د قرآن کریم د هغو اصلي قلمي نسخو اکثریت، چې یا بشپړې دي یا لوې ټوټې، او اوس زموږ لاس ته رسیدلې دي، د هجرت له دوهمې پیړۍ څخه مخکې نه دي. د قرآن هغه لومړنۍ نسخه، چې د ۱۹۷۶ میلادي کال د «د اسلام نړۍ» جشن په ترڅ کې د برتانیې د موزیم په ډګر کې ښودل شوې وه، د دوهمې پیړۍ د وروستیو کلونو پورې اړه لري. [Lings, M. and Y. H. Safadi: The Qur'an, London, 1976, No. 1A. See also plate 6] خو د قرآني پاپیروسونو یو شمیر جلا ټوټې هم شتون لري، چې د لومړۍ پیړۍ پورې اړه لري. [Grohmann, A.: Die Entstehung des Koran und die altesten Koran-Handschriften', in: Bustan, 1961, pp. 33-8.] د مصر په ملي کتابتون کې د قرآن یوه نسخه شته چې په پوټکي باندې ده، هغه پوټکی د غزال د ځناور له پوستکي جوړ شوی دی، او د هجرت ۶۸ کال (۶۸۸ میلادي) ته نیټه شوې ده، یعنې د پیغمبر ﷺ د وفات له کلونو څخه ۵۸ کاله وروسته.

Most of the early original Qur'an manuscripts, complete or in sizeable fragments, that are still available to us now, are not earlier than the second century after the Hijra. The earliest copy, which was exhibited in the British Museum during the 1976 World of Islam Festival, dated from the late second century. [Lings, M. and Y. H. Safadi: The Qur'an, London, 1976, No. 1A. See also plate 6] However, there are also a number of odd fragments of Qur'anic papyri available, which date from the first century. [Grohmann, A.: Die Entstehung des Koran und die altesten Koran-Handschriften', in: Bustan, 1961, pp. 33-8.]There is a copy of the Qur'an in the Egyptian National Library on parchment made from gazelle skin, which has been dated 68 Hijra (688 A.D.), i.e. 58 years after the Prophet's death.

د عثمان رضی الله عنه په وخت کې د قرآن کریم کاپیانې دقیق شمېر معلوم نه دی، سیوطي [مخدوم، ۱.:

It is not known exactly how many copies of the Qur'an were made at the time of 'Uthman, but Suyuti [Makhdum, 1.:

تاریخ المصحف العثمانی فی تاشقند، تاشقند ۱۳۹۱/۱۹۷۱ ص ۱۷] وائی: «مشہور نسخے پنځه دی». دا شاید هغه نسخه نه شامل کوي چې عثمان د ځان لپاره ساتلې وه. مکې، دمشق، کوفې، بصرې او مدینې ښارونو ته هر یو ته یو نسخه ولېږل شوه۔ [GdQ, 111. 6, Note 1.] دې موضوع په اړه په زاړه عربي ادب کې ډیری حوالې شته چې د شته نوي معلوماتو سره یوځای په لنډ ډول داسې لنډیز کیدای شي:

Tarikh al-mushaf al-'Uthmani fi Tashqand, Tashkent 1391/1971 p. 17] says: 'The well-known ones are five'. This probably excludes the copy that 'Uthman kept for himself. The cities of Makka, Damascus, Kufa, Basra and Madina each received a copy. ' [GdQ, 111. 6, Note 1.]There are a number of references in the older Arabic literature on this topic which together with latest information available may be summarised as follows:

الکندي (د ۲۳۶ھ، نږدې ۸۵۰ع) د درېیمې هجرۍ پیل کې لیکلي چې د عثمان﵁ لپاره جوړ شوي څلورو نسخو کې درې نسخې په اور او جګړې کې له منځه تللې، او دمشق ته لېږل شوې نسخه د هغه په وخت کې لا ملطیه کې ساتل کېده۔ [GdQ. 111, 6. Note 1.] ابن بطوطه (۷۷۹ھ/۱۳۷۷ع) وايي چې هغه د عثمان﵁ په وخت جوړ شوي د قرآن نسخې یا د هغو پاڼې په غرناطه، مراکش، بصره او نورو ښارونو کې لیدلي دي۔ [Salih, op. cit., p.87.] ابن کثیر (د ۷۷۴ھ، ۱۳۷۲ع) روایت کوي چې هغه د عثمان﵁ ته منسوبه د قرآن یوه نسخه لیدلې ده، چې په ۵۱۸ھ کال کې طبریه (فلسطین) څخه دمشق ته راوړل شوې وه۔ هغه وايي چې دا نسخه «ډېره لویه، ښکلي واضح او پیاوړي لیک سره، پیاوړي مس سره، په پوستکي کې، زما په اند د اوښ له پوستکي جوړه شوې» وه۔ [Salih, op. cit., p.88.] ځینې خلک په دې باور دي چې دا نسخه وروسته لېنینګراډ ته او له هغه ځایه انګلستان ته ولاړه۔ له هغه وروسته د دې په اړه هېڅ نه پېژندل کېږي۔

Al-Kindi (d. around 236/850) wrote in the early third century that three out of four of the copies prepared for 'Uthman were destroyed in fire and war, while the copy sent to Damascus was still kept at his time at Malatja. [GdQ. 111, 6. Note 1.] Ibn Batuta (779/1377) says he has seen copies or sheets from the copies of the Qur'an prepared under 'Uthman in Granada, Marakesh, Basra and other cities. [Salih, op. cit., p.87.] Ibn Kathir (d. 774/1372) relates that he has seen a copy of the Qur'an attributed to 'Uthman, which was brought to Damascus in the year 518 Hijra from Tiberias (Palestine). He said it was 'very large, in beautiful clear strong writing with strong ink, in parchment, I think, made of camel skin'. [Salih, op. cit., p.88.] Some believe that the copy later on went to Leningrad and from there to England. After that nothing is known about it.

بعضې نور داسې ادعا کوي چې دا مصحف په دمشق کې جامع جامع کې پاتې شو، چیرې چې دا د ۱۳۱۰ هـ / ۱۸۹۲ م کال کې له اور لګیدو مخکې وروستی ځل ولیدل شو.' [صالح، پخوانی سرچینه، ص ۸۹؛ مویر، په 'د مملوکو سلطنتونه' کې هم لیکي چې دا نسخه په ۱۸۹۳ م کال کې په دمشق کې وسوځېده؛ وګورئ: ایبټ، پخوانی سرچینه، ص ۵۱.]

Others hold that this mushaf remained in the mosque of Damascus, where it was last seen before the fire in the year 1310/1892.' [Salih, op. cit., p.89; Muir, in 'The Mameluke Dynasties' also writes that this manuscript was burnt in Damascus in 1893; see Abbott, op. cit., p.51.]

په قاهره کې د الحسین جامع کې د قرآن کریم یوه پخوانۍ نسخه ساتل کیږي. د دې لیکنه د پخوانۍ ډول خطاطۍ ده، که څه هم Ki6 دی، او دا ډیره احتمال لري چې د عثمان مصحف څخه نقل شوې وي. [Kamal, op. cit., p.56.]

There is a copy of an old Qur'an kept in the mosque of al-Hussain in Cairo. Its script is of the old style, although Ki6, and it is quite possible that it was copied from the Mushaf of 'Uthman. [Kamal, op. cit., p.56.]

ابن جبیر (وفات ۶۱۴ هجری / ۱۲۱۷ عیسوی) نے ۵۸۰ هجری / ۱۱۸۴ عیسوی میں مدینہ کی مسجد میں اس نسخے کو دیکھا۔ بعض لوگوں کا کہنا ہے کہ یہ نسخہ ۱۳۳۴ هجری / ۱۹۱۵ عیسوی تک مدینہ میں رہا، یہاں تک کہ ترکوں نے اسے وہاں سے لے لیا۔ بیان کیا گیا ہے کہ ترک حکام نے یہ نسخہ استنبول منتقل کر دیا، اور وہاں سے پہلی عالمی جنگ کے دوران یہ برلن پہنچ گیا۔ وہ معاہدۂ ورسائی جس نے پہلی عالمی جنگ کا خاتمہ کیا، اس میں درج ذیل شق موجود ہے: Wait, I must translate into Pashto, not Urdu. Correcting: ابن جبیر (وفات ۶۱۴ ه‍ / ۱۲۱۷ ع) په ۵۸۰ ه‍ / ۱۱۸۴ ع کال کې د مدینې په جومات کې دا نسخه وليدله. ځینې وايي چې دا نسخه تر ۱۳۳۴ ه‍ / ۱۹۱۵ ع پورې مدینه کې پاتې وه، تر دې چې ترکانو هغه له هلته واخیست. روایت شوی دی چې دا نسخه د ترک چارواکو له خوا استانبول ته یوړل شوې، او له هغه ځایه د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې برلن ته ورسیده. هغه ورسای تړون چې د لومړۍ نړیوالې جګړې پای ته ورساوه، په دې کې لاندې شق شامل دی:

Ibn Jubair (d. 614/1217) saw the manuscript in the mosque of Madina in the year 580/1184. Some say it remained in Madlna until the Turks took it from there in 1334/1915. It has been reported that this copy was removed by the Turkish authorities to Istanbul, from where it came to Berlin during World War I. The Treaty of Versailles, which concluded World War I, contains the following clause:

ماده ۲۴۶: د دې تړون له نافذېدو وروسته په شپږو میاشتو کې، آلمان به د حجاز پاچا ته د خلیفه عثمان اصلي قرآن بېرته وسپاري، کوم چې د ترکي چارواکو له مدینې څخه لېرې کړی و او ویل کېږي چې د پخوانۍ امپراتور ویلیم دوهم ته وړاندې شوی و.» [اسرائیل، فریډ ایل. (مدیر): Major Peace Treaties of Modern History، نیویارک، Chelsea House Pub.، ټوک ll، ص ۱۴۱۸.] دغه نسخه وروسته استانبول ته ورسېده، خو مدینې ته ونه رسېده. [د دې نسخې په اړه همدغه معلومات په ۱۹۳۸ کال کې د قاهرې په یوه مجله کې خپاره شول (مخدوم، پورتنۍ کتاب، ص ۱۹). حیرانوونکی دا دی چې معیاري کتاب Geschichte des Qorans، چې دریم برخه یې په ۱۹۳۸ کال کې په آلمان کې خپره شوه، یعنې د ورسای تړون له تېرېدو وروسته، سره له دې چې د عثماني قرآن او پخوانیو نسخو په اړه ژور بحث کوي، په دې پېښه باندې هیڅ اشاره نه کوي. همدارنګه، د تاشکند د «مصحف عثمان» تاریخ لیکونکی هم ښیي چې دې یادونې په اړه نه پوهېږي چې څه ووايي.]

'Article 246: Within six months from the coming into force of the present Treaty, Germany will restore to His Majesty, King of Hedjaz, the original Koran of Caliph Othman, which was removed from Medina by the Turkish authorities and is stated to have been presented to the ex-Emperor William II." [Israel, Fred L. (ed.): Major Peace Treaties of Modern History, New York, Chelsea House Pub., Vol. ll, p.l418.] The manuscript then reached Istanbul, but not Madina. [The same information about this copy was published in a Cairo magazine in 1938 (Makhdum, op. cit., p.l9). Surprisingly the standard book Geschichre des Qorans, the third part of which was published in Germany in 1938, i.e. well after the Treaty of Versailles, although discussing the 'Uthmanic Qur'an and old manuscripts in detail, makes no reference whatsoever to this event. Also, the writer of the History of the Mushaf of ' Uthman in Tashkent, indicates that he does not know what to make of this reference.]

دا هغه نوم دی چې د هغه نسخې لپاره کارول کیږي چې عثمان پخپله ساتله، او ویل کیږي چې هغه د دې نسخې د لوستلو پر مهال وژل شوی و۔ [ابن سعد: الطبقات الکبریٰ، قاهره، بې تاریخه، ج ۳، (۱)، ص ۵۱-۵۲۔] د ځینو په وینا، امویانو دا نسخه اندلس ته یوړه، له هغه ځایه دا د فاس (مراکش) ته ورسیده، او د ابن بطوطه په وینا دا نسخه د هجرت اتمې پیړۍ کې هلته وه، او پر هغې د وینو نښې وې۔ له مراکش څخه ښایي دا نسخه سمرقند ته هم رسیدلې وي۔

This is the name used for the copy which 'Uthman kept himself, and it is said he was killed while reading it. [Ibn Said: al- Tabaqatal-kubra, Cairo, n.d., Vol. 111, (1). pp. 51-2.] According to some the Umayyads took it to Andalusia, from where it came to Fas (Morocco) and according to Ibn Batuta it was there in the eighth century after the Hijra, and there were traces of blood on it. From Morocco, it might have found its way to Samarkand.

[Makhdum, op. cit., p.22ff.] دا هغه نسخه ده چې اوس په تاشکنت (ازبکستان) کې ساتل کیږي. امکان لري دا د امام نسخه وي یا د هغو نورو نسخو څخه یوه وي چې د عثمان په وخت کې لیکل شوې وې۔

[Makhdum, op. cit., p.22ff.] This is the copy now kept in Tashkent (Uzbekistan). It may be the Imam manuscript or one of the other copies made at the time of 'Uthman.

دا قرآن کریم په ۸۹۰ هجری (۱۴۸۵ عیسوی) کال سمرقند ته راغی او تر ۱۸۶۸ پورې هلته پاتې شو. بیا په ۱۸۶۹ عیسوی کال کې روسانو دا سینټ پیټرزبرګ ته یووړ. دا تر ۱۹۱۷ پورې هلته پاتې وو. یو روسي مستشرق د دې یوه مفصله تشریح وکړه او وې ویل چې ډیری پاڼې زیانمنې وې او ځینې پاڼې ورکې وې. د دې مصحف یو فکسمیلی، شاوخوا ۵۰ نقلونه، په ۱۹۰۵ عیسوی کال کې د ایس پیساریف لخوا چاپ شو. یو نقل د عثماني سلطان عبدالحمید ته، د ایران شاه ته، د بخارا امیر ته، افغانستان ته، فاس ته او ځینو مهمو مسلمانو شخصیتونو ته واستول شو. یو نقل اوس د کولمبیا پوهنتون کتابتون (متحده ایالات) کې دی۔ [The Muslim World, Vol . 30 ( 1940), pp.357-8.] وروسته دا نسخه بیرته خپل پخوانی ځای ته وړل شوه او په ۱۹۲۴ کال تاشکند ته ورسېده، چیرته چې له هغه وخته تر اوسه پاتې ده۔

It came to Samarkand in 890 Hijra (1485) and remained there till 1868. Then it was taken to St. Petersburg by the Russians in 1869. It remained there till 1917. A Russian orientalist gave a detailed description of it, saying that many pages were damaged and some were missing. A facsimile, some 50 copies, of this mushaf was produced by S. Pisareff in 1905. A copy was sent to the Ottoman Sultan 'Abdul Hamid, to the Shah of Iran, to the Amir of Bukhara, to Afghanistan, to Fas and some important Muslim personalities. One copy is now in the Columbia University Library (U.S.A.). [The Muslim World, Vol . 30 ( 1940), pp.357-8.] The manuscript was afterwards returned to its former place and reached Tashkent in 1924, where it has remained since.

بیان کیاجاتا ہے چہ سوویت حکام نورې کاپۍ هم جوړې کړي دي، چې وخت په وخت د لیدنې راغلو مسلمانو مشرانو او نورو مهمو شخصیتونو ته وړاندې کیږي. په ۱۹۸۰ کال کې د دې یوې فیکسیمیلې فوټوکاپۍ په متحده ایالاتو کې چمتو شوې، چې د ایم حمیدالله دوو مخونو سریزه سره وه.

Apparently the Soviet authorities have made further copies, which are presented from time to time to visiting Muslim heads of state and other important personalities. In 1980, photocopies of such a facsimile were produced in the United States, with a two-page foreword by M. Hamidullah.

د تاشکند د «تاریخ د عثمان مصحف» لیکوال د دې نسخې د اصلیت لپاره یو شمیر دلیلونه ذکر کړي دي. د تاریخي روایاتو پرته، چې دا خبره کوي، دا دلیلونه په لاندې ډول دي:

The writer of the History of the Mushaf of 'Uthmtln in Tashkent gives a number of reasons for the authenticity of the manuscript. They are, excluding the various historical reports which suggest this, as follows: