مغربی مفکرین کے درمیان اپنی فکری تاریخ کے مراحل کے بارے میں مختلف آراء پائی جاتی ہیں، یعنی اس تہذیب کے ظہور کے مراحل اور ان کی جدید ثقافت کے مراحل، جنہیں "روشن خیالی" اور "جدیدیت" کہا جاتا ہے۔ بعض مغربی مفکرین نے تاریخ کو تین ادوار میں تقسیم کیا ہے: قدیم دور، قرونِ وسطیٰ اور جدید دور۔ یہ جامع تقسیم غالب ہے۔ دوسرے، جیسے موریس بشپ اپنی کتاب *The Middle Ages* میں، یہ دعویٰ کرتے ہیں کہ قرونِ وسطیٰ کا آغاز رومی سلطنت کے زوال سے ہوا، اور وہ ادوار کو "تاریک دور" اور "اعلیٰ قرونِ وسطیٰ" میں تقسیم کرتے ہیں۔ بشپ نے "29 مئی 1453ء" کو، جس دن قسطنطنیہ فتح ہوا، مغربی تاریخ کی ان "محوری تاریخوں" میں سے ایک قرار دیا جنہوں نے "قرونِ وسطیٰ کے خاتمے اور جدید دور کے آغاز" کو نشان زد کیا۔ قرونِ وسطیٰ کے اختتام تک، جیسا کہ ہربرٹ البرٹ لاورینز فشر نے اپنی تین جلدوں پر مشتمل کتاب *A History of Europe* میں بیان کیا، نشاۃِ ثانیہ، اصلاحِ مذہب اور عقلیت کا دور شروع ہوا۔ ایچ اے ایل فشر نے زور دیا کہ محقق کے لیے تاریخ میں قرونِ وسطیٰ اور جدید دور کے درمیان حد بندی متعین کرنا آسان نہیں۔ مغربی مفکرین میں بعض ایسے بھی ہیں جنہوں نے اُن مراحل کی تفصیل بیان کی ہے جن سے مغربی فکر گزری، جیسے ول ڈیورانٹ اپنی کتاب *The Story of Civilization* میں، اور رولینڈ این اسٹرومبرگ اپنی کتاب *European Intellectual History since 1789* میں، جس میں اسٹرومبرگ نے ان مراحل کو قرونِ وسطیٰ، نشاۃِ ثانیہ کا دور، اصلاحِ مذہب کا دور اور باروک دور میں تقسیم کیا ہے۔ اسٹرومبرگ کے مطابق باروک دور کا فلسفہ نشاۃِ ثانیہ کے بعد کے زمانے کا فلسفہ ہے، یا ایک اور زاویے سے، یہ مذہبی اصلاحی تحریک کے بعد کا دور ہے، جو تقریباً 1570ء میں شروع ہوا اور 1650ء کے بعد تک جاری رہا۔ پھر اسٹرومبرگ سترہویں صدی کو عقلیت کا دور قرار دیتے ہوئے نمایاں کرتا ہے: "اصلاحِ مذہب کے ہولناک بحران سے دوچار ہو کر، یورپ نے سترہویں صدی کی سائنسی اور فکری نشاۃِ ثانیہ کو جنم دیا۔" سټرومبرګ د دې لپاره چې ثابته کړي چې اوولسمه پیړۍ میلادي د استدلال زمانه وه، ګالیلیو، نیوټن، ډیکارټ، سپینوزا، هابز، لاک او لایبنیز ته ره ورکوي. بیا سټرومبرګ د «د فکري تاریخ هغه غیرمعمولي فصل، اتلسمه پیړۍ میلادي روښانتیا» په اړه په شوق خبرې کوي، او وروسته د نولسمې پیړۍ میلادي د ایډیالوژیکي ځانګړتیا په اړه خبرې کوي.

Westerners have varying views regarding the history of their thought i.e. stages of the emergence of their civilization and their modern culture, described as ‘Enlightenment’ and ‘Modernism.’ Some of the Westerners categorized history into three ages: Antiquity, the Middle Ages and the Modern Age. This comprehensive categorization is predominant. Others, like Morris Bishop in his book, The Middle Ages, assert that the Middle Ages began with the Fall of Rome, categorizing the ages into the Dark Ages and High Middle Ages. Bishop considered “the 29th of May 1453,” the day that Constantinople was opened, as one of the “hinge-dates” of Western history, “to mark the end of the Middle Ages and the beginning of modern times.” By the end of Middle Ages or the medieval period, the age of renaissance, reformation and reason began, as asserted by Herbert Albert Laurens Fisher in his three-volume, A History of Europe. H. A. L. Fisher emphasized that it is not straightforward for the researcher to determine the delineation in history between the Middle and Modern Ages. Amongst the Westerners, there are those who elaborate upon the stages that Western thought passed through, such as Will Durant in his The Story of Civilization, and Roland N. Stromberg in his book, European Intellectual History since 1789, in which Stromberg divided the stages into the Middle Ages, the renaissance period, the reformation period and the Baroque period. According to Stromberg, the philosophy of the Baroque period is that of the post-renaissance era, or from another perspective, it is the era of the post­ religious reformation movement, beginning in approximately on the year 1570 CE and continued beyond 1650 CE. Stromberg then highlights the seventeenth century as an age of reasoning, “Battered by the terrific crisis of the Reformation, Europe came up with the scientific and intellectual renaissance of the seventeenth century.” Stromberg cites Galileo, Newton, Descartes, Spinoza, Hobbes, Locke and Leibniz to assert that the seventeenth century CE was the age of reasoning. Stromberg enthuses then of “that extraordinary chapter of intellectual history, the eighteenth century Enlightenment,” before speaking of the ideological character of the nineteenth century CE.

د روښانتیا دوره (فرانسوي: Siecle des Lumieres) هغه اصطلاح ده چې هغه فلسفه بیانوي چې په اتلسمه میلادي پېړۍ کې په اروپا کې، د ۱۷۱۵ څخه تر ۱۷۸۹ میلادي کاله پورې، په ځانګړې توګه په فرانسه، انګلستان او جرمني کې واکمنه وه. په همدې اساس فرانسوي تاریخ پوه پیر شاونو، چې د «د روښانتیا اروپا تمدن» (فرانسوي: La civilisation de I'Europe des Lumieres) کتاب لیکوال دی، د اروپا د روښانتیا څخه داسې یادونه کړې چې په دریو ژبو کې، د اهمیت له مخې په فرانسوي، انګلیسي او جرمني ژبو کې ترسره شوې. د برایان ایس ټرنر «د ټولنپوهنې کیمبرج قاموس» د روښانتیا په اړه داسې ویلي دي: «په لویدیځ دود کې، روښانتیا (eclaircissement, aufklarung) د فکر او عمل کې د عقلاني کېدو پروسې ته اشاره کوي. دا کیدای شي فردي یا د ټولې ټولنې پورې اړوند وي. په هرصورت، عقل د رڼا په توګه بڼه شوی دی چې پوهه روښانه کوي او د نادانۍ او خرافاتو تیاره لیرې کوي.»

The Age of Enlightenment (French: Siecle des Lumieres) is the terminology used to express the philosophy that prevailed in Europe in the eighteenth century CE, from 1715 to 1789 CE, specifically in France, English and Germany. Thus, the French historian Pierre Chaunu, author of The Civilization of Europe of Enlightenment (French: La civilisation de I'Europe des Lumieres) spoke of the enlightenment of Europe, in three languages, ordered by significance as French, English and German. Bryan S. Turner’s The Cambridge Dictionary of Sociology states regarding Enlightenment that “In the western tradition, Enlightenment (eclaircissement, aufklarung) refers to the process of becoming rational in thought and action. It can be individual or society-wide. Either way, reason is figured as a light that illuminates the understanding and dispels the darkness of ignorance and superstition.”.

رولینډ ان. سټرامبرګ د روښانتیا (Enlightenment) په دوره کې شدید بحث بیانوي، په خپل کتاب European Intellectual History Since 1789 کې، هغو کسانو ته اشاره کوي چې "د دیستي ضد کلیسا" (deistic anticlericalism) دریځ یې غوره کړ، او د ویلیم جیمز نظر داسې بیانوي: "هغه ډول افسانې یا تصورات چې په کې مذهبونه په عیني ډول څرګندیږي اساسي نه دي؛ دوی یوازې د مذهب پوټکي دي. هغه څه چې بنسټیز دي، د باور غریزه ده، د انسانی روح د ځان څرګندولو اړتیا."

Roland N. Stromberg depicts the intense debate during the Enlightenment, European Intellectual History Since 1789, referring to those who adopted “deistic anticlericalism” as well as describing William James’ viewpoint as “the various myths or conceptualizations in which religions are objectively embodied are not fundamental; they are the mere husks of religion. What is basic is the instinct to believe, the need for the human spirit to express itself.”.

د ګنار سکربیک او نیلس ګیلجي په خپل کتاب «د لرغونې یونان څخه تر شلمې پېړۍ پورې د لويديځ د فکر تاریخ» کې ولیکل: «د روښانتیا دوره په دې ډول د منځنۍ طبقې دننه د پرمختګ خوښ خوشبیني سره مشخصه شوه: د عقل او انسان په اړه یو نوي راویښ شوی باور. یو سکولر شوی مسیحیت شتون درلود، چېرې چې عقل د انجیل ځای ونیوه. د عقل په مرسته انسان اوس د حقیقت ترټولو ژورې ماهیت کشف کولای شو او مادي پرمختګ ته ورسیږي. انسان به په تدریج سره خپلواک شي، د بې‌بنسټه واکمنۍ او دیني سرپرستۍ څخه بې‌نیازه شي. فکر آزاد شو، ځکه انسان ځان خپل‌واک او د وحي او دود څخه خپلواک احساس کړ. الحاد مد شو.»

Gunnar Skirbekk and Nils Gilje wrote in their book, A History of Western Thought from Ancient Greece to the Twentieth Century, “The period of the Enlightenment was thus marked by progressive optimism within the expanding middle class: a newly awakened confidence in reason and in man. There was a secularized Messianism, in which reason supplanted the Gospel. By the aid of reason, man would now uncover the innermost essence of reality and achieve material progress. Man would gradually become autonomous, dispensing with groundless authority and theological tutelage. Thought was liberated because man felt himself to be self-governed and independent of revelation and tradition. Atheism became fashionable.”.

په لویدیځ فکر کې د روښانتیا (Enlightenment) مفهوم د عصریت (modernity) له مفهوم سره تړلی دی. ځینې کسان روښانتیا د عصریت مخکښ ګڼي. ځینې کسان دواړه یو له بل سره مترادف ګڼي. ځینې کسان داسې ګ‌ڼي چې روښانتیا د عصریت څخه راپورته شوې ده. ځینې کسان وایي چې روښانتیا اصطلاح د هغه فکر بیانول دي چې د لویدیځ تیارې یې د عقل او علم په رڼا روښانه کړې. اما عصریت، دا د هغه فکر بیانول دي چې په خپل علم او میتودونو کې معاصریت راوړي، او د پخوانیت څخه یو جلا کېدل دي.

The concept of Enlightenment in the Western thought is interconnected to the concept of modernity. There are those who consider Enlightenment a precursor to modernity. There are those who consider both to be synonymous. There are those who view that enlightenment emerged from modernity. There are those who say the term enlightenment is a description of a thought that enlightened the darkness of the West, with the light of reason and knowledge. As for modernity, it is the description of the thought that introduced contemporariness in its knowledge and methods, in a break from antiquity.

بغض النظر د مختلفو نظریو، د عصریت بنسټ او اساس د دین له منځه وړل، د ژوند څخه لرې کول یا د ژوند څخه جلا کول دي، لکه څنګه چې د آلمانی فیلسوف مارټن هایډیګر دریځ کې بیان شوي، او دا د روښانتیا (Enlightenment) سره سم دی. دا هم ښیي چې عصریت او روښانتیا د یوې او همدې پدیدې تشریح ده. د فرانسوي ټولنپوه الین توریین په خپل کتاب د عصریت نقد (فرانسوي: Critique de la modernité) کې وایي: «د عصریت نظریه ټولنې کې علم، نه خدای، مرکزي ځای ورکوي، او په غوره حالت کې مذهبي باورونه د ژوند د داخلي ساحې ته لیږي. دا یوه اړخ دی، او بل اړخ دا چې د علم د ټکنالوژیکو کارونو شتون په خپله موږ ته اجازه نه ورکوي چې د یوې عصري ټولنې څخه خبرې وکړو. فکري فعالیت باید د سیاسي تبلیغاتو او مذهبي باورونو دواړو څخه هم وساتل شي... د عصریت نظریه نو له عقلي کولو (rationalization) سره نږدې تړلې ده.»

Irrespective of the various theories, the foundation and cornerstone of modernity is religion’s abolition, sidelining or separation from life, exemplified in the stance of the German philosopher Martin Heidegger, and it is in accordance with Enlightenment. This also indicates that both modernity and Enlightenment are a description of the same phenomenon. The French sociologist Alain Touraine says in his Critique of Modernity (French: Critique de la modernite) that, “The idea of modernity makes science, rather than God, central to society, and at best relegates religious beliefs to the inner realm of life. This is on one side and on the other side, the mere presence of technological applications of science does not allow us to speak of a modern society. Intellectual activity must also be protected from both political propaganda and religious beliefs... the idea of modernity is therefore closely associated with that of rationalization.”.

دلته دا پوښتنه راځي: ولې د لویدیځ د فکر تاریخ، چې د روښانتیا (Enlightenment) او عصریت په توګه تشریح کیږي، د دین د ردولو، جلاکولو، ثانوي کولو او له ځانه لرې کولو په موضوع کې گرځي؟

Here the question arises: Why does the history of Western thought, that is described as Enlightenment and modernity, revolve around the subject of rejecting, separating, sidelining and detaching religion?

جواب دې ته اړتیا ده چې د لویدیځ د تاریخ هغه دوره یادونه وکړو چې منځنۍ دوره (Middle Ages) بلل کېږي، د عصریت له دورې څخه جلا. برټرینډ رسل خپل کتاب A History of Western Philosophy کې ویلي دي: «هغه تاریخي دوره چې عموماً «عصري» بلل کېږي، د ذهن یو داسې څرک لري چې د منځنۍ دورې له څرک سره په ډېرو لارو توپیر لري. له دې ډېرو کې دوه تر ټولو مهم دي: د کلیسا د واک کمېدل، او د ساینس د واک زیاتېدل.» په منځنۍ دوره کې اروپا داسې اروپا وه چې کلیسا یې مطلق حاکمیت او یوازینی واک درلود، ژوند، انسان، ټولنه او دولت یې تسلط لاندې نیولي وو. موریس بشپ خپل کتاب The Middle Ages کې وايي: «کلیسا، په لنډه توګه، د منځنۍ کلتور د ملاتړي څخه ډېره وه؛ دا پخپله منځنی کلتور و.» بشپ همدارنګه وايي: «کلیسا او د هغې تعلیمات د انسان ټول ژوند خپور کړی وو. څوک نشو کولای یو سودا وکړي، ګوتۍ پرې کړي یا د کرنې وسیله له لاسه ورکړي، پرته له دې چې د آسماني مرستې غوښتنه ونه کړي.»

The answer necessitates our referring to the time period of Western history called the Middle Ages, distinct from the era of modernity. Bertrand Russell stated his book, A History of Western Philosophy, that “The period of history which is commonly called “modern” has a mental outlook which differs from that of the medieval period in many ways. Of these, two are the most important: the diminishing authority of the Church, and the increasing authority of science.” Europe during the Middle Ages was a Europe with the Church having absolute sovereignty and sole authority, dominating life, man, society and the state. Morris Bishop states in his book, The Middle Ages that “The church was, in sum, more than the patron of medieval culture; it was medieval culture.” Bishop also states, “The church and its teachings pervaded man’s entire life. One could not strike bargain, cut finger, or lose farm tool without invoking celestial favor.”.

په منځنیو پیړیو کې کلیسا د مذهب په نوم خپل حاکمیت او نفوذ په ټولنه کې پراخاوه، د هغه علمي فلسفي لید له مخې چې د دیارلسمې پیړۍ کې رامنځته شو، هغه وخت چې د ارسطو د فلسفې او عیسوي الهیاتو تر منځ د یوځای شوي فکر منل شو. دا فکر د انسان، طبیعت، کائنات او ژوند په اړه د ډیرو غلطو تصورونو او تعلیماتو سره تړلی و. دا فکر منل شو او په مطلق ډول وړاندې شو، په داسې حال کې چې یقیني حقیقتونه له یوې سپیڅلې نامنځته معتبر سرچینې څخه راځي. هیڅ تفسیر، پرمختګ یا بدلون نه منل کیده. باید په دې باور وکړل شي، ورته غاړه کیښودل شي او تابع اوسیدل شي. کلیسا هر هغه نظر یا خبره رد کوله چې د هغې له تعلیماتو سره توپیر درلود. هغه هر هغه فکر رد کاوه چې د هغې اعتبار ته زیان رسوي. له همدې امله کلیسا د هغو کسانو لپاره چې د هغې له تعلیماتو څخه بهر تلل، د سزا وسیلې کارولې. هغې د تکفیر (له کلیسا څخه ایستلو) میتود او د بدعت او الحاد په تورونو د کفر تورنولو لاره غوره کړه. هغې هر هغه علمي یا فکري غورځنګ وځپه چې د هغې تفسیرونو ته ننګونه کوله او د هغې نظرونه یې رد کول.

In the Middle Ages, the Church was extending its sovereignty and hegemony over the society in the name of religion, according to the scholastic philosophical vision that formed in the thirteenth century, upon the adoption of thought reconciled between the philosophy of Aristotelian and Christian theology. This thought was associated with a number of erroneous concepts and teachings about man, nature, universe and life. It was adopted and claimed as absolute, whilst certainties emerged from the holy infallible authority. No interpretation or development or change was accepted. One must believe in it, submit to it and be compliant to it. The Church used to refuse any view or saying that contradicted its teachings. It rejected any thought that undermined its credibility. Thus the Church used means of punishment for those who left its teachings. It adopted the method of excommunication and charging blasphemy against heterodoxy and heresy. It suppressed any intellectual or scientific movement that challenged its interpretations and refuted its concepts.

ښایي همدا ډول د کلیسا د تعلیماتو او پراخې فساد نیوکه کوونکو مفکرینو په وړاندې د دیني ځورونې حرکت پیل شو. په ۱۴۱۵ ز کال کې چکي جان هس (Lohannes Hus)، چې د کلیسا د فساد نیوکه یې وکړه او دا یې تورن کړ چې له خپلو اصولو لاړه، په اور کې وسوځول شو. په ۱۴۹۸ ز کال کې جیرولامو ساونارولا په ایتالیا کې شکنجه شو، ړندول شو او بیا وسوځول شو. په ۱۶۱۲ ز کال کې بارتولومیو لیګیټ او ایډوارډ وایټمن د بدعت د تور له امله په انګلستان کې وسوځول شول. ژورژ منواد (Georges Minois) په خپل کتاب «کلیسا او ساینس: د شخړې تاریخ» (فرانسوي: L’Eglise et la science. Histoire d’un malentendu) کې ویلي دي: «له ۱۵۴۴ ز کال راهیسې د پاریس د الهیاتو ښوونځي د پیر دی لا رامي له خوا د ارسطو د نیوکې کونکو «ارسطویي مشاهدو» محکومول کړل، چې فیلسوف ارسطو یې نیوکه کړې وه، او هغه ته د تدریس کولو منع شوه. په ۱۵۴۶ ز کال کې اتین ډوله شکنجه شو. د پیړۍ په پای کې تعقیبات څو چنده شول. پاتریزي په ۱۵۹۵ ز کال کې د مقدس دفتر له لوري یو شمیر ځورونې ته اړ شو. کامپانیلا په ۱۵۹۴ ز کال کې د لومړي ځل لپاره نیول شو، وروسته له هغې چې تفتیش (مقدس دفتر) د هغه مسوداوې غلا کړې وې. جورډانو برونو په ۱۶۰۰ ز کال کې اعدام شو. په ۱۶۰۱ او ۱۶۰۲ ز کلونو کې د پاریس پوهنتون تاسیس شو، او بیا پارلمان د پیریپاټیک (ارسطویي) عقیدې واک بیا تایید کړ. کامپانیلا په ۱۶۰۱ ز کال کې د ابدي بند سزا وګټله…. په ۱۶۱۶ ز کال کې د کوپرنیکس (پولنډي: کوپرنیک) فکري مکتب د بدعت مکتب واعلان شو. د وانیني ژبه پرې شوه او ژوندی وسوځول شو، د تولوز د پارلمان په حکم چې هغه یې ستورپیژندونکی، پټ علوم پوه او ملحد وباله. په ۱۶۲۴ ز کال کې د پاریس د الهیاتو پوهنځي په غوښتنه درې ارسطو مخالف لیکوال په ۲۴ ساعتونو کې وشړل شول. په ۱۶۲۹ ز کال کې د ارسطو مخالف ځینو کیمیاګرانو په وړاندې تدابیر ونیول شول… مقدس دفتر ګالیلیو محکوم کړ او د کور په بند یې اړ کړ.»

Thus the movement of ecclesiastical persecution began against the thinkers who criticized its teachings and rampant corruption. In the year 1415 CE, the Czech John Huss (lohannes Hus), who criticized the corruption of the Church and accused it of departing from its principles, was burned at the stake. In the year 1498 CE Girolamo Savonarola was tortured, hanged and then burnt in Italy. In the year 1612, Bartholomew Legate and Edward Wightman were burnt in England, due to the accusation of heresy. Georges Minois stated in his book, The Church and Science: History of Conflict (French: L’Eglise et la science. Histoire d’un malentendu) that “Since 1544, The Paris School of Theology had been condemning the Aristotelian Observations, authored by Pierre de La Ramee, who criticized the philosopher Aristotle, and he was prohibited to teach. In the year 1546, The Etienne Dolet was tortured. By the end of the century, the prosecutions were multiplied. Patrizi was subjected to some harassment from the Holy Office in 1595. Campanella was arrested for the first time in 1594 after the Inquisition (the Holy Office) had stolen his papers. Giordano Bruno was executed in 1600. In the year 1601 followed by the year 1602, the University of Paris was established followed by the parliament to reiterate the authority of peripatetic doctrine. Campanella was sentenced with life imprisonment in 1601...In 1616, Copernicus (Polish: Kopernik) school of thought was declared as a heretical school of thought. The tongue of Vanini was cut out and he was burnt alive, upon the verdict passed by the Parliament of Toulouse describing him as an astrologer, occultist, and atheist. In 1624, three authors opposed to Aristotelianism were expelled within twenty-four hours based on the request of the Faculty of Theology in Paris. In 1629, measures were taken against some anti-Aristotelian chemists... The holy office condemned Galileo and forced him to be under house arrest.”.

په دې سره سره، د لویدیځ د ساینسي نهضتونو مشرانو لکه کوپرنیکوس (د ۱۵۴۳ م وفات)، جوهانس کیپلر (د ۱۶۳۰ م وفات) او ګالیلیو ګالیلي (د ۱۶۴۲ م وفات) د ساینسي کشفونو یوه لړۍ ترسره کړه، چې د کلیسا د نظریاتو په اړه باور یې وخوځاوه او د هغې اعتبار یې کمزوری کړ. دا کشفونه د لویدیځ مفکرانو په ساینسي وړتیا او بریا د دوی په اړه باور زیات کړ. ساینسي څیړنې او د کلیسا سره مخالفت دوام وکړ. هر نوی کشف او هر عصري فکر داسې وو لکه د کلیسا د فکري ودانۍ د ړنګولو لپاره یو تیښته چې د هغې د ړنګیدو سبب شو. په همدې ډول نیوټن (د ۱۷۵۷ م وفات)، لینیوس (د ۱۷۷۸ م وفات)، لاوازیه (د ۱۷۹۴ م وفات)، کلود برنارد (د ۱۸۷۸ م وفات) او ډارون (د ۱۸۸۲ م وفات) له خوا کلیسا ته سخت ضربې ورسیدې، تر دې چې د کلیسا واکمنی په تدریج سره کمزورې شوه. کلیسا نور د اصلاح ته اړتیا نه درلوده، لکه څنګه چې د مارټین لوتر (د ۱۵۴۶ م وفات) او ژان کالوین (د ۱۵۶۴ م وفات) په نهضت کې ښکاره شو، کوم چې د دیرشو کلنو جګړې (۱۶۱۸-۱۶۴۸ م) سبب شو، چې پایله یې د اروپايي ملتونو لپاره بې ساری ویجاړي وه. نو اړینه نه وه چې یوازې کلیسا اصلاح شي. بلکې اړینه وه چې هغه له منځه یوړل شي. دا خبره د پادریانو د کلیسايي تعلیماتو په ټولیز بې اعتباره کولو، د هغو مفکورو، تعلیماتو او فکري نظریاتو په بشپړ ډول رد کولو سره پای ته ورسیده.

Nevertheless, a series of scientific discoveries were undertaken by the pioneers of scientific movements in the West, such as Copernicus (d. 1543), Johannes Kepler (d. 1630) and Galileo Galilei (d. 1642), that shook trust in the concept of the Church and undermined its credibility. These strengthened trust in Western thinkers by virtue of their scientific ability and success. The scientific research and the defiance of the Church continued. The emergence of every new discovery and every modern thought acted as a pickaxe that contributed to the destruction of the Church’s intellectual edifice. Thus there were painful blows to the Church from Newton (d. 1757), Lisnnaeus (d. 1778), Lavoisier (d 1794), Claude Bernard (d. 1878), and Darwin (d. 1882), such that the dominance of the church gradually waned. The Church was no longer required to be reformed, as apparent in the movement of Martin Luther (d. 1546) and Jean Calvin (d. 1564) that resulted into the Thirty Years’ War (1618-1648), whose result was catastrophic to the European nations. It was no longer required to merely reform the Church. Instead, it was required to demolish it. The matter concluded with the defamation of priestly ecclesiastical teachings in its entirety, refuting its concepts, teachings and intellectual perceptions, absolutely.

د سکاټلینډ فیلسوف ډیویډ هیوم (وفات ۱۷۷۶ع) په خپل کتاب An Enquiry Concerning Human Understanding کې یوه مشهور جمله لیکلې ده چې د اتلسمې میلادي پېړۍ د پوهانو هغه نظر لنډوي چې د کلیسا، د هغې د پوهې او د هغې د میتودونو په اړه درلودل: «که مونږ خپل لاس کې کوم کتاب واخلو - د مثال په توګه د الهیاتو یا د ښوونځي د مابعدالطبیعې کتاب - نو پوښتنه وکړو: آیا دا د مقدارونو یا شمېرو په اړه کوم مجرد استدلال لري؟ نه. آیا دا د واقعیتونو او موجودیت په اړه کوم تجربي استدلال لري؟ نه. نو بیا یې اور کې واچوئ، ځکه دا له مغالطې او وهم پرته بل هېڅ نشي لرلی.»

The famous phrase of the Scottish philosopher David Hume (d. 1776) in his book, An Enquiry Concerning Human Understanding, summarizes the view of scholars about the Church, its knowledge and methods in the eighteenth century CE, by saying, “If we take in our hand any volume - of divinity or school metaphysics, for instance - let us ask, does it contain any abstract reasoning about quantity or number? No. Does it contain any experiential reasoning about matters of fact and existence? No. Then throw it in the fire, for it can contain nothing but sophistry and illusion.”.

د کلیسا زوال د هغې تعلیمات او د کائنات، انسان، ژوند او ټولنې په اړه د هغې تصورات هم له مینځه یوړل. په دې سره لویدیځ کې د انسان د ذهن د توان په اړه هم دا باور زیات شو چې دا ذهن کولی شي د کائنات، طبیعت او انسان رازونه ښکاره کړي. په تدریج سره لویدیځ کې عقل د "خدایي" کلیسا او د هغې کلامي نظریاتو ځای ونیو. د کائناتي پدیدو د تشریح لپاره عقلیت (Rationalism) راڅرګند شو، پداسې حال کې چې ټولنیز چوکاټونه د عقلي نظرونو له مخې تحلیل کیدل، له ټولو کاهنانه یا مذهبي محدودیتونو آزاد. ول ډیورنټ په خپل کتاب The Story of Civilization، ټوک ۷ کې څرګنده کړې: "ساینس اوس د خپلې مور، فلسفې، له ځیګر (پلاسنټا) څخه خپل ځان ازادول پیل کړل. دا د ارسطو بار له ځان څخه ولرزاوه، له مابعدالطبیعت څخه طبیعت ته مخ واړاوه، خپلې ځانګړې میتودونه یې جوړ کړل، او د ځمکې پر مخ د انسان د ژوند د ښه کولو په فکر شوه. دا خوځښت د عقلانیت د دورې په زړه پورې برخه پورې تړلی و، مګر دا خپل باور په "خالص عقل" یعنې هغه عقل چې له تجربې او آزمایښت څخه خپلواک وي، نه و ایښی. ډیری وخت دغسې استدلالونو افسانوي جالې ریښتیا ګوډې کړې وې."

The fall of the Church accompanied its teachings and concepts about universe, man, life and society. This was accompanied by a growing confidence in the West about the abilities of the human mind to reveal the secrets of the universe, nature and man. Thus, reason in the West began replacing the “divine” church and its theology, gradually. Rationalism emerged to explain the cosmic phenomena, whilst societal parameters were analyzed according to rational views, free from all priestly or religious restrictions. Will Durant expressed in his book, The Story of Civilization Volume 7 that “Science now began to liberate itself from the placenta of its mother, philosophy. It shrugged Aristotle from its back, turned its face from metaphysics to Nature, developed its own distinctive methods, and looked to improve the life of man on the earth. This movement belonged to the heart of the Age of Reason, but it did not put its faith in “pure reason”- reason independent of experience and experiment. Too often such reasoning had woven mythical webs.”.

په دې ترتیب سره د انسان، عقل، علم، ټولنې، سیاست، اقتصاد، دولت، حکومت او قوانینو په اړه نوې نظریې ښکاره شوې. فرانسس بیکن (وفات ۱۶۲۶ م)، رینې ډیکارټ (وفات ۱۶۵۰ م)، بلیز پاسکال (وفات ۱۶۶۲ م)، باروخ سپینوزا (وفات ۱۶۷۷ م)، تھامس هابز (وفات ۱۶۷۹ م)، جان لاک (وفات ۱۷۰۴ م)، مونټیسکیو (وفات ۱۷۵۵ م)، ولتیر (وفات ۱۷۷۸ م)، ژان ژاک روسو (وفات ۱۷۷۸ م)، ادم سمیټ (وفات ۱۷۹۰ م)، ایمانویل کانټ (وفات ۱۸۰۴ م)، جیرمي بینتهم (وفات ۱۸۳۲ م)، جان سټوارټ مل (وفات ۱۸۷۳ م) او نورو د نوې لویدیځې فکر د بنسټونو ایښودلو کې ونډه واخیستله.

Thus the new thoughts about humankind, reasoning, knowledge, society, politics, economy, state, ruling and canons became prominent. The views of Francis Bacon (d. 1626), Rene Descartes (d. 1650), Blaise Pascal (d. 1662), Baruch Spinoza (d. 1677), Thomas Hobbes (d. 1679), John Locke (d. 1704), Montesquieu (d. 1755), Voltaire (1778), and Jean-Jacques Rousseau (1778), Adam Smith (d. 1790), Immanuel Kant (d. 1804), Jeremy Bentham (d. 1832), John Stuart Mill (d. 1873) and others contributed to laying the foundations of modern Western thought.

دا د لویدیځ تاریخ پوهانو له خوا بیان شوې د عصري لویدیځ فکر د جوړښت لنډیز دی. د لویدیځ د فکر په تاریخ کې د دقت له پلوه، او د هغو حقیقتونو له افسانو څخه جلا کول چې د به اصطلاح لویدیځ معجزې د تبلیغاتو خدمت کوي، هغه معجزه چې د روښانتیا او عصریت تمدن یې زیږولی، د دې ټولو سره سره، زموږ لپاره غوره ده چې د دې لویدیځ فکر ماهیت وڅیړو، ترڅو حقیقت یې وپیژنو او بیا یې فساد افشا کړو.

This is the summary of the formation of modern Western thought, as narrated by the Western historians. Regardless of the accuracy in the history of Western thought, distinguishing facts from exaggerated myth serving the propaganda of the so-called Western miracle, that produced the civilization of Enlightenment and modernity, regardless of all of that, it is best for us to examine at the nature of this Western thought, to know its reality and then expose its corruption.