہیں۔ جو لوگ دشمنی یا حسد کی بنیاد پر بات کرتے ہیں، اُن کے اقوال کے ساتھ ہمارا طرزِ عمل یہی ہے؛ مثلاً ابو شیبہ کے دو بیٹے عبداللہ اور عثمان کا معاملہ، جنہوں نے یونس بن بُکیر کے بارے میں جھوٹی خبریں پھیلائیں۔

As for what was mentioned in respect to his (i.e. Yunus bin Bukair’s) relationship with the authority and his Madh’hab in respect to Shi’ism or the absence of such a thing, then all of that does not concern us. This is, most likely, to be the cause behind the speech of Al-Himani (who was a partisan Shi’ah zealot who suffered foolishness) and the cause for Al-Juzjani’s hesitation concerning him “Due to his divergence from the path”. This is typical of the habit of Al-Juzjani who was a criminal loathsome Nasibi, underhanded in his Madh’hab and whose opinion holds no value. This is how we deal with the speech of those who speak based on a premise of hostility or envy; similar to Abdullah and Uthman, the two sons of Abu Shaibah (i.e. who spread false information about Yunus bin Bukair).

ابوداود کی خبر ابھی تحقیق طلب ہے: [وہ میرے نزدیک حجت نہیں۔ اس نے ابن اسحاق کی گفتگو لی اور پھر اسے احادیث کے ساتھ جوڑ دیا۔ اس نے ابن اسحاق سے روایت کے ذریعے سے (یرلاب) سنا (وصول کیا)]۔ اگر یہ ثابت ہو جائے تو یہ ایک سنگین بات ہے، جو اس کی حدیث کو بغیر کسی قید کے دلیل کے طور پر استعمال کیے جانے کے درجے سے گرا سکتی ہے۔ غالباً امام الحافظ (العسقلانی) نے اپنی “تقریب” میں یونس کے حالات کے خلاصے میں جو کہا: [وہ صدوق ہے جس سے غلطیاں ہوئیں] اسی پر اعتماد کیا، جیسا کہ نسائی نے بھی اسی پر اعتماد کیا، جو ان لوگوں میں سے تھے جو ضد میں انتہا پسند تھے۔

The speech of Abu Dawud remains to be examined: [He is not a Hujjah (authoritative source) with me. He took the speech of Ibn Ishaq and then linked it to the Ahadeeth. He heard (received) from Ibn Ishaq by relation(يرلاب)]. If this is affirmed, it is a serious matter, which could ِ make his Hadith fall from the level of being used as evidence in an unrestricted manner. This is also, most likely, what Imam Al-Hafizh (Al-Asqalani) relied upon when he said in his summary of the biography (of Yunus) in his “Taqrib”: [He is Saduq (a truthful person) who made errors], just as it is what An-Nasa’i relied upon, who was from those who were extreme in their obstinance.

ما په دې اړه وایو: دا یوازې د ابو داود یوه اټکل دی، چې ډیرو خلکو یې تعقیب کړی، پداسې حال کې چې زموږ لپاره یې کومه واضحه دلیل نه دی ذکر کړی چې دا خبره ثابته کړي. د یونس بن بکیر د روایت د غریب بللو له یوه هدف څخه دا و چې سیرت څخه هغه اضافات وایستل شي چې په نورو لارو کې نه وو موندل شوي او په هغه مشهور سیرت کې نه وو موندل شوي چې په خلکو کې ځای پر ځای شوی و، په ځانګړې توګه د ابن هشام تهذیب کې. ځواب دا دی: لومړی: یونس بن بکیر د ابن اسحاق د سیرت د ډیرو راویانو په پرتله ډیر اعتبار او ډیره اعتمادیت لري، لکه زیاد بن عبدالله البکائي، چې له هغه څخه ابن هشام سیرت اخیستی، او که د هغه (زیاد) د وجود په اړه نه وای، هیچا به د هغه خبر نه وای، او سلمة بن الفضل الأبرش. یونس دوی باندې مخکښ دی.

Concerning this, we say: This represents no more than speculation from Abu Dawud, which many followed, whilst not mentioning to us a clear evidence to support that. One of their aims behind classifying the narration of Yunus bin Bukair as being Gharib (i.e. narrated though his path alone), was to cut addition out from the Seera and possibly chains of transmission which were not found via alternative paths and not found in the well-known Seera which was widely circulated among the people; especially that of the Tahdhib of Ibn Hisham. The response to that is: Firstly: Yunus bin Bukair has greater authentication and reliability that the majority of the relaters of the Seera from Ibn Ishaq, like: Ziyad bin Abdullah Al-Baka’iy, from whom Ibn Hisham took the Seera; had it not been for whom, no one would have known of him, and Salamah bin Al-Fadl Al-Abrash. He (Yunus) has precedence over them.

دويم: يونس بن بکير پخپله دا خبره په داسې روښانه ډول بيان کړې ده، په هغه صورت کې چې د ابن اسحاق د «السيرة النبوية» (p1 شاملة اي-لايبرري) کې دا خبره راغلې ده: [د الله رحمن رحيم په نوم: احمد بن عبدالجبار د يونس بن بکير څخه روايت کوي چې هغه وويل: «د ابن اسحاق ټول حديث مسند دی (يعني د روايت د سلسلې له مخې تعقيب کېدای شي). هغه ما ته املا کړی دی، يا ما يې ده ته لوستلی دی، يا يې ما ته روايت کړی دی. او هغه څه چې مسند نه وي، نو هغه د ابن اسحاق په لاس زده کړل شوی دی»] [د نقل پای].

Secondly: Yunus bin Bukair had made that clear himself in an unambiguous manner, in the case where the following came stated in “As-Seera An-Nabawiyah) of ibn Ishaq (p1 Shamela e-library): [In the name of Allah AR-Rahman Ar-Rahim: Ahmad bin Abdul Jabbar related from Yunus bin Bukair that he said: “Everything from the Hadith of Ibn Ishaq is Musnad (i.e. traceable through chain of transmission). He dictated it to me or read to me or related it to me . And what is not Musnad, then it was studied at the hands of Ibn Ishaq] [End of Quote].

لہٰذا حقیقت ہر اُس شخص کے لیے واضح ہے جو بصیرت رکھتا ہے: وہ یہ ہے کہ سیرت میں آنے والی بیشتر روایات غیر مسند انداز میں آئی ہیں۔ بلکہ یہ ابن اسحاق کی اُس مخطوطے یا اُن مخطوطات سے تحقیق ہے جنہیں انہوں نے لوگوں کے سامنے پیش کیا۔ یہ اُس صورت میں ہے کہ اسانید (سندوں) کو اکثر اس لیے حذف کر دیا گیا تاکہ سلسلۂ کلام کی روانی اور تاریخی واقعات کی ہمواری برقرار رہے۔ یہ ایک معروف طریقہ ہے، جو ناگزیر ہے، اور اس میں کوئی حرج یا اشکال نہیں۔ سیرت اور تاریخ کی کتب کے بارے میں یہ ضرورت کا تقاضا ہے۔ رہی وہ بات جو یونس بن بُکَیر نے روایت کی، تو وہ ابن اسحاق کی حدیث ہی سے ہے، جو اُن سے روایت کی گئی، اُن کو املا کرائی گئی، یا اُن کے حافظے سے پڑھی گئی، یا اُن کی کتاب کی اصل سے لی گئی، اور بس، بات یہیں ختم ہے۔

Therefore, the truth is apparent for all those possessing sight: It is that most of what came in the Seera has come in a non Musnad manner. It rather represents a study at the hands of Ibn Ishaq from that manuscript or those manuscripts that he presented to the people. That is in the case where the Asaneed (chains of transmission) were often omitted in order to preserve the fluency and smoothness of the sequence and historical stories. This is a well-known method, which is inevitable and there is no problem or issue with it. It is dictated by necessity in respect to the books of Seera and history. As for what Yunus bin Bukair related, then they are from the Hadith of Ibn Ishaq, which were related to him, dictated to him or read from his memory or the origin of his book – and that is the end of that.

دا خبره هم په ښکاره توگه د هغه چا ناپوهي څرگندوي چې عبدالقادر المحمدي نومېږي او د هغه په شان کسانو ناپوهي، چې د الحافظ ابن حجر تقلید کوي او د اهل الحدیث په پلیټفارم کې (19/03/2007) نیټې ته یې د صحیفة المدینه د سندونو په بحث کې دا لیکلي دي: [په دې ترتیب سړی صدوق دی که تعقیب شي (یعنې د هغه روایت نورو فکتورونو یا روایاتو سره تقویه یا تایید شي)، مګر کله چې هغه یوازې د نقل په سلسله کې وي، لکه څنګه چې دلته (په دې قضیه کې) دی، نو خبرې ته ځای شته. دا ددې سره سره دی چې هغه له ابن اسحاق څخه یوازې روایت کوي. او ابوداود د هغه په اړه خبره څرگنده ده. بیا هم، ابن اسحاق دا د خپل "المغازي" کتاب کې بې سند روایت کړی دی؟]. دا خبره د اهل الحدیث پلیټفارم په آرشیف کې همدا ډول ثبت شوې ده 2 - (51/390) د شاملې ای-لایبریرۍ کې. حتی د هغه دا قول: [په دې ترتیب سړی صدوق دی که تعقیب شي (یعنې د هغه روایت نورو فکتورونو سره تقویه شي)] هیڅ معنا نه لري، ځکه باید داسې ویلی شوای: [له هغه څخه دلیل اخیستل کیږي یا د هغه له لارې دلیل ثابتیږي – که تعقیب شي یعنې د هغه روایات تایید شي] یا [د هغه حدیثونه صحیح ګڼل کیږي که تعقیب شي یعنې تایید شي]. دا ځکه چې خبره یوازې په دې باندې ګرځي چې کله صدوق څخه دلیل اخیستل کیږي، د الحافظ ابن حجر د تعریف له مخې.

It also makes clearly evident the ignorance of the one named Abdul Qadir Al-Muhammadi and those similar to him from the blind followers (Muqallidin) of Al-Hafizh bin Hajar, who wrote the following in the Ahl ul-Hadith platform (19/03/2007) during his discussion of the chains of transmission of the Sahifa of Al-Madinah: [The man is therefore Saduq (truthful) if pursued (i.e. his narration is strengthened or supported by additional factors/narrations), whilst there is speech to be had when he is alone in the transmission, as he is in here (in the case). That is in addition to him being alone in relating from Ibn Ishaq. And the speech of Abu Dawud in respect to him is clear. Then, in addition, Ibn Ishaq related it In his “Maghazi” without an Isnad (chain of transmission)?]. This was recorded like this in the archives of the Ahl ul-Hadith platform 2 - (51/390) of the Shamela e-library. Even the statement of his: [The man is therefore Saduq (truthful) if pursued (i.e. his narration is strengthened or supported by additional factors)] holds no meaning, as the following should have been said: [He is relied upon for evidence or evidence is established by him – if he is pursued i.e. his reports are supported] or [His Hadith are authenticated if he is pursued i.e. supported]. That is because the speech only revolves around when the Saduq (truthful one) is relied upon for evidence, in relation to the definition of Al- Hafizh bin Hajar.

لہٰذا، اس ثقہ اور معتمد حافظ و مؤرخ (یعنی یونس بن بکیر) کی سوانح، جو "التقریب" میں ہے، کو درست کرنا لازم ہے، یعنی الحافظ ابن حجر کے قول "وہ صدوق ہے جس سے غلطیاں ہوتی ہیں" کو بدل کر صحیح الفاظ سے بدلا جائے، جو یہ ہیں: "ثقہ (یعنی معتمد اور قابلِ اعتماد)"۔ تصحیح شدہ "التقریب" کی عبارت یوں ہوگی: [یونس بن بکیر بن واصل الشیبانی، ابو بکر الجمّال الکوفی، ثقہ (معتمد و قابلِ اعتماد) ہے، سیرت اور مغازی میں امام ہے، اور اس باب میں وہ معتمد اور مستند ماخذ ہے، نویں طبقے سے تعلق رکھتا ہے۔ اس کا انتقال 199 ہجری میں ہوا۔]

Consequently, it is obligatory to rectify the biography of this reliable and trustworthy (Thiqah) Hafizh and historian (i.e. Yunus bin Bukair) found in “At-Taqrib” by replacing the wording of Al-Hafizh bin Hajar “He is Saduq (a truthful person) who made errors” to the correct wording, which is: “Thiqah (i.e. trustworthy and reliable)”. The rectified text of At-Taqrib would then state: [Yunus bin Bukair bin Wasil Ash-Shaibani, Abu Bakr Al-Jamal Al-Kufi, is Thiqah (trustworthy-reliable), an Imam in the Seera and the Maghazi, and he is an reliable and authoritative source in respect to it, from the ninth (i.e. level of chain). He passed away in the year 199 AH].