در متون حدیثی نشانه‌های فراوانی وجود دارد که چند تن از اصحاب پیامبر ﷺ مجموعه‌های نوشتاری شخصی از وحی را برای خود فراهم کرده بودند. [سیوطی. الإتقان، ج ۱، ص ۶۲] مشهورترین آنان از ابن مسعود، ابی بن کعب و زید بن ثابت روایت شده است. [نگاه کنید به: Dodge, B, The Fihrist of al-Nadim, New York, 1970 (با اختصار fihrist)، صص ۵۳-۶۳.] فهرستی از اصحابی که روایت شده مجموعه‌های نوشتاری شخصی داشته‌اند، چنین است: ابن مسعود، ابی بن کعب، علی، ابن عباس، ابوموسی، حفصه، انس بن مالک، عمر، زید بن ثابت، ابن زبیر، عبدالله بن عمرو، عایشه، سالم، ام سلمه، عبید بن عمر. [نگاه کنید به: ابن ابی داوود: المصاحف، ص ۱۴. انصاری، م.: The Qur'anic Foundations and Structure of Muslim Society، کراچی، ۱۹۷۳، با استناد به منابع گوناگون، می‌گوید (ج ۱، ص ۷۶، یادداشت ۲) که دست‌کم ۱۵ نسخه نوشتاری از قرآن در زمان حیات پیامبر ﷺ وجود داشته است. او افزون بر فهرست ۱۵ نام یادشده، ابوبکر، عثمان، معاذ بن جبل، ابوالدرداء، ابوایوب انصاری، عبادة بن صامت و تمیم داری را نیز می‌آورد. بدین ترتیب شمار نسخه‌های نوشتاری قرآن به ۲۳ می‌رسد که در زمان زندگی پیامبر ﷺ موجود بوده‌اند.] همچنین دانسته است که عایشه و حفصه پس از درگذشت پیامبر ﷺ، نسخه‌های خط‌شان را نوشته بودند. [رحیم‌الدین، م. (مترجم):

There are numerous indications in the literature of hadith that several of the Companions of the Prophet had prepared their own written collections of the revelations. [Suyuti. Itqan, I, p 62] The best-known among these are from Ibn Mas'ud, Ubay bin Ka'b and Zaid bin Thabit. [See Dodge, B, The Fihrist of al-Nadim, New York, 1970 (abbr. as fihrist), pp 53-63.] A list of Companions of whom it is related that they had their own written collections included the following: Ibn Mas'ud, Ubay bin Ka'b, 'All, Ibn 'Abbas, Abu Musa, Hafsa, Anas bin Malik, 'Umar, Zaid bin Thabit, Ibn Al-Zubair, 'Abdullah ibn 'Amr, 'A'isha, Salim, Umm Salama, 'Ubaid bin 'Umar. [See Ibn Abi Dawud: Masahif, p 14 Ansari, M.: The qura'nic Foundations and Structure of Muslim Society; Karachi, 1973, drawing upon various sources, says (1, p.76, note 2) that there existed at least 15 written copies of the Qur'an in the Prophet's lifetime. In addition to the list of 15 names quoted above, he includes Abu Bakr, 'Uthman, Mu'adh b. Jabal, Abu Darda', Abu Ayyub Ansari, 'Ubada b. al-Samit, Tamim Dari. This would add up to 23 written copies of the Qur'an, which existed while the Prophet was alive.] It is also known that 'A'isha and Hafsa had their own scripts written after the Prophet had died. [Rahimuddin, M. (transl.):

موطأ، امام مالک، لاہور، ۱۹۸۰ء، شمارہ ۳۰۷، ۳۰۸؛ مالک بن انس: الموطأ، قاہرہ، بی تا، ص ۱۰۵۔] درج ذیل میں ان مصاحف میں سے بعض کا نہایت مختصر تعارف پیش کیا جاتا ہے جو صحابۂ رسول ﷺ کی طرف منسوب ہیں۔

Muwatta) Imam Malik, Lahore, 1980, No. 307, 308; Malik b. Anas: al-muwatta', Cairo, n.d., p. 105.] The following is a very brief description of some of the masdhif, which are attributed to the Companions of the Prophet.

تمام معلومات کلاسیک منابع پر مبنی ہیں۔ [For details see Ibn Abi Dawud, also fihrist and Itqan]

All the information is based on classical sources. [For details see Ibn Abi Dawud, also fihrist and Itqan]

او مصحفی نوشت که در آن سوره‌های ۱، ۱۱۳ و ۱۱۴ گنجانده نشده بود. با این حال، ابن النديم [الفهرست، ج ۱، صص ۵۷-۵۸] گفت که نسخه‌ای از قرآن از ابن مسعود دیده است که سوره الفاتحه (سوره ۱) را در بر نداشت. ترتیب سوره‌ها با متن عثمانی تفاوت داشت. ترتیبی که به نسخه ابن مسعود نسبت داده می‌شود چنین است: [الفهرست، ج ۱، صص ۵۳-۵۷] ۲، ۴، ۳، ۷، ۶، ۵، ۱۰، ۹، ۱۶، ۱۱، ۱۲، ۱۷، ۲۱، ۲۳، ۲۶، ۳۷، ۳۳، ۲۸، ۲۴، ۸، ۱۹، ۲۹، ۳۰، ۳۶، ۲۵، ۲۲، ۱۳، ۳۴، ۳۵، ۱۴، ۳۸، ۴۷، ۳۱، ۳۵، ۴۰، ۴۳، ۴۱، ۴۶، ۴۵، ۴۴، ۴۸، ۵۷، ۵۹، ۳۲، ۵۰، ۶۵، ۴۹، ۶۷، ۶۴، ۶۳، ۶۲، ۶۱، ۷۲، ۷۱، ۵۸، ۶۰، ۶۶، ۵۵، ۵۳، ۵۱، ۵۲، ۵۴، ۶۹، ۵۶، ۶۸، ۷۹، ۷۰، ۷۳، ۷۴، ۸۳، ۸۰، ۷۶، ۷۵، ۷۷، ۷۸، ۸۱، ۸۲، ۸۸، ۸۷، ۹۲، ۸۹، ۸۵، ۸۴، ۹۶، ۹۰، ۹۳، ۹۴، ۸۶، ۱۰۰، ۱۰۷، ۱۰۱، ۹۸، ۹۱، ۹۵، ۱۰۴، ۱۰۵، ۱۰۶، ۱۰۲، ۹۷، ۱۱۰، ۱۰۸، ۱۰۹، ۱۱۱، ۱۱۲.

He wrote a mushaf, in which sudras 1, 113 and 114 were not included. Ibn al-Nadim [Fihrist, I, pp. 57-8.] however said he had seen a copy of the Qur'an from Ibn Mas'ud which did not contain al-fatiha (Sura 1). The arrangement of the suras differed from the 'Uthmanic text. The following is the order attributed to Ibn Mas'ud's copy: [Fihrist, I, pp. 53-7.] 2, 4, 3, 7, 6, 5, 10, 9, 16, 11, 12, 17, 21, 23, 26, 37, 33, 28, 24, 8, 19, 29, 30, 36, 25, 22, 13, 34, 35, 14, 38, 47, 31, 35, 40, 43, 41, 46, 45, 44, 48, 57, 59, 32, 50, 65, 49, 67, 64, 63, 62, 61, 72, 71, 58, 60, 66, 55, 53, 51, 52, 54, 69, 56, 68, 79, 70, 73, 74, 83, 80, 76, 75, 77, 78, 81, 82, 88, 87, 92, 89, 85, 84, 96, 90, 93, 94, 86, 100, 107, 101, 98, 91, 95, 104, 105, 106, 102, 97, 110, 108, 109, 111, 112.

این فهرست بدیهی است که ناقص است. تنها ۱۰۶ سوره را دربردارد، نه ۱۱۰ سوره، چنان‌که ابن ندیم نوشته است.

This list is obviously incomplete. It contains only 106 suras and not 110, as Ibn Nadim wrote.

در سورۃ البقرہ، که آن را نمونه می‌گیرم، در مجموع ۱۰۱ قرائت وجود دارد. بیشتر آن‌ها به املا مربوط است، و برخی نیز به انتخاب واژه (مترادف‌ها)، کاربرد حروف ربط و مانند آن.

In Sura al-baqara, which I take as an example, there are a total of 101 variants. Most of them concern spelling, some also choice of words (synonyms), use of particles, etc.

Examples:

Examples:

تلفظ:

Pronunciation:

ابن مسعود «البقرة» را به جای «البقرة» به صورت «البقيرة» می‌خواند

2:70 Ibn Mas'ud reads al-baqira in place of al-baqara Spelling:

او «کُلَّ مَا» را به جای «کُلَّمَا» می‌خواند۔ مترادف‌ها:

2:19 He reads kulla ma in place of kullama Synonyms:

او یک مصحف نوشت که گفته می‌شود در آن دو سورهٔ اضافی و آیهٔ اضافی دیگری یافت شده است.

He wrote a mushaf, in which two 'additional suras and another 'additional aya' were reportedly found.

[الإتقان، ج۱، ص۶۵؛ ابن أبي داود، المصاحف، ص۱۸۵؛ وأيضاً: Noldeke, T. et al.: Geschichte des Qorans, Leipzig, 1909-38 (اختصاراً GdQ)، ج۲، ص۳۳-۳۸.]

[Itqan, I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, pp. 18S1; also Noldeke, T. et al.: Ceschichte des Qorans, Leipzig, 1909-38 (abbr. as GdQ), 11, pp. 33-8.

سورهٔ اول که به «الخلع» (جدایی) معروف است، چنین ترجمه می‌شود: «اللهم، ما از تو یاری می‌جوییم و از تو آمرزش می‌خواهیم، و تو را ستایش می‌کنیم و به تو کفر نمی‌ورزیم. از کسی که به تو گناه می‌ورزد جدا می‌شویم و او را رها می‌کنیم.» سورهٔ دوم که به «الحفد» (شتاب) معروف است، چنین ترجمه می‌شود: «اللهم، تو را می‌پرستیم و برای تو نماز می‌گزاریم و سجده می‌کنیم، و به سوی تو می‌شتابیم و برای خدمت به تو تلاش می‌کنیم. به رحمت تو امیدواریم و از عذاب تو می‌ترسیم. عذاب تو قطعاً به کافران خواهد رسید.» آشکار است که این دو متن همان چیزی هستند که «قنوت» نامیده می‌شود، یعنی دعاهایی که پیامبر ﷺ گاهی در نماز صبح یا نماز وتر، پس از تلاوت سوره‌هایی از قرآن، می‌خواند. در واقع این دو متن با بخش‌هایی از قنوتی که در مجموعه‌های حدیث نقل شده، یکسان است. نگاه کنید به: النووی، الأذکار، قاهره، ۱۹۵۵م، صص ۵۷-۵۸.

The first so called sura entitled al-khal' (separation), translates as follows: 'O Allah, we seek your help and ask your forgiveness, and we praise you and we do not disbelieve in you. We separate from and leave who sins against you.' The second so-called sura, entitled al-hafd (haste) translates as follows: 'O Allah, we worship You and to You we pray and prostrate and to You we run and hasten to serve You. We hope for Your mercy and we fear Your punishment. Your punishment will certainly reach the disbelievers.' Obviously these two pieces constitute so-called 'qunut', i.e. supplications which the Prophet sometimes said in the morning prayer or witr prayer after recitation of suras from the Qur'an. They are in fact identical to some parts of qunut reported in the collections of hadith. See: Nawawi, al-adhkar, Cairo, 1955, pp. 57-8.

آن‌چه به‌عنوان یک «آیه» اضافی ذکر شده، ترجمه‌اش این است: «اگر برای پسر آدم دره‌ای پر از ثروت داده شود، آرزوی دومی خواهد کرد، و اگر دو دره پر از ثروت به او داده شود، قطعاً سومی را خواهد خواست. هیچ‌چیز شکم پسر آدم را پر نمی‌کند جز خاک، و الله نسبت به کسی که توبه کند آمرزنده است.» باز هم این متن به‌عنوان حدیثی از پیامبر ﷺ شناخته می‌شود. نگاه کنید به صحیح البخاری، جلد هشتم، شماره‌های ۴۴۴ تا ۴۴۷. به روایت ابن عباس (شماره ۴۴۵) و أُبَیّ (شماره ۴۴۶)، این متن گاهی گمان می‌رفت که بخشی از قرآن است. با این حال، خود أُبَیّ پس از نزول سوره‌ی ۱۰۲ روشن می‌کند که صحابه آن‌چه را ذکر شد جزو قرآن به شمار نمی‌آوردند. نگاه کنید به صحیح البخاری، جلد هشتم، شماره ۴۴۶. این توضیح أُبَیّ همچنین به‌روشنی نشان می‌دهد که صحابه پس از پایان نزول وحی در این‌که چه چیزی بخشی از قرآن است و چه چیزی نیست، هیچ اختلافی نداشتند. و اگر مثلاً این حدیث در مصحف أُبَیّ آمده باشد، آن مصحف برای استفاده‌ی شخصی خود او بوده، یعنی دفترچه‌ی یادداشت خصوصی‌اش، که در آن همیشه میان مطالب قرآنی و حدیث تمایز نمی‌گذاشت، زیرا برای استفاده‌ی عمومی تهیه نشده بود و خود او نیز به‌خوبی می‌دانست که یادداشت‌هایش را چگونه باید فهمید. همین امر درباره‌ی دیگر نسخه‌های قرآنی که برخی صحابه برای استفاده‌ی شخصی خود داشتند نیز صادق است. همچنین کسانی که گزارش‌های مربوط به این نسخه‌های صحابه را به ما منتقل کرده‌اند، تنها اختلافات گوناگونی را که در آن‌ها وجود داشته، بر اساس گزارش‌هایی که به دستشان رسیده، روایت کرده‌اند (مانند حدیث صحیح البخاری، جلد هشتم، شماره ۴۴۶).

ابن عباس نیز مصحفی نوشت که بنا بر الإتقان [ج ۱، ص ۶۵؛ ابن ابی داوود، المصاحف، ص ۱۹۳] دو سوره‌ی اضافی را هم که نزد اُبی بود در خود داشت. ترتیب سوره‌ها در مصحف او نیز با سایر نسخه‌ها تفاوت داشت. او در سوره‌ی البقرہ در مجموع ۲۱ قرائت متفاوت داشت که برخی از آن‌ها با قرائت ابن مسعود و اُبی و دیگر صحابه یکسان بود.

Ibn 'Abbas also wrote a mushaf, which according to the Itqan [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 193.] also included the two additional suras which Ubay had. Again his arrangement of the suras differed from the other copies. In Sura albaqara, he has a total of 21 variants, some of them identical with Ibn Mas'ud and Ubay as well as other Companions.

بر اساس الإتقان [ج ۱، ص ۶۵؛ ابن أبی داود، المصاحف، ص ۲۱۰]، مصحف أبو موسی الأشعری (متوفای ۴۴ ق.ھ/۶۶۴ م)

According to the Itqan [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 210.] the mushaf of Abu Musa al-Ash'ari (d. 44H/664)

«همان مطالبی را در بر داشت که اُبَی داشت.»

contained the same material as Ubay had.

تنها یک روایت از او در سورۃ البقرہ نقل شده است، و آن این که او «Ibraham» را به جای «Ibrahim» خوانده است.

There is only one variant reported from him in Sura al- baqara, namely that he read Ibraham in place of Ibrahim.

حفصہ (متوفی ۴۵ھ/۶۶۵ء) سے ایک ہی سورت میں تین قراءات منقول ہیں، اور انس بن مالک (متوفی ۹۱ھ/۷۰۹ء) سے پانچ۔

Hafsa (d. 45H/665) had three variants in the same sura, and Anas b. Malik (d. 91H/709) had five.

برای روشن‌تر شدن موضوع، چند نمونه در اینجا آورده می‌شود. این نمونه‌ها، تا جایی که ممکن بوده، از سوره‌های مشهور گرفته شده‌اند.

To further illustrate, here are a number of examples. They have been taken, as far as possible, from well-known suras.

اگرچه شاید مثال‌های بهتری برای روشن‌کردن نکات مورد بحث وجود داشته باشد، اما ممکن است خوانندگانی که با متن قرآنی کمتر آشنا هستند، آن‌ها را به همان سادگی درک نکنند.

While perhaps better examples exist to illustrate the points under discussion, they might not be understood as easily by readers less familiar with the Qur'anic text.

ابن عباس [I، ص ۶۵؛ ابن ابی داود، المصاحف، ص ۲۰۸.] روایت شده است که در سوره ۱۱۱ چنین قرائت کرد:4

Ibn 'Abbas [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 208.] is reported to have read in sura 111:4

حَمِّالَةَ الْحَطَبِ، به جای حَمَّالَةَ الْحَطَبِ، که بر پایه متن نوشتاری نخستین، که هم حرکات و هم الف را حذف می‌کرد، نمی‌شد آن دو را از یکدیگر تشخیص داد.

hamilatun al-hatab, in place of hammalata-l-hatab which could not be distinguished on the basis of the early written text, which omitted both haraka and alif.

ابن عباس [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 195.] نقل شده که او در سوره ۱:۶ و نیز در همه جاهای دیگر، واژه «الصراط» را به صورت «الصراط» نوشته است.

Ibn 'Abbas [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 195.] reportedly wrote in sura 1:6 as well as all other places the word alsirat as al-sirat.

برخی روایات منسوب به ابن مسعود [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 25.]

Some variants attributed to Ibn Mas'ud: [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 25.]

امروزه نیز، در نسخه‌هایی از متن که به صحابه منسوب است، قرائت‌های متفاوت و واژگان هم‌معنا یافت می‌شود، و این‌ها برای ما ارزش دارند، از آن جهت که شاید به‌عنوان شکلی ابتدایی و اولیه از تفسیر به کار می‌رفته‌اند. برای نمونه، طبق برخی روایات، عبارت «الصلاة الوسطى» (نماز میانه) به‌صورت «صلاة العصر» (یعنی نماز عصر) خوانده و نوشته می‌شده است؛ این قرائت را حفصه، [موطأ مالک؛ جفری، ص ۲۱۴.] أبی بن کعب [جفری، ص ۱۲۲.] و ابن عباس [جفری، ص ۱۹۶.] نقل کرده‌اند.

Even today the variants and synonyms are found in such copies of the text as are attributed to the Companions and are of some value to us in the sense that they may have served as an early rudimentary form of tafsir. For example, according to some reports the words 'salat al-wusta' (middle prayer) were read and written by Hafsa, [Muwatta' Malik; Jeffery, p. 214.] Ubay [Jeffery, p. 122.] and Ibn 'Abbas [Jeffery, p. 196.] as 'salat al-'asr' (i.e. afternoon prayer).

تا زمانی که صحابه نسخههای شخصی خود را فقط برای استفادهی فردی مینوشتند، اشکالی نداشت، حتی اگر ترتیب سوره ها را به دقت رعایت نمیکردند، که ترتیب قرآن بود. بعدها، هنگامی که نسخهی عثمان به عنوان متن استاندارد پذیرفته شد، صحابه ترتیب این نسخه را پذیرفتند، از جمله ابن مسعود که شاید بیش از همه با آن مخالف بود. [ابن ابی داوود، ص ۱۲؛ صالح، ص: مباحث فی علوم القرآن، بیروت، ۱۹۶۴]. همچنین، همانگونه که اشاره شد، در این نسخهها برخی قرائتهای متفاوت نیز وجود داشت، از جمله آنکه برخی واژهها به شکلی اندکی متفاوت تلفظ و نوشته میشدند، و مانند آن. با این حال، باید توجه داشت که قرائتهای متفاوت معمولاً تنها از سوی یک نفر نقل شدهاند و گاه از سوی دو یا سه نفر، در حالی که متنی که به «متن عثمانی» معروف است متواتر است، یعنی از طریق شمار زیادی از افراد نقل شده و بیشک معتبر است.

As long as the sahaba wrote their own copies for personal use only, there was nothing wrong, if they did not strictly adhere to the order of suras which was the order of the Qur'an. Later on, when 'Uthman's copy became the standard version, the Companions adopted the order of this copy including Ibn Mas'ud who perhaps differed most. [Ibn Abi Dawud, p. 12; Salih, S.: Mabahith fi 'ulum al-qura'n, Beirut, 1964,] There were also, as indicated, some variant readings in these copies, [See also below, seven readings and qira'at.] when some words were pronounced and spelt in slightly different ways, etc. However, it should be noted that variant readings are usually reported by a single person only, and occasionally by perhaps two or three while the version called the 'Uthmanic text is mutawatir, i.e. transmitted by numerous people and is without doubt authentic.