د مسلمانو امت وده او پرمختګ دوه لوی پړاوه لري:

The growth and development of the Muslim umma is marked by two great phases:

د هجرت (کال ۶۲۲ میلادي) نه مخکې د مکې دوره۔

 The period in Makka, before the hijra (A.D. 622).

د هجرت وروسته د مدینې دوره

 The period in Madina, after the hijra.

په طبیعي ډول، مسلمانانو د لارښوونې لپاره د الله تعالیٰ وحي، د دې ځانګړو حالاتو تر یوې اندازې ځوابونه هم ورکول.

Naturally the revelation from Allah to guide the Muslims also responded, to some extent, to these particular situations.

د وحی مکی دوره نږدې ۱۳ کاله وه، له لومړۍ وحی څخه تر هجرت پورې۔

The Makkan phase of the revelation lasted about 13 years, from the first revelation up to the hijra.

دا مرحله د پیغمبر ﷺ د لومړني دنده پر بنسټ ټاکل شوې، چې هغه د خلکو بلنه ده اسلام ته. د قرآني وحي پر بنسټ د دې بلنې لاندې اصلي موضوعات دا دي:

This phase is determined by the prime task of the Prophet to call people to Islam. The main themes of this call, based on the Qur'anic revelation are:

الله او د هغه توحید

 Allah and His unity (Tawhid).

راتلونکی قیامت او حساب.

 The coming resurrection and judgement.

نیک اخلاق

 Righteous conduct.

په دې مرحله کې د نبي ﷺ رول په ځانګړې توګه د اعلان کونکي او خبرداری ورکونکي دی.

The role of the Prophet in this phase is in particular that of an announcer and Warner.

د مدنی دور تقریباً لس کاله وګړی، له هجرت څخه تر نبي کریم ﷺ تر وفات پورې. که څه هم د مکی دور بنسټیز موضوعات پاتې دي، خو د مسلمانانو د یوې ټولنې په توګه د یوځای کیدو عامل، او د امت جوړیدل، اوس په ښکاره توګه احساسیږي.

The Madinan phase lasted about ten years, from the hijra to the death of the Prophet. While the basic themes of the Makkan phase remain, the factor of the Muslims' growing together into a community and the formation of the umma, now makes its presence clearly felt.

په مدینه کې څلور ډلې خلک وې چې باید وليدل شي:

In Madina, there are four groups of people to be met:

د مکې څخه مدینې ته هجرت کوونکي مهاجرین.

 The muhajirun, who migrated from Makka to Madina.

انصار، چې له مدینې څخه وو او مهاجرینو ته یې مرسته وکړه۔

 The ansar, who originated from Madina and helped the muhajirun.

هغه منافقان چې له مدینې څخه وو او د مسلمانانو د ملاتړ ډڼه یې کوله۔

 The munafiqun, who are from Madina and pretended to support the Muslims.

اهل الکتاب، یعنی یهودان او عیسائیان، د خپلو متعلقو کتابونو سره.

 The ahl al-kitab, i.e. Jews and Christians, with their respective scriptures.

پر دې سربېره، قرآن کریم په دوام سره د «الناس»، یعنې ټول انسانانو ته خطاب کاوه، او کافرانو او جاهلانو ته یې اشاره کوله.

In addition to these the Qur'an also continued to address al-nas, 'mankind' i.e. all people, and referred to the disbelievers and ignorant ones.

د قرآن کریم سورتونه د دوی د سرچینې له مخې هم مکي او مدني سورتونو ته ویشل شوي دي.

Suras of the Qur'an have also been classified, according to their origin, into Makkan and Madinan suras.

یوں کہا جاتا ہے کہ کوئی سورت مکی ہے جب اس کا آغاز مکی دور میں نازل ہوا ہو، اگرچہ اس میں مدنی آیات بھی شامل ہوں۔

A sura is said to be of Makkan origin, when its beginning was revealed in the Makkan phase, even if it contains verses from Madina.

یو سوره د مدنی اصل ګڼل کیږي کله چې د هغې پیل د مدني دورې په ترڅ کې نازل شوی وي، که څه هم د هغې په متن کې د مکي دورې آیتونه شامل وي۔ [مباني، په GdQ کې، ۱، ص۵۹۔] لاندې ۸۵ سورې، د زرکشي په وینا، [زرکشي، ب.: البرهان في علوم القرآن، قاهره، ۱۹۵۸، ج۱، ص۱۹۳۔] د مکي اصل لري:

A sura is said to be of Madinan origin, when its beginning was revealed in the Madinan phase, even if it has verses from the Makkan period in its text. [Mabani, in GdQ, 1, p.59.] The following 85 suras are, according to Zarkashi, [Zarkashi, B.: Al-burhan fi 'ulum al-Qur’an, Cairo, 1958,Vol. 1,p.193.] of Makkan origin:

ټاکلی یې شوې ده، چې په مکه کې تر ټولو وروستی نازل شوی سورت کوم دی. څه وایي د ابن عباسؓ په تقلید کې، دا سورۃ العنکبوت (۲۹) ده؛ نور وایي دا سورۃ المؤمنون (۲۳) ده؛ او نور هم وایي دا سورۃ المطففین (۸۳) ده. ځینې کسان داسې باور لري چې سورۃ المطففین په حقیقت کې مدنی ده.

96, 68, 73, 74, 111, 81, 87, 92, 89, 93, 94, 103, 100, 108, 102, 107, 109, 105,113,114,112,53,80,97,91,85,95, 106,101,75, 104,77,50,90,86,54,38,7,72,36,25,35, 19,20, 56,26,27, 28, 17, 10, 11, 12, 15, 6, 37, 31, 34, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 16, 71, 14, 21, 23, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, There is a difference of opinion as to what was last revealed in Makka. Some say, following Ibn 'Abbas, that it was Sura 29 (al-ankabut); others say Sura 23 (al-mu'minun); still others say Sura 83 (al-mutaffifin). Some believe that Sura 83 is actually Madinan.

په زرکشي په وینا، لاندې ۲۹ سورې [زرکشي، ج ۱، ص ۱۹۴. د بل لیست لپاره وګورئ: فهرست، ج ۱، ص ۵۲-۵۳] د مدني اصل لرونکې دي:

The following 29 suras are, according to Zarkashi, [Zarkashi. Vol. 1, p. 194. For another list see fihrist. 1, pp. 52-3.] of Madinan origin:

2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 110, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 61, 62, 64, 48, 9, 5.

2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 110, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 61, 62, 64, 48, 9, 5.

یو شمیر وائی چې سورت ۱ (الفاتحه) مکي اصل لري، او نور وائي چې دا مدني اصل لري.

د نعمان بن بشیر پر بنسټ جوړ شوي او د النديم په الفهرست کې راغلي لیست سره سم، د سورتونو د نزول ترتیب په دې ډول دی:

According to a list based upon Nu'man b. Bashir and given in the fihrist of al-Nadim, [Fihrist, I. pp.49-52.] the chronological order of the revelation of the suras is as follows:

96, 68, 73, 74, 111, 81, 94, 103, 89, 93, 92, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 112, 113, 114, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 55, 72, 36, 7, 25, 35, 19, 20, 56, 26, 27, 28, 17, 11, 12, 10, 15, 37, 31, 23, 34, 21, 37, 40, 41, 47, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 6, 16, 71, 14, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83, 54, 86.

96, 68, 73, 74, 111, 81, 94, 103, 89, 93, 92, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 112, 113, 114, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 55, 72, 36, 7, 25, 35, 19, 20, 56, 26, 27, 28, 17, 11, 12, 10, 15, 37, 31, 23, 34, 21, 37, 40, 41, 47, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 6, 16, 71, 14, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83, 54, 86.

ولې دا مهمه ده چې د قرآن د سورتونو او آیتونو تاریخي ترتیب وپیژندل شي، که څه هم قرآن د نزول په ترتیب نه دی تنظیم شوی؟

Why is it important to know the chronology of the suras and verses, although the Qur'an is not arranged in chronological order?

د وحی د نازلیدو د اصل او ترتیب پوهیدل د هغې د معنا د درک لپاره مهم دي، چې ډېرځله دا معنا په اسانۍ سره هغه وخت پوهیدلی شي چې د هغې سره تړلی وخت او حالات معلوم وي. د بېلګې په توګه، د مکي دورې ډېری ایتونه کېدای شي په ځانګړې توګه هغو مسلمانانو ته ژور معنا ولري چې په یوه قوي غیر اسلامي چاپېریال کې ژوند کوي، پداسې حال کې چې د مدني دورې ځینې ایتونه هغو مسلمانانو ته ډېر خوښېږي چې د امت د جوړېدو په حال کې دي. ځینې حالتونه داسې دي چې که څوک د دوو یا ډېرو اړوندو ایتونو کومه یوه لومړی نازله شوې وه ونه پوهېږي، نو نشي کولای وټاکي چې اوس د مسلمانانو لپاره کوم شرعي حکم پابند دی. دلته د ترتیب پېژندنه په مستقیم ډول د ناسخ او منسوخ موضوع سره تړلې ده. [تفصیلات لاندې وګورئ.] همدارنګه د ایتونو د ترتیب پېژندل د ډېرو مسلماني کړنو، رویو او احکامو د تدریجي پرمختګ د پوهېدو لپاره هم مهم دي، لکه د شرابو د منع کېدو په اړه، د جګړې په اړه او نور، او دا هم ولیدل شي چې دا موضوعات په تاریخي ډول څنګه پرمخ تللي، یعنې د پېغمبر ﷺ د ژوند په دوران کې، ترڅو د دوی بشپړ اغېزې پوه شو. [مثلاً د دښمن سره د جګړې په اړه، د دې ځانګړي موضوع په اړه لومړی نازل شوی ایت د سورۀ الحج (۲۲) څخه دی. دا ایت د مدني دورې دی او له دې څخه څرګندېږي چې مسلمانان د هجرت دمخه د غیر مسلمانانو سره د جګړې ته نه وو هڅول شوي. دا زموږ د خپل پلان جوړونې او فکر کولو لپاره مهم پایلې لري، لکه:]

To know the origin and order of some of the revelation is important for understanding its meaning which can often be more easily grasped if one knows the time and circumstances that relate to it. For instance, many ayat from the Makkan period may be especially meaningful to Muslims living in a strongly un-Islamic environment, while some of the Madinan period would appeal much to Muslims who are in the process of formation of the umma. In some cases, unless one knows which of two or more related verses was revealed first, one cannot decide which legal ruling is now binding upon the Muslims. Here knowledge of the chronology is directly linked with the issue of al-nasikh wa al-mansukh. [See below for details.] It is also important to know the chronology of verses in order to understand the gradual development of many Muslim practices, attitudes and laws such as e.g. towards prohibition of alcohol, towards fighting, etc. and to see how these matters developed historically, i.e. during the lifetime of the Prophet in order to understand their full implications. [For example as far as fighting the enemy is concerned, the first verse revealed on this particular subject is from Sura al-hajj (22). This verse is from the Madinan period and it becomes clear from this that Muslims were not drawn to fight against the non-Muslims before the hijra. This has important implications for our own planning and thinking, e.g.

د مکی او مدنی نازلولو علم د عُلومُ القرآن یو مهم شاخ دی. دا یوازې تاریخي دلچسپۍ لپاره نه دی، بلکې د متعلقو آیتونو د پوهیدو او تفسیر لپاره ډیر ضروري دی.

The knowledge of Makkan and Madinan revelations is one of the important branches of ''ulum al-Qur’an. It is not merely of historical interest, but particularly important for the understanding and interpretation of the respective verses.

په قرآن کریم کې ډیری سورتونه داسې دي چې په کې د نزول د دواړو دورو مضامین راغلي دي، او په ځینو آیتونو کې د علماؤ ترمنځ د یوې ځانګړې برخې د طبقه بندۍ په اړه اختلاف هم شتون لري. خو په ټولیز ډول دا توپیر یو ثابت او پیژندل شوی اصل دی، چې د تفسیر په علم کې ټاکل شوی دی او په غوره ډول د خود قرآن کریم د متن له داخلي شواهدو څخه اخیستل کیږي.

Many suras of the Qur'an do contain material from both periods of revelation, and in some cases there exists difference of opinion among scholars concerning the classification of a particular passage. However, on the whole, it is a wellestablished distinction, fully employed in the science of tafsir and best derived from the internal evidence of the text of the Qur'an itself.