رشد و توسعهٔ امت مسلمان با دو مرحلهٔ بزرگ مشخص می‌شود:

The growth and development of the Muslim umma is marked by two great phases:

دورهٔ مکه، پیش از هجرت (سال ۶۲۲ میلادی).

 The period in Makka, before the hijra (A.D. 622).

دورهٔ مدینه، پس از هجرت.

 The period in Madina, after the hijra.

طبیعی است که وحی الهی که برای هدایت مسلمانان نازل شد، تا حدی نیز به این شرایط خاص پاسخ می‌داد.

Naturally the revelation from Allah to guide the Muslims also responded, to some extent, to these particular situations.

دوره مکی وحی حدود ۱۳ سال به طول انجامید، از نخستین وحی تا هجرت.

The Makkan phase of the revelation lasted about 13 years, from the first revelation up to the hijra.

این مرحله بر اساس وظیفه اصلی پیامبر ﷺ، یعنی دعوت مردم به اسلام، تعیین می‌شود. محورهای اصلی این دعوت، بر پایه وحی قرآنی، عبارت‌اند از:

This phase is determined by the prime task of the Prophet to call people to Islam. The main themes of this call, based on the Qur'anic revelation are:

الله و توحیدش (التوحید)

 Allah and His unity (Tawhid).

رستاخیز و داوری آینده

 The coming resurrection and judgement.

رفتار نیکو

 Righteous conduct.

در این مرحله، نقش پیامبر ﷺ بهویژه نقش یک مبشّر و بیمدهنده است.

The role of the Prophet in this phase is in particular that of an announcer and Warner.

دوره مدنی حدود ده سال به درازا کشید، از هجرت تا وفات پیامبر ﷺ. با آنکه درونمایه‌های اصلی دوره مکی همچنان باقی است، عامل پیوستن مسلمانان به یکدیگر و شکل‌گیری امت، اکنون به‌روشنی حضور خود را نشان می‌دهد.

The Madinan phase lasted about ten years, from the hijra to the death of the Prophet. While the basic themes of the Makkan phase remain, the factor of the Muslims' growing together into a community and the formation of the umma, now makes its presence clearly felt.

در مدینه، با چهار گروه از مردم می‌توان دیدار کرد:

In Madina, there are four groups of people to be met:

مهاجرانی که از مکه به مدینه هجرت کردند.

 The muhajirun, who migrated from Makka to Madina.

انصار که از مدینه برخاسته بودند و به مهاجرین یاری رساندند.

 The ansar, who originated from Madina and helped the muhajirun.

منافقان که از اهل مدینه بودند و وانمود می‌کردند که از مسلمانان حمایت می‌کنند.

 The munafiqun, who are from Madina and pretended to support the Muslims.

اهل کتاب، یعنی یهودیان و مسیحیان، با کتاب‌های آسمانی مربوط به هر یک از ایشان.

 The ahl al-kitab, i.e. Jews and Christians, with their respective scriptures.

علاوه بر این‌ها، قرآن همچنان خطاب به «النَّاس» یعنی عموم مردم سخن می‌گفت و به کافران و نادانان نیز اشاره می‌کرد.

In addition to these the Qur'an also continued to address al-nas, 'mankind' i.e. all people, and referred to the disbelievers and ignorant ones.

سوره‌های قرآن از نظر محل نزول نیز به سوره‌های مکّی و سوره‌های مدنی تقسیم شده‌اند.

Suras of the Qur'an have also been classified, according to their origin, into Makkan and Madinan suras.

به سوره‌ای مکی گفته می‌شود که آغاز آن در دوران مکی نازل شده باشد، حتی اگر شامل آیاتی از مدینه باشد.

A sura is said to be of Makkan origin, when its beginning was revealed in the Makkan phase, even if it contains verses from Madina.

سوره‌ای مدنی‌الأصل شمرده می‌شود هرگاه آغاز آن در دوران مدنی نازل شده باشد، حتی اگر در متنش آیاتی از دوران مکی وجود داشته باشد. [مبانی، در GdQ، ۱، ص۵۹.] ۸۵ سورهٔ زیر، به گفتهٔ زرکشی، [زرکشی، ب.: البرهان فی علوم القرآن، قاهره، ۱۹۵۸، ج ۱، ص۱۹۳.] مکی‌الأصل‌اند:

A sura is said to be of Madinan origin, when its beginning was revealed in the Madinan phase, even if it has verses from the Makkan period in its text. [Mabani, in GdQ, 1, p.59.] The following 85 suras are, according to Zarkashi, [Zarkashi, B.: Al-burhan fi 'ulum al-Qur’an, Cairo, 1958,Vol. 1,p.193.] of Makkan origin:

در این که کدام سوره آخرین نازل‌شده در مکه است اختلاف نظر وجود دارد. برخی به پیروی از ابن عباس می‌گویند سوره ۲۹ (العنکبوت) است؛ برخی دیگر سوره ۲۳ (المؤمنون) را می‌دانند؛ و برخی هم سوره ۸۳ (المطففین) را. برخی نیز معتقدند که سوره ۸۳ در واقع مدنی است.

96, 68, 73, 74, 111, 81, 87, 92, 89, 93, 94, 103, 100, 108, 102, 107, 109, 105,113,114,112,53,80,97,91,85,95, 106,101,75, 104,77,50,90,86,54,38,7,72,36,25,35, 19,20, 56,26,27, 28, 17, 10, 11, 12, 15, 6, 37, 31, 34, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 16, 71, 14, 21, 23, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, There is a difference of opinion as to what was last revealed in Makka. Some say, following Ibn 'Abbas, that it was Sura 29 (al-ankabut); others say Sura 23 (al-mu'minun); still others say Sura 83 (al-mutaffifin). Some believe that Sura 83 is actually Madinan.

بر اساس گفتهٔ زرکشی، ۲۹ سورهٔ زیر مدنی هستند: [زرکشی. ج ۱، ص ۱۹۴. فهرستی دیگر را نگاه کنید در: فهرست. ج ۱، صص ۵۲-۵۳.]

The following 29 suras are, according to Zarkashi, [Zarkashi. Vol. 1, p. 194. For another list see fihrist. 1, pp. 52-3.] of Madinan origin:

2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 110, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 61, 62, 64, 48, 9, 5.

2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 110, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 61, 62, 64, 48, 9, 5.

برخی بر این باورند که سورۀ ۱ (الفاتحه) مکی است، و برخی دیگر آن را مدنی می‌دانند.

بر اساس فهرستی که بر پایه نعمان بن بشیر تنظیم شده و در الفهرست ابن ندیم آمده است، [Fihrist, I. pp.49-52.] ترتیب زمانی نزول سوره‌ها چنین است:

According to a list based upon Nu'man b. Bashir and given in the fihrist of al-Nadim, [Fihrist, I. pp.49-52.] the chronological order of the revelation of the suras is as follows:

96, 68, 73, 74, 111, 81, 94, 103, 89, 93, 92, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 112, 113, 114, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 55, 72, 36, 7, 25, 35, 19, 20, 56, 26, 27, 28, 17, 11, 12, 10, 15, 37, 31, 23, 34, 21, 37, 40, 41, 47, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 6, 16, 71, 14, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83, 54, 86.

96, 68, 73, 74, 111, 81, 94, 103, 89, 93, 92, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 112, 113, 114, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 55, 72, 36, 7, 25, 35, 19, 20, 56, 26, 27, 28, 17, 11, 12, 10, 15, 37, 31, 23, 34, 21, 37, 40, 41, 47, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 6, 16, 71, 14, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83, 54, 86.

چرا دانستن ترتیب زمانی سوره‌ها و آیات مهم است، با آنکه قرآن بر اساس ترتیب زمانی تنظیم نشده است؟

Why is it important to know the chronology of the suras and verses, although the Qur'an is not arranged in chronological order?

برای فهم معنای وحی، دانستن منشأ و ترتیب نزول برخی آیات اهمیت دارد، و معنای آن اغلب با دانستن زمان و شرایطی که آیه به آن مربوط است آسانتر دریافت می‌شود. برای نمونه، بسیاری از آیات دوران مکی ممکن است برای مسلمانانی که در محیطی به شدت غیراسلامی زندگی می‌کنند بسیار معنادار باشد، در حالی که برخی از آیات دوران مدنی بیشتر برای مسلمانانی جذاب خواهد بود که در حال شکل‌گیری امت هستند. در برخی موارد، اگر کسی ندانَد کدام‌یک از دو یا چند آیه مرتبط با هم زودتر نازل شده، نمی‌تواند تعیین کند کدام حکم شرعی اکنون برای مسلمانان الزام‌آور است. در اینجا دانش تاریخ‌گذاری نزول مستقیماً با مسئلهٔ «الناسخ و المنسوخ» پیوند دارد. [برای جزئیات، ر.ک. به ادامهٔ بحث.] همچنین دانستن ترتیب نزول آیات برای فهم سیر تدریجی بسیاری از اعمال، نگرش‌ها و احکام مسلمانان اهمیت دارد، مانند حکم تحریم شراب، موضع دربارهٔ جنگ و مانند آن، و برای دیدن این‌که این امور در تاریخ، یعنی در زمان حیات پیامبر ﷺ، چگونه تکامل یافتند تا پیامدهای کامل آن‌ها فهمیده شود. [برای نمونه، در مورد جنگ با دشمن، نخستین آیهٔ نازل‌شده دربارهٔ این موضوع از سورۀ الحج (۲۲) است. این آیه متعلق به دوران مدنی است و از این روایت روشن می‌شود که مسلمانان پیش از هجرت به جنگ با غیرمسلمانان فراخوانده نشده بودند. این امر پیامدهای مهمی برای برنامه‌ریزی و اندیشهٔ خود ما دارد، از جمله:]

To know the origin and order of some of the revelation is important for understanding its meaning which can often be more easily grasped if one knows the time and circumstances that relate to it. For instance, many ayat from the Makkan period may be especially meaningful to Muslims living in a strongly un-Islamic environment, while some of the Madinan period would appeal much to Muslims who are in the process of formation of the umma. In some cases, unless one knows which of two or more related verses was revealed first, one cannot decide which legal ruling is now binding upon the Muslims. Here knowledge of the chronology is directly linked with the issue of al-nasikh wa al-mansukh. [See below for details.] It is also important to know the chronology of verses in order to understand the gradual development of many Muslim practices, attitudes and laws such as e.g. towards prohibition of alcohol, towards fighting, etc. and to see how these matters developed historically, i.e. during the lifetime of the Prophet in order to understand their full implications. [For example as far as fighting the enemy is concerned, the first verse revealed on this particular subject is from Sura al-hajj (22). This verse is from the Madinan period and it becomes clear from this that Muslims were not drawn to fight against the non-Muslims before the hijra. This has important implications for our own planning and thinking, e.g.

دانش آیات مکی و مدنی یکی از شاخه‌های مهم علوم قرآن است. این دانش تنها جنبه تاریخی ندارد، بلکه برای فهم و تفسیر آیات مربوط به هر یک از آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد.

The knowledge of Makkan and Madinan revelations is one of the important branches of ''ulum al-Qur’an. It is not merely of historical interest, but particularly important for the understanding and interpretation of the respective verses.

بسیاری از سوره‌های قرآن در واقع مطالبی از هر دو دوره‌ی نزول را در بر دارند، و در برخی موارد میان عالمان درباره‌ی طبقه‌بندی یک آیه‌ی خاص اختلاف نظر وجود دارد. با این حال، به‌طور کلی این تمایز امری جاافتاده و پذیرفته‌شده است که در علم تفسیر به‌کار گرفته می‌شود و بهترین راه شناخت آن، استنباط از شواهد درونی خود متن قرآن است.

Many suras of the Qur'an do contain material from both periods of revelation, and in some cases there exists difference of opinion among scholars concerning the classification of a particular passage. However, on the whole, it is a wellestablished distinction, fully employed in the science of tafsir and best derived from the internal evidence of the text of the Qur'an itself.