قرآن کریم کې د الله تعالیٰ هغه وحیونه شامل دي چې د مختلفو موضوعاتو په اړه دي، له ډېرو ځوابونو څخه عقایدي مسایل، تاریخ، د انبیاوو قصې، د قیامت ورځ، جنت او دوزخ، او نور ډېر مضامین. ځانګړې اهمیت لري احکام، ځکه دوی د خلکو ترمنځ د قانوني اړیکو هغه طریقه ټاکي چې الله تعالیٰ غواړي د هغې مراعات وشي.

The revelations from Allah as found in the Qur'an touch on a variety of subjects, among them beliefs, history, tales of the prophets, day of judgement, Paradise and Hell, and many others. Particularly important are the ahkam (legal rulings), because they prescribe the manner of legal relationships between people, as Allah wishes them to be observed.

په دې حقیقت کې چې د اسلام بنسټیز پیغام تل یو شان پاتې دی، شرعي احکام په مختلفو زمانو کې توپیر لري، او د محمد ﷺ څخه مخکې ډیرو پیغمبرانو خپلو خپلو امتونو ته ځانګړې شرعي قوانین (شریعتونه) راوړي وو.

While the basic message of Islam remains always the same, the legal rulings have varied throughout the ages, and many prophets before Muhammad brought particular codes of law (shari'a) for their respective communities.

د عربي ژبې دوو کلمو «ناسخ» او «منسوخ» دواړه له یوه ریښې کلمې «نسخ» څخه اخیستل شوي دي، چې معنیاوې یې داسې دي: له منځه وړل، ځای نیول، لرې کول، او حکم لغوه کول.

The Arabic words 'nasikh' and 'mansukh' are both derived from the same root word 'nasakha' which carries meanings such as 'to abolish, to replace, to withdraw, to abrogate'.

دا کلمه ناسخ (فاعلی اسم) د «ناسخ کونکی» معنا لري، او منسوخ (مفعولی اسم) د «منسوخ شوی» معنا لري. په اصطلاحي ژبه کې دا دواړه اصطلاحونه د قرآني وحي د هغو برخو لپاره کارول کېږي چې د نورو لخوا «منسوخ» شوي دي.

The word nasikh (an active participle) means 'the abrogating', while mansukh (passive) means 'the abrogated'. In technical language these terms refer to certain parts of the Qur'anic revelation, which have been 'abrogated' by others.

په طبیعی ډول سره، منسوخ شوی متن هغه دی چې "منسوخ" نومیږي، پداسې حال کې چې ناسخ متن هغه دی چې "ناسخ" نومیږي.

Naturally the abrogated passage is the one called 'mansukh' while the abrogating one is called 'nasikh'.

د نسخ (منسوخول) اصول پخپله قرآن کریم کې ذکر شوی دی او دا یو وروسته تاریخي پرمختګ نه دی.

The principle of naskh (abrogation) is referred to in the Qur'an itself and is not a later historical development:

{ما نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا } هیچ آیت چې موږ یې منسوخ کوو یا یې هېروو، نو هغه څه ښه راوړو یا د هغې په شان.

'None of Our revelations do We abrogate or cause it to be forgotten, but We substitute something better or similar:

آیا تا نه پوهیږې چې خدای پر هرڅه قادر دی؟' (۲: ۱۰۶)۔ [خو ځینې وایي چې دا خبره د قرآن نه مخکې نازل شوو وحیو ته اشاره ده، چې اوس د قرآن په ذریعه بدلې شوې دي۔ وګورئ: مودودي، تفهيم القرآن، لاهور، ۱۹۶۷ع، ټوک ۱، ص ۱۰۲، حاشیه ۱۰۹۔]

knowest thou that God has power over all things?' (2: 106). [Some however say that this refers to the revelations before the Qur’an, which have now been substituted by the Qur’an itself. See Mawdudi. The Meaning of the Qur’an, Lahore, 1967, Vol. I, p.102. note 109.]

کله چې د اسلام پیغام عربو ته د یو نوي شی په توګه، او د دوی د ژوند له لارې څخه د توپیر په توګه وړاندې شو، نو دا په پړاوونو کې معرفي شو. قرآن مهم بدلونونه په تدریجي ډول راوست، ترڅو خلک د نویو احکامو سره ځانونه عادي کړي.

When the message of Islam was presented to the Arabs as something new, and different from their way of life, it was introduced in stages. The Qur'an brought important changes gradually, to allow the people to adjust to the new prescriptions.

مثال: په قرآن کریم کې د شرابو د څښلو په اړه درې آیتونه شته دي. د جاهلیت په زمانه کې د شرابو څښل ډېر عام و او، که څه هم یوه ټولنیز بد دود و، خو ډېر ستایل کېده. هغه درې آیتونه چې په پای کې د نشه‌ور توکو د منع کېدو لامل شول، په پړاوونو کې نازل شوي دي (۴: ۴۳، ۲: ۲۱۹؛ ۵: ۹۳-۹۴).

Example: There are three verses in the Qur'an concerning the drinking of wine. Wine drinking was very widespread in pre-Islamic times and, although a social evil, highly esteemed. The three verses which finally led to the prohibition of intoxicating substances were revealed in stages (4: 43, 2: 219; 5: 93-4).

د ناسخ او منسوخ علم ډیر مهم دی، ځکه دا د الله تعالی د احکامو سمه او دقیقه پلي کولو سره اړه لري. دا علم په ځانګړې توګه د شرعي احکامو وحیو پورې تړلی دی:

Knowledge of al-nasikh wa al-mansukh is important because it concerns the correct and exact application of the laws of Allah. It is specifically concerned with legal revelations:

دا د قرآن کریم د تفسیر یو مهم شرط دی۔

 It is one of the important pre-conditions for explanation (tafsir) of the Qur'an.

دا د اسلامي قانون (حکم، شریعت) د پوهیدو او پلي کولو یوه له مهمو مخکښو شرطونو څخه ده۔

 It is one of the important pre-conditions for understanding and application of the Islamic law (hukm, shari'a).

دا د اسلامي فقهي قانون د تاریخي پرمختګ په اړه روښانه معلومات ورکوي۔

 It sheds light on the historical development of the Islamic legal code.

دا په ډیر مرسته کوي چې د اړوندو آیاتو فوري معنا پوه شو۔

 It helps to understand the immediate meaning of the ayat concerned.

د قرآن تفسیر یا شرعي حکم هغه څوک نشي بیانولی چې دغه علم نه لري.

Tafsir (explanation of the Qur'an) or legal ruling is not acceptable from a person who does not have such knowledge.

جس طرح د اسباب النزول په ډګر کې، د ناسخ او منسوخ معلومات هم یوازې د شخصي نظر، اټکل یا اوریدل شوې خبرو پر بنسټ نشي منل کیدای، بلکې دا باید د معتبرو روایتونو پر بنسټ وي، د علوم الحدیث له مخې، او باید نبي ﷺ او د هغه صحابه ؤ ته ورسیږي.

As in the field of asbab al-nuzul, the information about al-nasikh wa al-mansukh cannot be accepted upon mere personal opinion, guesswork or hearsay, but must be based on reliable reports, according to the ulum al-hadith, and should go back to the Prophet and his Companions.

د راپور باید په واضح ډول وښيي چې د وحي کومه برخه ناسخ ده او کومه برخه منسوخ ده.

The report must also clearly state which part of the revelation is nasikh and which is mansukh.

ځینو علماؤ وایي چې د الناسخ والمنسوخ په اړه پوهیدو درې لارې شتون لري:

Some scholars say that there are three ways of knowing about al-nasikh wa al-mansukh:

د پیغمبر ﷺ یا صحابه‌کرامو څخه روایت.

 Report from the Prophet or Companions.

اجماع (د امت اتفاق پر هغه څه چې ناسخ دي او هغه څه چې منسوخ دي).

 Ijma' (consensus of the umma upon what is nasikh and what mansukh).

د قرآن کریم د کومې برخې د نازلیدو مخکې والی، یا د کومې برخې مخکې نازلیدل، په نزول کې د تاریخ له مخې د بلې برخې څخه د علم په توګه. [قطان، پورتني اثر، ص ۱۹۹] مثال:

 Knowledge about which part of the Qur'an preceded another part in the history of revelation. [Qattan, op.cit., p. 199] Example:

د مجاهد څخه روایت دی (د دې آیت په اړه):

Narrated Mujahid (regarding the verse):

هغه کسان چې له تاسو څخه مړه شي او ښځې پرېږدي، دغه ښځې باید (د واده په اړه) څلور میاشتې او لس ورځې انتظار وکاږي (۲:۲۳۴).

Those of you who die and leave wives behind, they (their wives) shall await (as regards their marriage) for four months and ten days (2: 234).

د دې آیت له مخې، کونډه باید دا د انتظار مودې د خپل میړه په کورنۍ کې تېرې کړې، نو الله تعالیٰ نازل کړ:

The widow, according to this verse, was to spend this period of waiting with her husband's family, so Allah revealed:

هغه کسان چې له تاسو څخه مړه شي او ښځې پرېږدي (یعنې کونډې)، هغوی باید د خپلو ښځو لپاره یو کال نفقه او د اوسېدو ځای وصیت وکړي، پرته له دې چې دوی له کوره وایستل شي. خو که دوی پخپله کور پرېږدي، نو په هغه کار کې چې دوی د ځان سره کوي، تاسو پر ځان ګناه نه لرئ، که دا کار په ښه او شریفه توګه وي (یعنې د شرعي نکاح له مخې). (البقرہ: ۲۴۰)

یو شمیر عالمان وایی چې قرآن یوازې د قرآن نسخ کوي. دوی خپل دغه نظر د سورۀ البقرہ، آیت ۱۰۶ او د سورۀ النحل، آیت ۱۰۱ پر بنسټ ولاړ کړی.

According to some scholars the Qur'an abrogates only the Qur'an. They base their view on suras 2: 106 and 16: 101.

ان دوی په نظر قرآن سنت نسخ نه کوي، او سنت هم قرآن نسخ نه کوي. دا په ځانګړې توګه د شافعي نظر دی. [د تفصیلاتو لپاره وګورئ: کتاب الرسالة، قاهره، بې تاریخه، مخونه ۳۰–۷۳؛ د خدادد ترجمه د M. Khadduri، ۱۲۳۴۵ مخونه؛ د الشافعي د نظرونو لنډ لنډیز لپاره ګورئ: Seeman, K., Ash-Shafi'is Risala، لاهور، ۱۹۶۱، مخونه ۵۳–۸۵.] نور کسان داسې نظر لري چې قرآن کولی شي قرآن او سنت دواړه نسخ کړي. دوی خپل نظر د سورې ۵۳: ۳۴ پر بنسټ ولاړ کوي.

According to them the Qur'an does not abrogate the sunna nor does the sunna abrogate the Qur'an. This is, in particular, the view held by Shafi'i. [For details see Kitab al-risala, Cairo, n.d., pp.30-73; English translation by M. Khadduri, op.cit., pp. 12345; for a brief summary of Ash-Shafi'i's views see also Seeman, K., Ash-Shafi'is Risala, Lahore, 1961, pp.53-85.] Others are of the opinion that the Qur'an may abrogate the Qur'an as well as the sunna. They base their view on Sura 53: 34.

دا هم یوه نظر شتون لري چې د نسخ څلور ډوله دي:

There is also the view that there are four classes of naskh:

قرآن د قرآن ناسخ دی۔

 Qur'an abrogates Qur'an.

د قرآن کریم حدیث (سنت) منسوخ کوي.

 Qur'an abrogates sunna.

سنت قرآن کو منسوخ کرتی ہے۔

 Sunna abrogates Qur'an.

سنت سنت کو منسوخ کرتی ہے۔ Wait, that's Urdu; the Pashto translation is: سنت د سنت لپاره ناسخ کېږي۔

 Sunna abrogates sunna.

[قطان، ھمدا کتاب، ص ۲۰۱-۲۰۲.] پدې بحث کې به موږ یوازې د قرآن کریم کې نسخ څیړو، او د سنت کې نسخ به پرېږدو.

[Qattan, op.cit, pp. 201-2.] In this discussion, we shall only consider the abrogation in the Qur'an, and leave aside the abrogation in the sunna.

د قرآن کریم کې درې ډوله نسخ [ابن سلامه، الناسخ والمنسوخ، قاهره، ۱۹۶۶ع، ص ۵.] علماؤ نسخ دری ډوله ویشلی دی:

Three Kinds of Naskh in the Qur'an [Ibn Salama, al-nasikh wa al-mansukh, Cairo, 1966, p.5.] The scholars have divided abrogation into three kinds:

د ابن سلامه په وینا، چې په دې موضوع کې یو مشهور لیکوال دی، [Op cit., see pp.6-8 for the names of these suras.] دا سورتونه داسې دي:

There are, according to Ibn Salama, [Op cit., see pp.6-8 for the names of these suras.] a well-known author on the subject:

د هغو ۴۳ سورتونو شمیره چې نه ناسخ لري او نه منسوخ۔

 43 suras with neither nasikh or mansukh.

د ناسخ لرونکې شپږ سورتونه چې منسوخ نه لري: Note: the user's text is a fragment, "6 suras with nasikh but no mansukh." I translate it as is. Actually, the translation should be of the text itself: شپږ سورتونه چې ناسخ لري، خو منسوخ نه لري

 6 suras with nasikh but no mansukh.

د منسوخ آیاتو لرونکي ۴۰ سورتونه، خو ناسخ نه لري.

 40 suras with mansukh but no nasikh.

د ناسخ او منسوخ دواړه لرونکي ۲۵ سورتونه

 25 suras with both nasikh and mansukh.

د سیوطی په الاتقان کې ویل شوي دي چې قرآن کریم کې داسې ۲۱ ځایونه شته، چیرې چې یو حکم د بل حکم له خوا منسوخ شوی دی۔

According to Suyuti's Itqan there are 21 instances in the Qur'an, where a revelation has been abrogated by another.

ۋ هغه همدارنگه اشاره کوي چې د دې ځينو موارد کې د علماوو ترمنځ اختلاف دی: د مثال په توګه 4:8، 24:58 او نور. [الاتقان، II، صفحات 20-23؛ کمال، پخوانی ماخذ، صفحات 101-109 هم د سیوطي بشپړ لیست ورکوي.] ځینو علماوو هڅه کړې ده چې په قرآن کې د نسخ شمېر لا هم کم کړي، د آیتونو ترمنځ اړیکې په ځانګړو لارو تشریح کړي، د بېلګې په توګه دا ټکی په ګوته کوي چې هېڅ حکمي نسخ نشته، یا دا چې د ځینو دلایلو له امله نسخ حقیقي نه دی۔ شاه ولي الله (وفات 1759م) چې د هند لوی اسلامي عالم و، د سیوطي د 21 قضیو څخه یوازې لاندې 5 قضیې حقیقي ګڼلې:

He also indicates that there is a difference of opinion about some of these: e.g. 4: 8, 24: 58, etc. [Itqan, II, pp.20-3; Kamal, op.cit., pp.101-9 also gives Suyuti's complete list.] Some scholars have attempted to reduce the number of abrogations in the Qur'an even further, by explaining the relationships between the verses in some special ways, e.g. by pointing out that no legal abrogation is involved, or that for certain reasons the naskh is not genuine Shah Waliullah (d. 1759) the great Muslim scholar from India only retained the following 5 out of Suyuti's 21 cases as genuine:

منسوخ ۲:۱۸۰ ناسخ ۴:۱۱، ۱۲

Mansukh 2: 180 nasikh 4: 11, 12

البته د نسخ او تخصیص ترمنځ توپیر شتون لري. تخصیص داسې معنا لري چې یوه وحی د بلې وحی د پوهیدو طریقه په ډیر تفصیل سره بیانوي، یا د ځانګړو حالاتو له مخې روښانه کوي.

There is of course a difference between abrogation and specification. By the latter is meant that one revelation explains in more detail or according to specific circumstances how another revelation should be understood.

Example: سورۃ البقرہ، آیت 183 کہتی ہے: «اے ایمان والو! تم پر روزہ فرض کیا گیا ہے ...» عطاء سے روایت ہے کہ انہوں نے ابن عباس کو یہ الٰہی آیت تلاوت کرتے سنا: «اور جو لوگ اس کی طاقت رکھتے ہیں، ان کے ذمہ ایک مسکین کو کھانا کھلانے کا فدیہ ہے» (2:184)۔ ابن عباس نے فرمایا: «یہ آیت منسوخ نہیں، بلکہ یہ بوڑھے مردوں اور بوڑھی عورتوں کے لیے ہے جن میں روزہ رکھنے کی طاقت نہیں، پس وہ روزے کے ہر دن کے بدلے ایک مسکین کو کھانا کھلائیں (روزہ رکھنے کے بجائے)۔

Example: Sura 2:183 says 'O you who believe, fasting is prescribed to you ...' Narrated 'Ata' that he heard Ibn 'Abbas reciting the Divine verse 'for those who can do it is a ransom, the feeding of one that is indigent' (2:184). Ibn 'Abbas said 'This verse is not abrogated but it is meant for old men and old women who have no strength to fast, so they should feed one poor person for each day of fasting (instead of fasting).

[بخاری، VI، شمارہ ۳۲.] یہ بالکل واضح ہے کہ دوسری آیت (۲:۱۸۴) پہلی آیت (۲:۱۸۳) کے روزے کے حکم کو منسوخ نہیں کرتی، بلکہ یہ ایک خاص صورت، یعنی کمزور بوڑھے لوگوں کے بارے میں، واضح کرتی ہے کہ روزہ چھوٹ جانے کی تلافی کا ایک طریقہ موجود ہے۔

[Bukhari, VI, No. 32.] It is quite clear that the second verse (2:184) does not abrogate the rule of fasting from the first verse (2:183) but explains that in a specific case, that of feeble old people, there is a way of making up for the loss of fast.

په ورته ډول، د نشه یي څښاکونو په اړه راغلي آیتونه باید د نسخ پر ځای د تشریح یا تفصیل په توګه وپیژندل شي (وګورئ 4:43؛ 2:219؛ 5:93-4).

In the same way the verses concerning intoxicating drinks can be understood as specifications rather than abrogations (see 4:43;2:219;5:93-4).

قرآن کریم په 2:106 آیت کې د نسخ مفهوم ته اشاره کوي. په دې برخه کې علماؤ ترمنځ اختلاف دی چې په قرآن کریم کې نسخ الناسخ والمنسوخ تر کومه حده واقع شوی دی. د نسخ الناسخ والمنسوخ په اړه معلومات باید ډیر محتاط وګڼل شي، ځکه د قرآن کریم د متن په اړه ټول راویان دوه خپلواکه شاهدان ته اړتیا لري. د دې پوښتنې د روښانه کولو لپاره علماؤ ډیری مثالونه کارولي دي (او ما هم د همدې موخې لپاره یادونه کړې ده)، خو ډیری یې یوازې یو شاهد ته ولاړ دي. یوازې عایشې رضي الله عنها روایت کړی دی چې لس یا پنځه رضاع د قرآنی تلاوت یوه برخه وه، او یوازې عمر رضي الله عنه روایت کړی دی چې د رجم آیت د قرآن کریم په متن کې شامل و.

The Qur'an, in 2:106, refers to the concept of naskh. However, there is a difference of opinion about the extent to which al-nasikh wa-al mansukh does in fact occur in the text of the Qur'an. The information concerning al-nasikh wa-al mansukh must be treated with great caution as, for all reports concerning the text of the Qur'an, two independent witnesses are required. Many of the examples which the scholars have drawn upon to illustrate this question (and I have quoted them for the same purpose) are based on one witness only. 'A'isha alone reported that 10 or 5 sucklings had been part of the Qur'anic recitation, and only 'Umar reported that the 'verse of stoning' had been included in the Qur'anic text.

دا فقهي حکمونه په قرآن کې ځکه شامل نه دي چې دوی د اعتبار وړ نه ګڼل شوي، ځکه چې یوازې د یوه شاهد پر بنسټ ولاړ دي. همدارنګه، د نسخ په اړه نور مثالونه چې یوازې د ابن عباس یا مجاهد په خبرو ولاړ دي، هم په همدې معیار باید وڅیړل شي.

These legal rulings are not included in the Qur'an precisely because they were not considered reliable, being based on one witness only. Similarly, other examples about naskh, based on the words of Ibn 'Abbas or Mujahid alone, are to be judged by the same measure.

البته، لکه څنګه چې مخکې یادونه وشوه، د قرآن کریم د داسې یو لړ آیتونه شته چې، د قرآن د داخلي شواهدو له مخې څرګنده شوې، د نورو آیتونو له لارې منسوخ شوي دي.

However, as mentioned there remain a small number of verses which, as far as can be ascertained from the internal evidence of the Qur'an, have been superseded by other verses in the Qur'an.