قرآن کریم میں اللہ کی طرف سے نازل شدہ وحی مختلف موضوعات کو شامل کرتی ہے، جن میں عقائد، تاریخ، انبیاء کے واقعات، قیامت کا دن، جنت اور جہنم اور دیگر کئی موضوعات شامل ہیں۔ ان میں خاص اہمیت کے حامل احکام ہیں، کیونکہ وہ لوگوں کے درمیان قانونی تعلقات کا وہ طریقہ مقرر کرتے ہیں جس طرح اللہ چاہتا ہے کہ ان کی پابندی کی جائے۔

The revelations from Allah as found in the Qur'an touch on a variety of subjects, among them beliefs, history, tales of the prophets, day of judgement, Paradise and Hell, and many others. Particularly important are the ahkam (legal rulings), because they prescribe the manner of legal relationships between people, as Allah wishes them to be observed.

اگرچه پیام اساسی اسلام همواره یکسان بوده است، احکام فقهی در طول اعصار متفاوت بوده‌اند، و بسیاری از پیامبران پیش از محمد ﷺ برای امت‌های خود شریعت‌های خاصی آورده‌اند.

While the basic message of Islam remains always the same, the legal rulings have varied throughout the ages, and many prophets before Muhammad brought particular codes of law (shari'a) for their respective communities.

کلمات عربی «ناسخ» و «منسوخ» هر دو از ریشهٔ واحد «نسخ» مشتق شده‌اند که معانی‌ای چون «زدودن»، «جایگزین کردن»، «پس گرفتن» و «نسخ کردن» را در بر دارد.

The Arabic words 'nasikh' and 'mansukh' are both derived from the same root word 'nasakha' which carries meanings such as 'to abolish, to replace, to withdraw, to abrogate'.

کلمهٔ «ناسخ» (اسم فاعل) به معنای «نسخ‌کننده» و «منسوخ» (اسم مفعول) به معنای «نسخ‌شده» است. در اصطلاح علمی، این دو واژه به بخش‌هایی از وحی قرآنی اشاره دارند که به‌وسیلهٔ بخش‌های دیگر «منسوخ» شده‌اند.

The word nasikh (an active participle) means 'the abrogating', while mansukh (passive) means 'the abrogated'. In technical language these terms refer to certain parts of the Qur'anic revelation, which have been 'abrogated' by others.

طبیعی است که آیهٔ منسوخ را «منسوخ» و آیهٔ ناسخ را «ناسخ» می‌نامند.

Naturally the abrogated passage is the one called 'mansukh' while the abrogating one is called 'nasikh'.

اصلِ نسخ (منسوخ شدنِ حکمی به وسیلهٔ حکمِ بعدی) در خودِ قرآن ذکر شده و تحولی تاریخیِ متأخر نیست.

The principle of naskh (abrogation) is referred to in the Qur'an itself and is not a later historical development:

هیچ آیه‌ای را نسخ نمی‌کنیم یا از یاد نمی‌بریم، مگر آنکه بهتر از آن یا همانندش را می‌آوریم:

'None of Our revelations do We abrogate or cause it to be forgotten, but We substitute something better or similar:

آیا نمی‌دانی که خداوند بر هر چیزی تواناست؟» (بقره: ۱۰۶). [برخی اما می‌گویند که این اشاره به وحی‌های پیش از قرآن دارد که اکنون خود قرآن جایگزین آن‌ها شده است. نگاه کنید به: مودودی، تفهیم القرآن، لاهور، ۱۹۶۷، جلد ۱، ص ۱۰۲، پاورقی ۱۰۹.]

knowest thou that God has power over all things?' (2: 106). [Some however say that this refers to the revelations before the Qur’an, which have now been substituted by the Qur’an itself. See Mawdudi. The Meaning of the Qur’an, Lahore, 1967, Vol. I, p.102. note 109.]

هنگامی که پیام اسلام به عرب‌ها به‌عنوان چیزی نو و متفاوت با شیوه زندگی آنان ارائه شد، این پیام به‌تدریج معرفی گردید. قرآن تغییرات مهمی را به‌آرامی وارد کرد تا مردم بتوانند خود را با دستورهای جدید تطبیق دهند.

When the message of Islam was presented to the Arabs as something new, and different from their way of life, it was introduced in stages. The Qur'an brought important changes gradually, to allow the people to adjust to the new prescriptions.

در قرآن سه آیه درباره نوشیدن شراب وجود دارد. نوشیدن شراب در دوران پیش از اسلام بسیار رایج بود و با آنکه یک بدی اجتماعی به شمار می‌رفت، مورد احترام بسیار بود. سه آیه‌ای که سرانجام به حرام شدن مواد مست‌کننده منجر شد، به تدریج نازل شد (النساء: ۴۳، البقرہ: ۲۱۹؛ المائدہ: ۹۳-۹۴).

Example: There are three verses in the Qur'an concerning the drinking of wine. Wine drinking was very widespread in pre-Islamic times and, although a social evil, highly esteemed. The three verses which finally led to the prohibition of intoxicating substances were revealed in stages (4: 43, 2: 219; 5: 93-4).

اهمیت دانستن ناسخ و منسوخ از آن جهت است که به کاربست درست و دقیق احکام الهی مربوط می‌شود. این دانش به‌طور ویژه به وحی‌های تشریعی می‌پردازد.

Knowledge of al-nasikh wa al-mansukh is important because it concerns the correct and exact application of the laws of Allah. It is specifically concerned with legal revelations:

این از شروط مهم برای تفسیرِ قرآن است۔

 It is one of the important pre-conditions for explanation (tafsir) of the Qur'an.

از شرایط مهم فهم و به کار بستن احکام شریعت اسلامی (حکم، شریعت) است.

 It is one of the important pre-conditions for understanding and application of the Islamic law (hukm, shari'a).

این کتاب بر تحول تاریخی نظام فقهی اسلامی روشنی می‌افکند.

 It sheds light on the historical development of the Islamic legal code.

این کمک می‌کند که معنای بلافصل آیه‌ی موردنظر را بفهمیم۔

 It helps to understand the immediate meaning of the ayat concerned.

تفسیر (توضیح قرآن) یا حکم فقهی از کسی که چنین دانشی ندارد، قابل قبول نیست.

Tafsir (explanation of the Qur'an) or legal ruling is not acceptable from a person who does not have such knowledge.

همانطور که در حوزه اسباب النزول، اطلاعات مربوط به الناسخ و المنسوخ را نمی‌توان صرفاً بر اساس نظر شخصی، حدس و گمان یا شنیده‌ها پذیرفت، بلکه باید بر پایه گزارش‌های معتبر و مطابق با علوم حدیث باشد و به پیامبر ﷺ و صحابه ایشان منتهی شود.

As in the field of asbab al-nuzul, the information about al-nasikh wa al-mansukh cannot be accepted upon mere personal opinion, guesswork or hearsay, but must be based on reliable reports, according to the ulum al-hadith, and should go back to the Prophet and his Companions.

گزارش باید همچنین به روشنی بیان کند که کدام بخش از وحی ناسخ و کدام بخش منسوخ است۔

The report must also clearly state which part of the revelation is nasikh and which is mansukh.

برخی از علما می‌گویند که سه راه برای شناخت ناسخ و منسوخ وجود دارد:

Some scholars say that there are three ways of knowing about al-nasikh wa al-mansukh:

گزارشی از پیامبر ﷺ یا صحابه.

 Report from the Prophet or Companions.

الإجماع (اتفاق الأمة على ما هو ناسخ وما هو منسوخ).

 Ijma' (consensus of the umma upon what is nasikh and what mansukh).

معرفت به اینکه کدام بخش از قرآن در تاریخ نزول بر بخش دیگر پیشی گرفته است. [القطان، المرجع السابق، ص ۱۹۹] مثال:

 Knowledge about which part of the Qur'an preceded another part in the history of revelation. [Qattan, op.cit., p. 199] Example:

از مجاهد روایت شده است (درباره این آیه):

Narrated Mujahid (regarding the verse):

آنان که از شما وفات می‌کنند و همسرانی بر جای می‌گذارند، آن زنان باید چهار ماه و ده روز انتظار بکشند (درباره ازدواج خود) (۲:۲۳۴).

Those of you who die and leave wives behind, they (their wives) shall await (as regards their marriage) for four months and ten days (2: 234).

بیوه، طبق این آیه، باید این دوره انتظار را در خانوادهٔ شوهرش سپری می‌کرد. پس خداوند نازل فرمود:

The widow, according to this verse, was to spend this period of waiting with her husband's family, so Allah revealed:

از شما کسانی که وفات می‌کنند و همسرانی (یعنی بیوه‌هایی) بر جای می‌گذارند، باید برای همسرانشان وصیت کنند که یک سال نفقه و سکونت داشته باشند بدون آنکه آنان را بیرون کنند؛ اما اگر خودشان (از آن خانه) بیرون روند، گناهی بر شما نیست در آنچه خودشان با خویشتن انجام می‌دهند، مشروط بر آنکه کاری پسندیده باشد (یعنی ازدواج مشروع).

برخی از علما بر این باورند که قرآن تنها قرآن را نسخ می‌کند. آنان دیدگاه خود را بر آیات ۱۰۶ سوره بقره و ۱۰۱ سوره نحل مبتنی می‌سازند.

According to some scholars the Qur'an abrogates only the Qur'an. They base their view on suras 2: 106 and 16: 101.

بر اساس دیدگاه ایشان، قرآن نه سنت را نسخ می‌کند و نه سنت قرآن را. این دیدگاهی است که به‌ویژه شافعی بدان معتقد است. [برای جزئیات نگاه کنید به کتاب الرسالة، قاهره، بی‌تا، صص ۳۰–۷۳؛ ترجمه انگلیسی از م. خدوری، همان، صص ۱۲۳–۴۵؛ و برای خلاصه‌ای کوتاه از دیدگاه‌های الشافعی نگاه کنید همچنین به: Seeman, K., Ash-Shafi'is Risala, Lahore, 1961, pp.53-85.] دیگران بر این عقیده‌اند که قرآن می‌تواند هم قرآن و هم سنت را نسخ کند. ایشان دیدگاه خود را بر سوره ۵۳، آیه ۳۴ مبتنی می‌دانند.

According to them the Qur'an does not abrogate the sunna nor does the sunna abrogate the Qur'an. This is, in particular, the view held by Shafi'i. [For details see Kitab al-risala, Cairo, n.d., pp.30-73; English translation by M. Khadduri, op.cit., pp. 12345; for a brief summary of Ash-Shafi'i's views see also Seeman, K., Ash-Shafi'is Risala, Lahore, 1961, pp.53-85.] Others are of the opinion that the Qur'an may abrogate the Qur'an as well as the sunna. They base their view on Sura 53: 34.

همچنین دیدگاهی وجود دارد که نسخ دارای چهار قسم است:

There is also the view that there are four classes of naskh:

قرآن، قرآن را نسخ می‌کند۔

 Qur'an abrogates Qur'an.

قرآن سنت را نسخ می‌کند۔

 Qur'an abrogates sunna.

السنّة تنسخ القرآن.

 Sunna abrogates Qur'an.

سنت سنت را نسخ می‌کند۔

 Sunna abrogates sunna.

[قطان، المرجع السابق، صص ۲۰۱-۲۰۲.] در این بحث، تنها نسخ در قرآن را بررسی خواهیم کرد و نسخ در سنت را کنار می‌گذاریم.

[Qattan, op.cit, pp. 201-2.] In this discussion, we shall only consider the abrogation in the Qur'an, and leave aside the abrogation in the sunna.

سه نوع نسخ در قرآن [ابن سلامه، الناسخ و المنسوخ، قاهره، ۱۹۶۶م، ص۵.] دانشمندان نسخ را به سه نوع تقسیم کرده‌اند:

Three Kinds of Naskh in the Qur'an [Ibn Salama, al-nasikh wa al-mansukh, Cairo, 1966, p.5.] The scholars have divided abrogation into three kinds:

به گفتهٔ ابن سلامه، [Op cit., see pp.6-8 for the names of these suras.] نویسندهٔ شناخته‌شده‌ای در این زمینه، سوره‌هایی وجود دارد که:

There are, according to Ibn Salama, [Op cit., see pp.6-8 for the names of these suras.] a well-known author on the subject:

۴۳ سورہ ایسی ہیں جن میں نہ ناسخ ہے اور نہ منسوخ۔ Wait, that's Urdu script, not Persian. Corrected Persian translation: ۴۳ سوره‌ای که در آن‌ها نه ناسخ است و نه منسوخ.

 43 suras with neither nasikh or mansukh.

این متن را ترجمه می‌کنم: "6 suras with nasikh but no mansukh." ۶ سوره که در آن‌ها ناسخ هست، اما منسوخ نیست.

 6 suras with nasikh but no mansukh.

۴۰ سوره با منسوخ اما بدون ناسخ.

 40 suras with mansukh but no nasikh.

۲۵ سوره‌ای که هم ناسخ و هم منسوخ در آن‌ها وجود دارد.

 25 suras with both nasikh and mansukh.

بر اساس کتاب الإتقان سیوطی، در قرآن ۲۱ مورد وجود دارد که در آنها یک حکم وحیانی به‌وسیله حکم دیگری نسخ شده است.

According to Suyuti's Itqan there are 21 instances in the Qur'an, where a revelation has been abrogated by another.

او همچنین نشان می‌دهد که در مورد برخی از این موارد اختلاف نظر وجود دارد؛ برای نمونه: ۴:۸، ۲۴:۵۸ و موارد دیگر. [الاتقان، ج ۲، صص ۲۰-۲۳؛ کمال، همان، صص ۱۰۱-۱۰۹ نیز فهرست کامل سیوطی را ارائه می‌دهد.] برخی از عالمان کوشیده‌اند شمار موارد نسخ در قرآن را حتی بیش از این کاهش دهند، با تبیین روابط میان آیات به شیوه‌هایی خاص؛ مثلاً با این نکته که در آن‌ها نسخ حکمی در کار نیست، یا اینکه به دلایلی خاص، نسخ واقعی نیست. شاه ولی‌الله (د. ۱۷۵۹م)، عالم بزرگ مسلمان هندی، از میان ۲۱ مورد سیوطی تنها ۵ مورد را نسخ واقعی دانسته است.

He also indicates that there is a difference of opinion about some of these: e.g. 4: 8, 24: 58, etc. [Itqan, II, pp.20-3; Kamal, op.cit., pp.101-9 also gives Suyuti's complete list.] Some scholars have attempted to reduce the number of abrogations in the Qur'an even further, by explaining the relationships between the verses in some special ways, e.g. by pointing out that no legal abrogation is involved, or that for certain reasons the naskh is not genuine Shah Waliullah (d. 1759) the great Muslim scholar from India only retained the following 5 out of Suyuti's 21 cases as genuine:

منسوخ ۲: ۱۸۰ ناسخ ۴: ۱۱، ۱۲

Mansukh 2: 180 nasikh 4: 11, 12

البته میان نسخ و تخصیص تفاوت وجود دارد. مراد از تخصیص این است که یک وحی، به‌صورت دقیق‌تر یا بر اساس شرایط خاص، توضیح می‌دهد که وحی دیگر باید چگونه فهمیده شود.

There is of course a difference between abrogation and specification. By the latter is meant that one revelation explains in more detail or according to specific circumstances how another revelation should be understood.

مثال: سورۃ البقرہ، آیت 183 میں ہے: «اے ایمان والو! تم پر روزے فرض کیے گئے ہیں ...» عطاء سے روایت ہے کہ انہوں نے ابن عباس رضی اللہ عنہما کو یہ آیت تلاوت کرتے ہوئے سنا: «اور جو لوگ اس کی طاقت رکھتے ہوں (پھر بھی نہ رکھیں) تو ان کے ذمے ایک مسکین کا کھانا فدیہ ہے» (2:184)۔ ابن عباس رضی اللہ عنہما نے فرمایا: «یہ آیت منسوخ نہیں ہے، بلکہ اس کا حکم بوڑھے مردوں اور بوڑھی عورتوں کے لیے ہے جن میں روزہ رکھنے کی طاقت نہ ہو، پس وہ ہر روزے کے بدلے ایک مسکین کو کھانا کھلائیں (روزہ رکھنے کے بجائے)۔»

Example: Sura 2:183 says 'O you who believe, fasting is prescribed to you ...' Narrated 'Ata' that he heard Ibn 'Abbas reciting the Divine verse 'for those who can do it is a ransom, the feeding of one that is indigent' (2:184). Ibn 'Abbas said 'This verse is not abrogated but it is meant for old men and old women who have no strength to fast, so they should feed one poor person for each day of fasting (instead of fasting).

[بخاری، VI، شمارهٔ ۳۲.] کاملاً روشن است که آیهٔ دوم (۲:۱۸۴) حکم روزهٔ آیهٔ نخست (۲:۱۸۳) را نسخ نمی‌کند، بلکه توضیح می‌دهد که در مورد خاصی، یعنی سالمندان ناتوان، راهی برای جبران روزهٔ از دست‌رفته وجود دارد.

[Bukhari, VI, No. 32.] It is quite clear that the second verse (2:184) does not abrogate the rule of fasting from the first verse (2:183) but explains that in a specific case, that of feeble old people, there is a way of making up for the loss of fast.

به همین ترتیب، آیات مربوط به نوشیدنی‌های مست‌کننده را می‌توان به‌عنوان توضیح و تفصیل احکام، نه نسخ آن‌ها، فهمید (نگاه کنید به: {النساء: ۴۳}؛ {البقرہ: ۲۱۹}؛ {المائدہ: ۹۳-۹۴}).

In the same way the verses concerning intoxicating drinks can be understood as specifications rather than abrogations (see 4:43;2:219;5:93-4).

قرآن در آیهٔ ۲:۱۰۶ به مفهوم نسخ اشاره می‌کند. با این حال، در میان دانشمندان دربارهٔ میزان وقوع «الناسخ و المنسوخ» در متن قرآن اختلاف نظر وجود دارد. اطلاعات مربوط به الناسخ و المنسوخ باید با احتیاط بسیار بررسی شود، زیرا برای همهٔ گزارش‌های مربوط به متن قرآن، دو شاهد مستقل لازم است. بسیاری از نمونه‌هایی که دانشمندان برای روشن‌کردن این مسئله به آن‌ها استناد کرده‌اند (و من نیز برای همین منظور آن‌ها را نقل کرده‌ام) تنها بر یک شاهد مبتنی‌اند. تنها عایشه گزارش کرده است که ده یا پنج رضاع (شیر دادن) جزو تلاوت قرآن بوده است، و تنها عمر گزارش کرده است که «آیهٔ رجم» در متن قرآن گنجانده شده بود.

The Qur'an, in 2:106, refers to the concept of naskh. However, there is a difference of opinion about the extent to which al-nasikh wa-al mansukh does in fact occur in the text of the Qur'an. The information concerning al-nasikh wa-al mansukh must be treated with great caution as, for all reports concerning the text of the Qur'an, two independent witnesses are required. Many of the examples which the scholars have drawn upon to illustrate this question (and I have quoted them for the same purpose) are based on one witness only. 'A'isha alone reported that 10 or 5 sucklings had been part of the Qur'anic recitation, and only 'Umar reported that the 'verse of stoning' had been included in the Qur'anic text.

این احکام فقهی از آن جهت در قرآن نیامده‌اند که به دلیل مبتنی بودن بر گواهی یک شاهد تنها، قابل اعتماد تلقی نشده‌اند. به همین سان، دیگر نمونه‌های نسخ که تنها بر سخنان ابن عباس یا مجاهد استوار است، باید با همان معیار سنجیده شوند.

These legal rulings are not included in the Qur'an precisely because they were not considered reliable, being based on one witness only. Similarly, other examples about naskh, based on the words of Ibn 'Abbas or Mujahid alone, are to be judged by the same measure.

با این حال، همان‌طور که گفته شد، شمار اندکی از آیات باقی است که تا آنجا که از شواهد درونی قرآن می‌توان دریافت، به وسیلهٔ آیات دیگری از خود قرآن منسوخ شده‌اند.

However, as mentioned there remain a small number of verses which, as far as can be ascertained from the internal evidence of the Qur'an, have been superseded by other verses in the Qur'an.