د حدیث په ادبیاتو کې ډیری شواهد شتون لري چې د پیغمبر ﷺ د ځینو صحابه‌وو هر یو د وحي د متنونو لیکلي ټولګې جوړې کړې وې. [سیوطي. الإتقان، ج ۱، ص ۶۲] پدې کې ترټولو مشهور د ابن مسعود، ابي بن کعب او زید بن ثابت څخه دي. [وګورئ: Dodge, B, The Fihrist of al-Nadim, New York, 1970 (لنډه: fihrist)، ص ۵۳-۶۳.] هغه صحابه‌ګان چې ویل شوي دي چې د دوی شخصي لیکلي ټولګې وې، لاندې ډله یې شامله ده: ابن مسعود، ابي بن کعب، علي، ابن عباس، ابو موسی، حفصه، انس بن مالک، عمر، زید بن ثابت، ابن الزبیر، عبدالله بن عمرو، عایشه، سالم، ام سلمه، عبید بن عمر. [وګورئ: ابن ابي داود: المصاحف، ص ۱۴. انصاري، م.: The Qur'anic Foundations and Structure of Muslim Society؛ کراچۍ، ۱۹۷۳، د مختلفو سرچینو پر بنسټ وایي (۱، ص ۷۶، یادښت ۲) چې د پیغمبر ﷺ په ژوند کې لږ تر لږه ۱۵ لیکلي نقلونه د قرآن شتون درلود. د پورته ۱۵ نومونو سربیره، هغه ابوبکر، عثمان، معاذ بن جبل، ابو درداء، ابو ایوب انصاري، عبادة بن الصامت، تمیم داري هم شاملوي. په دې توګه د قرآن ۲۳ لیکلي نقلونه کیږي چې د پیغمبر ﷺ په ژوندي والي کې شتون درلودل.] همدارنګه معلومه ده چې عایشې او حفصې د پیغمبر ﷺ د مړینې وروسته خپلې شخصي لیکنې لیکلې وې. [رحیم‌الدین، م. (ژباړه):

There are numerous indications in the literature of hadith that several of the Companions of the Prophet had prepared their own written collections of the revelations. [Suyuti. Itqan, I, p 62] The best-known among these are from Ibn Mas'ud, Ubay bin Ka'b and Zaid bin Thabit. [See Dodge, B, The Fihrist of al-Nadim, New York, 1970 (abbr. as fihrist), pp 53-63.] A list of Companions of whom it is related that they had their own written collections included the following: Ibn Mas'ud, Ubay bin Ka'b, 'All, Ibn 'Abbas, Abu Musa, Hafsa, Anas bin Malik, 'Umar, Zaid bin Thabit, Ibn Al-Zubair, 'Abdullah ibn 'Amr, 'A'isha, Salim, Umm Salama, 'Ubaid bin 'Umar. [See Ibn Abi Dawud: Masahif, p 14 Ansari, M.: The qura'nic Foundations and Structure of Muslim Society; Karachi, 1973, drawing upon various sources, says (1, p.76, note 2) that there existed at least 15 written copies of the Qur'an in the Prophet's lifetime. In addition to the list of 15 names quoted above, he includes Abu Bakr, 'Uthman, Mu'adh b. Jabal, Abu Darda', Abu Ayyub Ansari, 'Ubada b. al-Samit, Tamim Dari. This would add up to 23 written copies of the Qur'an, which existed while the Prophet was alive.] It is also known that 'A'isha and Hafsa had their own scripts written after the Prophet had died. [Rahimuddin, M. (transl.):

د موطأ) امام مالک، لاهور، ۱۹۸۰ء، نمبر ۳۰۷، ۳۰۸؛ مالک بن انس: الموطأ، قاهره، بے تاریخ، ص ۱۰۵۔] درج ذیل میں ان مصاحف میں سے بعض کی نہایت مختصر تفصیل دی جا رہی ہے جو صحابہ کرامؓ کی طرف منسوب ہیں۔

Muwatta) Imam Malik, Lahore, 1980, No. 307, 308; Malik b. Anas: al-muwatta', Cairo, n.d., p. 105.] The following is a very brief description of some of the masdhif, which are attributed to the Companions of the Prophet.

دا ټول معلومات په کلاسیکو سرچینو ولاړ دي. [For details see Ibn Abi Dawud, also fihrist and Itqan]

All the information is based on classical sources. [For details see Ibn Abi Dawud, also fihrist and Itqan]

هغه یو مصحف ولیکه، چې په هغې کې سورتونه ۱، ۱۱۳ او ۱۱۴ شامل نه وو. ابن النديم [الفهرست، ج ۱، ص ۵۷-۵۸.] خو ویلي دي چې هغه د ابن مسعود یو قرآن ولیدلی و چې په هغې کې الفاتحه (سورۀ ۱) نه وه. د سورتونو ترتیب د عثماني متن څخه توپیر درلود. لاندې ترتیب د ابن مسعود نسخې ته منسوب دی: [الفهرست، ج ۱، ص ۵۳-۵۷.] ۲، ۴، ۳، ۷، ۶، ۵، ۱۰، ۹، ۱۶، ۱۱، ۱۲، ۱۷، ۲۱، ۲۳، ۲۶، ۳۷، ۳۳، ۲۸، ۲۴، ۸، ۱۹، ۲۹، ۳۰، ۳۶، ۲۵، ۲۲، ۱۳، ۳۴، ۳۵، ۱۴، ۳۸، ۴۷، ۳۱، ۳۵، ۴۰، ۴۳، ۴۱، ۴۶، ۴۵، ۴۴، ۴۸، ۵۷، ۵۹، ۳۲، ۵۰، ۶۵، ۴۹، ۶۷، ۶۴، ۶۳، ۶۲، ۶۱، ۷۲، ۷۱، ۵۸، ۶۰، ۶۶، ۵۵، ۵۳، ۵۱، ۵۲، ۵۴، ۶۹، ۵۶، ۶۸، ۷۹، ۷۰، ۷۳، ۷۴، ۸۳، ۸۰، ۷۶، ۷۵، ۷۷، ۷۸، ۸۱، ۸۲، ۸۸، ۸۷، ۹۲، ۸۹، ۸۵، ۸۴، ۹۶، ۹۰، ۹۳، ۹۴، ۸۶، ۱۰۰، ۱۰۷، ۱۰۱، ۹۸، ۹۱، ۹۵، ۱۰۴، ۱۰۵، ۱۰۶، ۱۰۲، ۹۷، ۱۱۰، ۱۰۸، ۱۰۹، ۱۱۱، ۱۱۲.

He wrote a mushaf, in which sudras 1, 113 and 114 were not included. Ibn al-Nadim [Fihrist, I, pp. 57-8.] however said he had seen a copy of the Qur'an from Ibn Mas'ud which did not contain al-fatiha (Sura 1). The arrangement of the suras differed from the 'Uthmanic text. The following is the order attributed to Ibn Mas'ud's copy: [Fihrist, I, pp. 53-7.] 2, 4, 3, 7, 6, 5, 10, 9, 16, 11, 12, 17, 21, 23, 26, 37, 33, 28, 24, 8, 19, 29, 30, 36, 25, 22, 13, 34, 35, 14, 38, 47, 31, 35, 40, 43, 41, 46, 45, 44, 48, 57, 59, 32, 50, 65, 49, 67, 64, 63, 62, 61, 72, 71, 58, 60, 66, 55, 53, 51, 52, 54, 69, 56, 68, 79, 70, 73, 74, 83, 80, 76, 75, 77, 78, 81, 82, 88, 87, 92, 89, 85, 84, 96, 90, 93, 94, 86, 100, 107, 101, 98, 91, 95, 104, 105, 106, 102, 97, 110, 108, 109, 111, 112.

دا لیست په ښکاره ډول ناقص ده. دا یوازې 106 سورتونه لري، نه 110، لکه څنګه چې ابن ندیم لیکلي دي.

This list is obviously incomplete. It contains only 106 suras and not 110, as Ibn Nadim wrote.

په سورۃ البقرہ کې، چې زه یې د مثال په توګه اخلم، ټولټال ۱۰۱ قراءتونه شته. ډیری یې د املا پورې اړه لري، ځینې نور د کلمو په غوره کولو (مترادفاتو)، د حروفو د کارونې او نورو پورې هم تړلي دي.

In Sura al-baqara, which I take as an example, there are a total of 101 variants. Most of them concern spelling, some also choice of words (synonyms), use of particles, etc.

مثالونه:

Examples:

تلفظ:

Pronunciation:

ابن مسعود د البقرہ پر د البقرۃ کی جگہ البقیرۃ پڑھتا ہے۔ املا: 2:70

2:70 Ibn Mas'ud reads al-baqira in place of al-baqara Spelling:

د ۲:۱۹ د ژباړې حوالې کې ده: هغه کلمه «کلما» د «کلّما» پر ځای لولي.

2:19 He reads kulla ma in place of kullama Synonyms:

هغه یو مصحف ولیکه، چې په هغې کې د دوو «زیاتو سورتونو» او یوې «زیاتې آیت» موندل شوي وو.

He wrote a mushaf, in which two 'additional suras and another 'additional aya' were reportedly found.

[الإتقان، ج1، ص65؛ ابن أبي داود، المصاحف، ص18S1؛ وأيضاً: Noldeke, T. et al.: Geschichte des Qorans، ليبزيگ، 1909-38 (مختصراً GdQ)، ج2، ص33-38.]

[Itqan, I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, pp. 18S1; also Noldeke, T. et al.: Ceschichte des Qorans, Leipzig, 1909-38 (abbr. as GdQ), 11, pp. 33-8.

د لومړۍ به اصطلاح کې سوره، چې «الخلع» (جلا کېدل) نومېږي، داسې ترجمه کېږي: «ای الله، موږ ستا له مرستې غواړو او ستا له بښنې غوښتنه کوو، او تا ستاینه کوو، او په تا کافر نه کېږو. موږ له هغه چا جلا کېږو او پرېږدو چې ستا نافرماني کوي۔» دوهمه به اصطلاح کې سوره، چې «الحفد» (ژر ځغلېدل) نومېږي، داسې ترجمه کېږي: «ای الله، موږ تا عبادت کوو او تا ته لمونځ کوو او سجده کوو، او تا ته ژر ځغلو او ستا خدمت ته بېړه کوو. موږ ستا له رحمت امید لرو او ستا له عذاب څخه ویره لرو. ستا عذاب یقیناً کافرانو ته رسېږي۔» دا دواړه برخې څرګنده ده چې هغه چې «قنوت» بلل کېږي، يعني هغه دعاګانې دي چې پېغمبر ﷺ ځينې وختونه د سهار لمانځه یا وتر لمانځه کې د قرآن د ځينو سورتونو له تلاوت وروسته ویلې. په حقیقت کې دا دواړه د حديثو په ټولګو کې راغلي د قنوت د ځينو برخو سره په بشپړه توګه ورته دي۔ وګورئ: النووي، الاذکار، القاهره، ۱۹۵۵ م، مخونه ۵۷-۵۸۔

The first so called sura entitled al-khal' (separation), translates as follows: 'O Allah, we seek your help and ask your forgiveness, and we praise you and we do not disbelieve in you. We separate from and leave who sins against you.' The second so-called sura, entitled al-hafd (haste) translates as follows: 'O Allah, we worship You and to You we pray and prostrate and to You we run and hasten to serve You. We hope for Your mercy and we fear Your punishment. Your punishment will certainly reach the disbelievers.' Obviously these two pieces constitute so-called 'qunut', i.e. supplications which the Prophet sometimes said in the morning prayer or witr prayer after recitation of suras from the Qur'an. They are in fact identical to some parts of qunut reported in the collections of hadith. See: Nawawi, al-adhkar, Cairo, 1955, pp. 57-8.

په دې اضافي به اصطلاح کې چې ورته "آیت" وایي، ژباړه یې داسې ده: «که د آدم زوی ته د مالونو یوه ډکه دره ورکړل شي، نو دویمه دره به غواړي، او که دوه ډکې درې ورکړل شي، نو خامخا به دریمه غواړي. د آدم زوی ځان به یوازې خاوره ډکه کړي، او الله هغه چا ته بخښونکی دی څوک چې توبه باسي.» دا متن په ګډه پیژندل کیږي چې د پیغمبر ﷺ یوه حدیث دی. وګورئ بخاري، VIII، شمېرې 444-447. د ابن عباس (شمېره 445) او ابي (شمېره 446) په وینا، دا متن کله کله د قرآن برخه ګڼل کېده. خو ابي پخپله څرګندوي چې د سورت 102 نازلېدو وروسته، یعنې (اَلْهَاکُمُ التَّکَاثُر) له نازلېدو وروسته، صحابه کرامو دا متن د قرآن برخه نه ګڼه. وګورئ بخاري، VIII، شمېره 446. د ابي دا تشریح دا هم ډېره روښانه کوي چې صحابه کرامو د دې په اړه هېڅ اختلاف نه درلود چې د قرآن کومه برخه ده او کومه نه ده، کله چې وحي ختمه شوه. او که د مثال په توګه دا حدیث د ابي په مصحف کې راغلی و، نو دا د هغه د شخصي کارونې مصحف و، يعنې د هغه شخصي یادښت دفتر، چېرې چې هغه تل د قرآني مطلب او حدیث ترمنځ توپیر نه کاوه، ځکه دا د عامه کارونې لپاره نه و او هغه پخپله د خپلو یادښتونو مانا ښه پوهیده. همدا حکم د نورو هغو قرآني نسخو په اړه هم دی چې ځینو صحابه کرامو د خپلې شخصي کارونې لپاره لرلې. همداراز هغه کسان چې موږ ته د صحابه کرامو د دې نسخو په اړه روایتونه رسولي، یوازې هغه مختلف توپیرونه یې بیان کړي چې هلته پېښ شوي، د هغو روایتونو له مخې چې دوی ته رسېدلي وو (لکه د بخاري حدیث، VIII، شمېره 446).

ابن عباس هم یو مصحف ولیکه، چې د الاتقان په وینا [I، ص ۶۵؛ ابن ابی داود، المصاحف، ص ۱۹۳] دې کې هغه دوې اضافي سورتونه هم شامل وو چې ابي سره وو. بیا د سورتونو ترتیب یې د نورو نسخو څخه توپیر درلود. په سورۃ البقرہ کې د هغه سره ټول ۲۱ قرائتي توپیرونه دي، چې ځینې یې د ابن مسعود، ابي او نورو صحابه کرامو سره په حرف کې ورته دي.

Ibn 'Abbas also wrote a mushaf, which according to the Itqan [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 193.] also included the two additional suras which Ubay had. Again his arrangement of the suras differed from the other copies. In Sura albaqara, he has a total of 21 variants, some of them identical with Ibn Mas'ud and Ubay as well as other Companions.

د «الاتقان» [ج ۱، ص ۶۵؛ ابن ابی داود، المصاحف، ص ۲۱۰] په وینا، د ابو موسی الاشعری (وفات: ۴۴ هجری / ۶۶۴ میلادي) مصحف

According to the Itqan [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 210.] the mushaf of Abu Musa al-Ash'ari (d. 44H/664)

ابی سره ورته مواد ولري.

contained the same material as Ubay had.

په سورۃ البقرہ کې د هغه څخه یوازې یو روایت نقل شوی دی، هغه دا چې هغه «إبراهيم» د «إبراهيم» پر ځای «إبراهَم» لوستل.

There is only one variant reported from him in Sura al- baqara, namely that he read Ibraham in place of Ibrahim.

حفصہ (وفات: 45ھ/665ء) کے ہاں اسی سورت میں تین قراءات تھیں، اور انس بن مالک (وفات: 91ھ/709ء) کے ہاں پانچ۔

Hafsa (d. 45H/665) had three variants in the same sura, and Anas b. Malik (d. 91H/709) had five.

دې ته د مثالونو په توګه لا څو نورې بیلګې دي. دا بیلګې، تر امکان پورې، له ډیرو مشهورو سورتونو څخه اخیستل شوي دي.

To further illustrate, here are a number of examples. They have been taken, as far as possible, from well-known suras.

که څه هم شاید د زیاتو بحث شوو ټکو د بیان لپاره نور بهتر مثالونه موجود وی، خو هغه ممکن د قرآني متن نه ډیر آشنا لوستونکو لپاره دومره اسانه ونه وی.

While perhaps better examples exist to illustrate the points under discussion, they might not be understood as easily by readers less familiar with the Qur'anic text.

ابن عباس [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 208.] څخه روایت دی چې هغه د سورۃ 111 کې لوستل.4

Ibn 'Abbas [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 208.] is reported to have read in sura 111:4

حَمّالةُ الحَطَب، بدل حَمَّالَةَ الحَطَبِ، چې د لیکلو په ابتدايي متن کې نه توپیر کېدَل کېدای شول، ځکه هغه متن نه حرکت درلود او نه الف.

hamilatun al-hatab, in place of hammalata-l-hatab which could not be distinguished on the basis of the early written text, which omitted both haraka and alif.

ابن عباس [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 195.] څخه روایت دی چې هغه د سورې 1:6 او نورو ټولو ځایونو کې د "الصراط" کلمه د "الصراط" په توګه لیکلې وه.

Ibn 'Abbas [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 195.] reportedly wrote in sura 1:6 as well as all other places the word alsirat as al-sirat.

د ابن مسعود رضي الله عنه ته منسوب ځينې مختلف روایات: [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 25.]

Some variants attributed to Ibn Mas'ud: [I, p. 65; Ibn Abi Dawud, masahif, p. 25.]

حتی نن ورځ هم د متن په داسې نسخو کې چې صحابه کرامو ته منسوب دي، مختلف قرائتونه او مترادف الفاظ موجود دي، او دا زموږ لپاره يو ډول ارزښت لري، په دې معنا چې دا کيدای شي د تفسير يوه لومړنۍ او ساده بڼه وي. د مثال په توګه، په ځينو رواياتو کې راځي چې حفصه، [موطا امام مالک؛ جيفري، مخ ۲۱۴.] ابي بن کعب [جيفري، مخ ۱۲۲.] او ابن عباس [جيفري، مخ ۱۹۶.] "صلاة الوسطى" (منځنۍ لمونځ) الفاظ د "صلاة العصر" (يعنې د ماښام لمونځ) په توګه لوستي او ليکلي.

Even today the variants and synonyms are found in such copies of the text as are attributed to the Companions and are of some value to us in the sense that they may have served as an early rudimentary form of tafsir. For example, according to some reports the words 'salat al-wusta' (middle prayer) were read and written by Hafsa, [Muwatta' Malik; Jeffery, p. 214.] Ubay [Jeffery, p. 122.] and Ibn 'Abbas [Jeffery, p. 196.] as 'salat al-'asr' (i.e. afternoon prayer).

جب تک صحابہ اپنے ذاتی استعمال کے لیے اپنے نسخے لکھتے تھے، اس میں کوئی حرج نہیں تھا، اگر وہ سورتوں کی ترتیب کی سختی سے پابندی نہیں کرتے تھے، جو قرآن کی ترتیب تھی۔ بعد میں، جب عثمانؓ کا نسخہ معیاری نسخہ بن گیا تو صحابہ نے اس نسخے کی ترتیب کو اپنا لیا، ابن مسعودؓ سمیت، جو شاید سب سے زیادہ اختلاف رکھتے تھے۔ [ابن ابی داؤد، ص 12؛ صالح، ص: مباحث فی علوم القرآن، بیروت، 1964ء] جیسا کہ بیان کیا گیا، ان نسخوں میں کچھ متبادل قراءتیں بھی تھیں، [نیچے سات قراءات کا بھی ذکر دیکھیں۔] جب بعض الفاظ مختلف طریقوں سے ادا اور لکھے جاتے تھے، وغیرہ۔ تاہم یہ بات قابلِ غور ہے کہ متبادل قراءتیں عموماً صرف ایک شخص سے روایت کی جاتی ہیں، اور کبھی کبھار شاید دو یا تین سے، جبکہ وہ نسخہ جسے عثمانی متن کہا جاتا ہے متواتر ہے، یعنی اسے بے شمار لوگوں نے نقل کیا ہے اور اس کے مستند ہونے میں کوئی شک نہیں۔

As long as the sahaba wrote their own copies for personal use only, there was nothing wrong, if they did not strictly adhere to the order of suras which was the order of the Qur'an. Later on, when 'Uthman's copy became the standard version, the Companions adopted the order of this copy including Ibn Mas'ud who perhaps differed most. [Ibn Abi Dawud, p. 12; Salih, S.: Mabahith fi 'ulum al-qura'n, Beirut, 1964,] There were also, as indicated, some variant readings in these copies, [See also below, seven readings and qira'at.] when some words were pronounced and spelt in slightly different ways, etc. However, it should be noted that variant readings are usually reported by a single person only, and occasionally by perhaps two or three while the version called the 'Uthmanic text is mutawatir, i.e. transmitted by numerous people and is without doubt authentic.