د قرآن کریم نزول د رمضان په لیلة القدر (د ۲۷مې شپې یا د ۲۱مې شپې وروسته یوه طاق شپه) پیل شو، کله چې پیغمبر محمد ﷺ د خپل ژوند څلوېښت کلن عمر تېر کړی و (یعنې شاوخوا د ۶۱۰ کال)، د مکې نږدې یو غر د حراء په غار کې د هغه د عزلت په وخت کې.

The revelation of the Qur'an began in the laila al-qadr of Ramadan (the 27th night or one of the odd nights after the 21st) after the Prophet Muhammad had passed the fortieth year of his life (that is around the year 610), during his seclusion in the cave of Hira' on a mountain near Makka.

[د احادیثو انګلیسي ژباړې، که بل ډول ونه ښودل شي، د خان، محمد محسن لخوا دي: The Translation of the Meanings of Sahih al-Bukhari، ۹ ټوکې، استانبول، ۱۹۷۸ کال (لنډیز: Bukhari). او د صدیقي، عبدالحمید لخوا: Sahih Muslim، ۴ ټوکې، لاهور، ۱۹۷۸ کال (لنډیز: Muslim).] دا هغه روایت دی، لکه څنګه چې په صحیح البخاري کې راغلی دی:

[English translations of ahadith are, unless otherwise indicated, from Khan, Muhammad Muhsin: The Translation of the Meanings of Sahih al-Bukhari, 9 vols., Istanbul, 1978 (abbr. as Bukhari) and Siddiqui, Abdul Hamid: Sahih Muslim, 4 vols., Lahore, 1978 (abbr. as Muslim).] This is the account, as reported in the Sahih of Bukhari:

د مؤمنانو مور عایشه رضي الله عنها روایت کوي: د الله رسول ﷺ ته د وحي پیل د ښو خوبونو په بڼه شو چې د سهار د رڼا په شان (يعني ریښتیني) راتلل، او بیا د تنهایي سره مینه ورته ورکړل شوه.

Narrated Aisha the mother of the faithful believers: The commencement of the divine inspiration to Allah's apostle was in the form of good dreams which came like bright daylight (i.e. true) and then the love of seclusion was bestowed upon him.

هغه به د حراء په غار کې اعتکاف کاوه، هلته به هغه د ډیرو ورځو لپاره په عبادت بوخت و، مخکې له دې چې خپل کورنۍ ته د لیدو ارمان وکړي. هغه به د دې موده لپاره ځانسره خواړه هم وړل، بیا به د خپلې مېرمنې خدیجې ﷺ ته راستون کېده ترڅو بیا همدا رنګه خپل خواړه واخلي، تر دې چې په ناڅاپه توګه، کله چې هغه د حراء په غار کې و، حق پر هغه نازل شو.

He used to go in seclusion in the Cave of Hira', where he used to worship (Allah alone) continuously for many days before his desire to see his family. He used to take with him food for the stay and then come back to (his wife) Khadija to take his food likewise again, till suddenly the truth descended upon him while he was in the Cave of Hira'.

فرښته ورته راغی او له هغه یې وغوښتل چې ولولي. پیغمبر ﷺ ځواب ورکړ: «زه نه پوهیږم چې څنګه ولولم.» پیغمبر ﷺ وویل: «فرښتې ما ونیولم او دومره زور یې راباندې واچاوه چې زه نور نه شوم زغملی. بیا یې ما خوشې کړ او بیا یې له ما وغوښتل چې ولولم، او ما ځواب ورکړ: "زه نه پوهیږم چې څنګه ولولم."»

The angel came to him and asked him to read. The Prophet replied 'I do not know how to read'. The Prophet added, 'The angel caught me (forcibly) and pressed me so hard that I could not bear it any more. He then released me and again asked me to read and I replied, "I do not know how to read".

بیا هغه بیا ما ونیولم او دوهم ځل یې ما ټینګ ونیولم، تر دې چې زه نور نه شوای زغملای. بیا یې ما خوشې کړ او بیا یې راته وویل چې ولولم، خو زه بیا هم ورته وویل: "زه لوستل نه پوهیږم" (یا څه ولولم؟). بیا هغه دریم ځل ما ونیولم او ټینګ یې کړم، او بیا یې خوشې کړم او وې ویل:

Thereupon he caught me again and pressed me a second time till I could not bear it any more. He then released me and again asked me to read, but again I replied, "I do not know how to read" (or what shall I read?). Thereupon he caught me for the third time and pressed me, and then released me and said:

"اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ، خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ. اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ" ... [البخاری، I، شمارہ 3؛ VI، شمارہ 478؛ مسلم I، شمارہ 301.] روایت دا بیانوي چې نبي ﷺ خپلې ژوندۍ خدیجې ته راستون شو او هغې ته یې خپله ډېره ویره من تجربه بیان کړه. هغې هغه ډاډ ورکړ، او دواړو د خدیجې د خپلوان، ورقه بن نوفل، چې یو پوه عیسوي و، سره مشوره وکړه.

"Read, in the name of Your Lord, who created, created man from a clot. Read! And Your Lord is the most bountiful" ... [Bukhari, I, No. 3; VI, No. 478; Muslim I, No. 301.] The narration goes on to tell us that the Prophet went back to his wife Khadija and recounted to her his dreadful experience. She comforted him and both of them consulted Waraqa, Khadlja's relative and a learned Christian, about it.

ورقہ نے محمد ﷺ ته وویل چې هغه هغه ذات سره مخامخ شوی دی چې «الله» یې موسی ته لیږلی و، او دا چې خپله قوم به یې له کوره وباسي۔

Waraqa told Muhammad that he had encountered the one 'whom Allah had sent to Moses' and that he would be driven out by his people.

د مؤمنانو مور عایشې رضي الله عنها روایت کوي: حارث بن هشام له الله ﷺ د رسول څخه وپوښتل: «ای د الله رسوله! تاسو ته وحی څنګه راځي؟» رسول الله ﷺ وفرمایل: «ځینې وخت دا د زنګ د غږ په څیر راځي، او دا ډول وحی له ټولو زیاته سخته ده، بیا دا حالت له مې لرې کیږي، کله چې زه هغه څه پوه شم چې وحی یې راته شوې وي. او ځینې وخت پرښتہ د یوه سړي په بڼه راځي او له ما سره خبرې کوي، او زه هغه څه پوهیږم چې هغه وایي.» [Bukhari, I, No. 2.]

Narrated Aisha, the mother of the faithful believers: Al-Harith bin Hisham asked Allah's apostle: 'O Allah's apostle. How is the divine inspiration revealed to you?' Allah's apostle replied, 'Sometimes it is "revealed" like the ringing of a bell, this form of inspiration is the hardest of all and then this state passes off after I have grasped what is inspired. Sometimes the Angel comes in the form of a man and talks to me and I grasp whatever he says'. [Bukhari, I, No. 2.]

لومړی وحی چې پیغمبر محمد ﷺ ته راغلې، د سورۀ العلق لومړۍ آیتونه دي (۹۶:۱-۳، د نورو په نظر ۱-۵):

The first revelation that the Prophet Muhammad received is in the first verses from Sura al-'alaq (96:1-3, according to others 1-5):

ټول ښکلې نومونه د هغه الله لپاره دي چې ټول جهانونه یې پیدا کړي دي. سلام وي پر ټولو پیغمبرانو. پر هغه الله باندې درود وي، کوم چې د ټولو لپاره رحمت دی. Actually, I need to follow the given rules precisely. Here is the translation: {اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ۝ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ ۝ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ۝ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ۝ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ} دا د سورت العلق درې نیمه یا پنځه ایتونه دي تر ډیره پورې چې لومړني پنځه ایتونه پیغمبر ﷺ ته په غار حراء کې نازل شوي، او پاتې شپاړس ایتونه وروسته په یوه بل وخت کې نازل شوي دي.

'Read in the name of your Lord, who created, created man from a clot. Read! And your Lord is most bountiful. (He who taught) the use of the pen taught man which he knew not.' The remainder of Sura 96, which now has 19 ayat, was revealed on some later occasion.

پہلے پیغام کے بعد، وحی یو وخت لپاره بنده شوه (چې ته فترة وایي)، او بیا بیرته پیل شوه:

After the first message thus received, revelation ceased for a certain period (called fatra) and then resumed:

د جابر بن عبدالله انصاري روايت دی چې هغه د وحي د وقفې په اړه خبرې کولې او د نبي ﷺ خبره يې نقل کړه: «زه په لاره روان وم چې ناڅاپه مې له آسمانه يوه غږ واورېد. سر مې پورته کړ او هماغه فرښته مې وليده چې د حراء په غار کې راته راغلې وه، په يوه کرسۍ باندې د آسمان او ځمکې ترمنځ ناسته وه. له هغه مې ويره وشوه، کور ته راستون شوم او وومې: "ما وپوښئ (په لحافونو)!" بيا الله تعالى دا مبارکې آيتونه نازل کړل: {اې لحاف پوښونکيه! پاڅه او خبردار کړه (خلک د الله د عذاب څخه)} ... تر دې چې {او ټولې ناپاکۍ پرېږده}. وروسته له دې نازلېدو وحي په زور او په پرله‌پسې توګه راتلل.» [Bukhari, I, end of No. 3.]

Narrated Jabir bin 'Abdullah Al-Ansari while talking about the period of pause in revelation reporting the speech of the Prophet, 'While I was walking, all of a sudden I heard a voice from the heaven. I looked up and saw the same angel who had visited me at the Cave of Hira' sitting on a chair between the sky and the earth. I got afraid of him and came back home and said "Wrap me (in blankets)" and then Allah revealed the following holy verses (of the Qur'an): O you covered in your cloak, arise and warn (the people against Allah's punishment) ... up to "and all pollution shun".' After this revelation came strongly and regularly. [Bukhari, I, end of No. 3.]

د قرآن کریم هغه دویمه برخه چې محمد ﷺ ته نازله شوه، د سورت المدثر (۷۴: ۱-۵) پیل و.

The second portion of the Qur'an revealed to the Prophet Muhammad was the beginning of Sura al-muddaththir (74: 15).

دا سورت اوس ۵۶ آیتونه لري، پاتې پاتې نازل شوي، او داسې پيل کېږي: «اې خپل جامو کې پټ شوي (پيغمبره)، پورته شه او خبرداری ورکړه، خپل رب لوی وګڼه، خپلې جامې پاکې وساته، ناپاکۍ څخه ځان لرې کړه ...»

It now consists of 56 verses, the rest revealed later, and begins as follows: 'O you, covered in your cloak, arise and warn, thy Lord magnify, thy raiment purify, pollution shun ...'

ډېری علماء په دې نظر دي چې سورۃ المزمل (۷۳) نازل شوې وروستۍ سوره وه.

Many hold that Sura al-muzzammil (73) was the next revelation.

According to others, سورة الفاتحہ (۱) was the third surah to be revealed. [السیوطی، الاتقان، ج ۱، ص ۲۴.] Among other early revelations, which the Prophet declared in Makka, are, according to some reports, سورة ۱۱۱، سورة ۸۱، سورة ۸۷، سورة ۹۲، سورة ۸۹ وغیرہ. Then revelation continued, 'mentioning Paradise and Hell, and until mankind turned to Islam, then came revelation about halal and haram ...' [السیوطی، الاتقان، ج ۱، ص ۲۴.] Revelation came to the Prophet ﷺ throughout his lifetime, both in Makka and Madina, i.e. over a period of approximately 23

According to others, Sura al-fatiha (1) was the third sura to be revealed. [Suyuti, Itqan, I, p.24.] Among other early revelations, which the Prophet declared in Makka, are, according to some reports, Sura 111, Sura 81, Sura 87, Sura 92, Sura 89, etc. Then revelation continued, 'mentioning Paradise and Hell, and until mankind turned to Islam, then came revelation about halal and haram ... ' [Suyuti, Itqan, I, p.24.] Revelation came to the Prophet throughout his lifetime, both in Makka and Madina, i.e. over a period of approximately 23

د هجرت له ۱۰ کال (۶۳۲ م) سره نږدې د هغه د مرګ څخه لږ مخکې پورې.

years, until shortly before his death in the year 10 after Hijra (632).

ډیری مسلمان عالمان په دې اتفاق لري چې وروستۍ نازله شوې آیت د سورۃ البقرہ آیت ۲۸۱ دی:

Many Muslim scholars agree that the last revelation was Sura 2, verse 281:

«او له هغه ورځې څخه ویره وکړئ چې تاسو به د خدای په لور بیرته وګرځول شئ. بیا به هر نفس ته د هغه څه بدله ورکړل شي چې هغه کړي وي، او په دوی باندې ظلم نه کیږي.» ځینې کسان وایي چې دا آیت ۲:۲۸۲ یا ۲:۲۷۸ و. [کمال، احمد عادل: علوم القرآن، قاهره، ۱۹۷۴ع، ص ۱۸.] همدارنګه دا هم وړاندیز شوی چې دا درې واړه آیتونه په یوه وخت کې نازل شوي. پیغمبر ﷺ د وروستي وحي له نازلیدو وروسته نهه شپې وروسته ومړ.

'And fear the day when ye shall be brought back to God. Then shall every soul be paid what it earned and none shall be dealt with unjustly.' Some also say that it was 2:282 or 2:278. [Kamal, Ahmad 'Adil: 'ulum al-Qur'an, Cairo, 1974, p.18.] It has also been suggested that all three verses were revealed on one occasion. The Prophet died nine nights after the last revelation.

او نورو کسانو په اند د سورۃ المائدہ آیت ۴ وروستی نازل شوی آیت دی:

Others hold that Sura 5:4 was the last to be revealed:

{الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا} ښه، نن ورځ مې ستاسو لپاره ستاسو دین بشپړ کړ، ستاسو په اړه مې خپله نعمت پوره کړ او ستاسو لپاره مې اسلام د دین په توګه وټاکه۔ دا نظر چې دا آیت وروستی وحی وه، د ډیرو علماوو په نزد سم نه دی، ځکه چې دا د پیغمبر ﷺ د وروستي حج په جریان کې نازل شوی و۔ دا معلومات د عمر (رضي الله عنه) له حدیث څخه اخیستل شوي دي۔ سیوطي د سورې المائدې په دې آیت په اړه وایي چې له دې وروسته د احکامو، حلال او حرام په اړه هیڅ نازل نه شو، او په دې مانا دا د دین "بشپړتیا" ده۔ په هرصورت، هغه وحی چې انسان د راتلونکې د قیامت ورځې په اړه خبرداری ورکوي، دوام وکړ، او د دې ډول وروستۍ وحی همدا پورتنی آیت دی۔ [Sabuni, tibyan pp. 18-9]

'This day I have perfected your religion for you, completed My favour upon you and have chosen for you Islam as your religion.' The opinion that this verse was the last revelation is not sound according to many scholars, since it was revealed during the last pilgrimage of the Prophet. This information is based upon a hadith from 'Umar. Suyuti explains concerning the verse in Sura 5 that after it nothing concerning ahkam and hal'al and haram was revealed, and in this sense it is the 'completion' of religion. However, revelation reminding man of the coming day of judgement continued and the last such revelation is the above verse. [Sabuni, tibyan pp. 18-9]

قرآن کریم د ۲۳ کلونو په اوږدو کې په پړاوونو سره نازل شو، او دا د یوې بشپړې کتاب په توګه په یوه واحد نزول سره نه دی نازل شوی.

The Qur'an was revealed in stages over a period of 23 years, and not as a complete book in one single act of revelation.

دې یو شمیر دلیلونه لري؛ تر ټولو مهم یې لاندې دي:

There are a number of reasons for this; most important are the following:

د پیغمبر ﷺ زړه قوي کول، هغه ته په دوامداره توګه خطاب کول، او هر هغه وخت چې د لارښوونې اړتیا پیدا کېده.

 To strengthen the heart of the Prophet by addressing him continuously and whenever the need for guidance arose.

د نبي ﷺ د احترام له امله، ځکه چې وحي د هغه لپاره ډیره سخته تجربه وه.

 Out of consideration for the Prophet since revelation was a very difficult experience for him.

د خدای جل جلاله د احکامو په تدریجي پلي کولو سره.

 To gradually implement the laws of God.

تاکید: د مؤمنانو لپاره د وحي پوهیدل، پلي کول او یاد ساتل اسانه کول.

 To make understanding, application and memorization of the revelation easier for the believers.