Payg'ambarning (ﷺ) hijrati:
Migration Of The Prophet (peace Be Upon Him) :
Noinsoniy qaror qabul qilingach, Muhammadga ﷺ Jibril yuborildi, Quraysh fitnasini unga ochib berdi va Rabbisining Makkadan hijrat qilish uchun ruxsatini berdi. Unga hijrat vaqtini belgiladi va o'sha kecha odatdagi to'shagida uxlamaslikni buyurdi. Peshinda Payg'ambar ﷺ o'z sahobasi Abu Bakrning oldiga bordi va u bilan hijrat uchun barcha ishlarni kelishib oldi. Abu Bakr Payg'ambarning ﷺ odatdan tashqari paytda niqob tutib kelganini ko'rib hayron bo'ldi, lekin tez orada Allohning amri kelganini bildi va birga hijrat qilishni taklif qildi, Payg'ambar ﷺ esa roziligini berdi. Makka boshliqlari o'zlarining shaytoniy rejasini amalga oshirish uchun zarur tayyorgarlikni ko'rish maqsadida o'n bir kishini tanlab olgan edilar: Abu Jahl, Hakam ibn Abil Os, Uqba ibn Abu Muayt, An-Nazr ibn Horis, Umayya ibn Xalaf, Zam'a ibn al-Aswad, Tu'aima ibn Adiy, Abu Lahab, Ubay ibn Xalaf, Nabih ibn al-Hajjoj va uning ukasi Munbih ibn al-Hajjoj. Ularning hammasi hushyor edi. Tun o'tgan sari ular Payg'ambarning ﷺ uyi atrofiga qotillarni joylashtirdilar. Shunday qilib, ular tong saharda uydan chiqqanida uni o'ldirish uchun butun tun poylab o'tirdilar, ular eshikdagi teshikdan vaqti-vaqti bilan qarab, uning hali ham to'shagida yotganiga ishonch hosil qilib turdilar. Islomning katta dushmani Abu Jahl mag'rur va kibrli ravishda aylanib yurar, atrofidagilarga Muhammadning ﷺ so'zlarini masxara qilib: "Muhammad da'vo qiladiki, agar siz unga ergashsangiz, u sizlarni arablar va arab bo'lmaganlar ustidan hokim qilib qo'yadi, oxiratda esa mukofotingiz Urdun bog'lariga o'xshash jannatlar bo'ladi, aks holda, u sizlarni so'yadi va o'limdan keyin olovda yondirilasiz", deb aytar edi. U o'zining shaytoniy rejasining muvaffaqiyatiga haddan tashqari ishonch bilan qarardi. Biroq, osmonlar va yerning hokimiyati Qo'lida bo'lgan, xohlaganini qiladigan, yordam beradigan va hech qachon mag'lub etilmaydigan Qodir Alloh esa, U Payg'ambariga keyinroq aytganidek, aynan shunday qildi:
When the iniquitous decision had been made, Gabriel was sent down to Muhammad (Peace be upon him) to reveal to him Quraish’s plot and give him his Lord’s Permission to leave Makkah. He fixed to him the time of migration and asked him not to sleep that night in his usual bed. At noon, the Prophet (Peace be upon him) went to see his Companion Abu Bakr and arranged with him everything for the intended migration. Abu Bakr was surprised to see the Prophet (Peace be upon him) masked coming to visit him at that unusual time, but he soon learned that Allâh’s Command had arrived, and he proposed that they should migrate together, to which the Prophet (Peace be upon him) gave his consent. To make the necessary preparations for the implementation of their devilish plan, the chiefs of Makkah had chosen eleven men: Abu Jahl, Hakam bin Abil Al-‘As, ‘Uqbah bin Abi Mu‘ait, An-Nadr bin Harith, Omaiyah bin Khalaf, Zama‘a bin Al-Aswad, Tu‘aima bin ‘Adi, Abu Lahab, Ubai bin Khalaf, Nabih bin Al-Hajjaj and his brother Munbih bin Al-Hajjaj. All were on the alert. As night advanced, they posted assassins around the Prophet’s house. Thus they kept vigil all night long, waiting to kill him the moment he left his house early in the morning, peeping now and then through a hole in the door to make sure that he was still lying in his bed. Abu Jahl, the great enemy of Islam, used to walk about haughtily and arrogantly jeering at Muhammad’s words, saying to the people around him: “Muhammad claims that if you follow him, he will appoint you rulers over the Arabs and non-Arabs and in the Hereafter your reward will be Gardens similar to those in Jordan, otherwise, he will slaughter you and after death you will be burnt in fire.” He was too confident of the success of his devilish plan. Allâh, the All-Mighty, however, in Whose Hands lie the sovereignty of the heavens and earth, does what He desires; He renders succour and can never be overpowered. He did exactly what He later said to His Prophet:
• “Esingizda bo‘lsin, kofirlar sizni [ey Muhammad ﷺ] qamash, o‘ldirish yoki (Makkadagi uyingizdan) chiqarib yuborish uchun hiyla qilgan edilar; ular hiyla qilar edilar, Alloh ham tadbir qilar edi, Alloh esa tadbir qiluvchilarning eng yaxshisidir.” [8:30].
• “And (remember) when the disbelievers plotted against you [O Muhammad (Peace be upon him)] to imprison you, or to kill you, or to get you out (from your home, i.e. Makkah); they were plotting and Allâh too was planning, and Allâh is the Best of the planners.” [8:30].
Shu muhim paytda Quraysh rejalari to‘liq barbod bo‘ldi, garchi ular Payg‘ambar uyini qattiq qamal qilgan bo‘lsalar ham. Payg‘ambar ﷺ va ‘Ali uy ichida edilar. Payg‘ambar ﷺ ‘Aliga o‘z to‘shagida uxlashni va yashil ridosini o‘ziga o‘rashni buyurdi hamda Alloh himoyasi ostida to‘liq xavfsizlikni va unga hech qanday zarar yetmasligini va'da qildi. So‘ngra Payg‘ambar ﷺ xonadan chiqdi, qotillarning yuziga bir hovuch tuproq sepdi va Karim Qur'ondan oyatlarni tilovat qilgancha ularning orasidan o‘tib ketishga muvaffaq bo‘ldi.
At that critical time the plans of Quraish utterly failed despite the tight siege they laid to the Prophet’s house, the Prophet (Peace be upon him) and ‘Ali were inside the house. The Prophet (Peace be upon him) told ‘Ali to sleep in his bed and cover himself with his green mantle and assured him full security under Allâh’s protection and told him that no harm would come to him. The Prophet (Peace be upon him) then came out of the room and cast a handful of dust at the assassins and managed to work his way through them reciting verses of the Noble Qur’ân:
“Biz ularning oldiga bir to‘siq, orqasiga ham bir to‘siq qo‘ydik va ularni o‘rab qo‘ydik, shuning uchun ular ko‘ra olmaydilar.” [36:9].
•“And We have put a barrier before them, and a barrier behind them, and We have covered them up, so that they cannot see.” [36:9].
U to'g'ri Abu Bakrning uyiga bordi, u esa darhol unga hamroh bo'ldi va ikkovi janubga qarab yo'lga chiqdilar. Ular baland Savr tog'ining cho'qqisiga chiqib, birg'orga panoh topishga qaror qildilar. Uyni qamal qilgan qotillar belgilangan vaqtni kutib turgan edilar, shu payt kimdir kelib, Payg'ambar ﷺ allaqachon chiqib ketganini xabar qildi. Ular ichkariga otilib kirdilar va katta hayratga tushib, Payg'ambar ﷺ yotadigan joyda yotgan kishi Muhammad ﷺ emas, balki Ali ekanligini bilib oldilar. Bu butun shaharda katta g'alayonga sabab bo'ldi. Shunday qilib, Payg'ambar ﷺ Nubuvatning o'n to'rtinchi yilida, Safar oyining yigirma yettinchi kuni, ya'ni miloddan keyingi 622-yil 12/13 sentabrda uyidan chiqib ketgan edi.
He proceeded direct to the house of Abu Bakr who, immediately accompanied him and both set out southwards, clambered up the lofty peak of Mountain Thawr, and decided to take refuge in a cave. The assassins who laid siege to the house were waiting for the zero hour when someone came and informed them that the Prophet (Peace be upon him) had already left. They rushed in and to their utter surprise, found that the person lying in the Prophet’s bed was ‘Ali not Muhammad (Peace be upon him). This created a stir in the whole town. The Prophet (Peace be upon him) had thus left his house on Safar 27th, the fourteenth year of Prophethood, i.e. 12/13 September 622 A.D.
Biliб Qurayshning uni topish uchun barcha imkoniyatlarini safarbar qilishini bilgan holda, u ularga aqlli hiyla ishlatdi: mushriklar kutganidek Makkaning shimoli tomonidagi Madinaga olib boradigan yo'lga emas, balki Makkaning janubida joylashgan va Yamanga olib boradigan eng kutilmagan yo'lni tanladi. U besh mil yurib, Savr deb ataladigan qo'pol toshloq tog'ga yetib keldi. U yerda uning poyabzallari eskirib qoldi; ba'zilar aytishicha, u orqasida iz qoldirmaslik uchun barmoqlari uchida yurar edi. Abu Bakr (Alloh undan rozi bo'lsin) uni tog'ga, tog' nomi bilan atalgan Savr g'origa olib chiqdi. Abu Bakr avval g'orni tekshirish va xavfsiz ekanligiga ishonch hosil qilish uchun ichkariga kirdi, barcha teshiklarni o'z kiyimlaridan yirtib olingan parchalar bilan berkitdi, uni tozaladi va so'ngra Payg'ambar ﷺdan ichkariga kirishlarini so'radi. Payg'ambar ﷺ ichkariga kirdi va darhol boshini Abu Bakrning tizzasiga qo'yib uxlab qoldi. To'satdan Abu Bakrning oyog'iga zaharli hasharot chaqdi. Og'riq shunchalik kuchli bo'ldiki, ko'z yoshlari Payg'ambarning ﷺ yuziga tushdi. Payg'ambar ﷺ darhol tupugini Abu Bakrning oyog'iga surtdi va og'riq o'sha zahoti yo'qoldi. Ular bu g'orda uch kecha, juma, shanba va yakshanba kunlari qamalib o'tirdilar. Abu Bakrning o'g'li Abdulloh kun botgandan keyin ularning oldiga borib, tunni o'sha yerda o'tkazar, Makkadagi so'nggi vaziyat haqida xabar berar, so'ngra tong saharda ketib, odatdagidek makkaliklar orasiga aralashar va o'zining yashirin faoliyatiga sezilarli e'tibor qaratmas edi. Abu Bakrning xo'jaligida qo'y boqqan cho'pon 'Omir ibn Fuhayra esa, Makkaning boshqa cho'ponlari bilan birga ustasi Abu Bakrning qo'ylarini boqib yurib, har kechqurun bir necha echkini olib, hech kimga sezdirmasdan g'orga yashirincha borar va uning ichidagilarni mo'l sut bilan ta'minlar edi.
Knowing already that Quraish would mobilize all its potentials to find him, he played a clever trick on them and instead of taking the road to Madinah in north side of Makkah as the polythiest would expect, he walked along a road least expected lying south of Makkah and leading to Yemen. He walked for 5 miles until he reached a rough rocky mountain called Thawr. There his shoes were worn out, some said he used to walk tiptoe in order not to leave a trail behind him. Abu Bakr (May Allah be pleased with him) carried him up the mountain to a cave called after the name of the mountain, Cave Thawr. Abu Bakr first entered to explore the cave and be sure that it was safe, closed all holes with pieces torn off from his clothes, cleaned it and then asked the Prophet (Peace be upon him) to step in. The Prophet (Peace be upon him) went in and immediately laid his head in Abu Bakr’s lap and fell asleep. Suddenly Abu Bakr’s foot was stung by a poisonous insect. It hurt so much that his tears fell on the Prophet’s face. The Prophet (Peace be upon him) immediately applied his saliva on Abu Bakr’s foot and the pain went off on the spot. They confined themselves to this cave for three nights, Friday, Saturday and Sunday. ‘Abdullah, the son of Abu Bakr would go to see them after dusk, stay the night there, apprise them of the latest situation in Makkah, and then leave in the early morning to mix with the Makkans as usual and not to draw the least attention to his clandestine activities. ‘Amir bin Fuhairah, while in the company of other shepherds of Makkah tending his master Abu Bakr’s flock, used to stole away unobserved every evening with a few goats to the cave and furnished its inmates with a plentiful supply of milk.
Quraysh esa ikki sahobaning qochib ketgani haqidagi xabar tasdiqlanganda, juda hayron va g'azablangan edi. Ular ‘Aliyni Al-Ka‘bahga olib kelib, shafqatsizlarcha urdilar va u yerda bir soat davomida qamab qo'yib, ikki “qochoq”ning g'oyib bo'lish sirini oshkor qilishga behuda urinishdi. Keyin ular Abu Bakrning qizi Asmo' huzuriga borishdi, ammo bu yerda ham urinishlari befoyda bo'ldi. Uning eshigi oldida turganlarida Abu Jahl qizni shunday qattiq urdiki, uning sirg'asi uzilib ketdi.
Quraish, on the other hand, were quite baffled and exasperated when the news of the escape of the two companions was confirmed. They brought ‘Ali to Al-Ka‘bah, beat him brutally and confined him there for an hour attempting desperately to make him divulge the secret of the disappearance of the two ‘fugitives’, but to no avail. They then went to see Asma’, Abu Bakr’s daughter, but here also their attempts went in vain. While at her door Abu Jahl slapped the girl so severely that her earring broke up.
Makkaning ayrim taniqli kishilari favqulodda majlis chaqirib, kelgusidagi harakat yo‘nalishini belgilash va ikki kishini qo‘lga olishga yordam berishi mumkin bo‘lgan barcha yo‘llarni o‘rganishga kirishdilar. Ular Makkadan chiqadigan barcha yo‘llarni bekitishga qaror qildilar va barcha ehtimoliy chiqish joylari ustidan qattiq qurolli kuzatuv o‘rnatdilar. Ularning har biri uchun 100 ta tuya mukofot qilib belgilandi. Otliqlar, piyodalar va izchilar butun mamlakatni kezib chiqdilar. Bir safar ular hatto Payg‘ambar ﷺ va Abu Bakr yashirinib yotgan g‘orning og‘ziga ham yetib kelishdi. Dushmanni juda yaqindan ko‘rgan Abu Bakr Payg‘ambarga ﷺ past ovozda: “Agar ular egilib qarab, bizni ko‘rib qolsa-chi?” dedi. Payg‘ambar ﷺ esa Alloh ilhomi bilan berilgan xotirjamlik bilan javob berdi: “Jim bo‘l, Abu Bakr! Uchinchisi Alloh bo‘lgan ikki kishi haqida nima deб o‘ylaysan?” Bu haqiqatan ham ilohiy mo‘jiza edi: ta’qibchilar g‘order atigi bir necha qadam narida edi.
The notables of Makkah convened an emergency session to determine the future course of action and explore all areas that could help arrest the two men. They decided to block all avenues leading out of Makkah and imposed heavy armed surveillance over all potential exits. A price of 100 camels was set upon the head of each one. Horsemen, infantry and tracers of tracks scoured the country. Once they even reached the mouth of the cave where the Prophet (Peace be upon him) and Abu Bakr were hiding. When he saw the enemy at a very close distance, Abu Bakr whispered to the Prophet (Peace be upon him): “What, if they were to look through the crevice and detect us?” The Prophet (Peace be upon him) in his God-inspired calm replied; • “Silence Abu Bakr! What do you think of those two with whom the Third is Allâh.” It was really a Divine miracle, the chasers were only a few steps from the cave.
Uch kun davomida Muhammad ﷺ va Abu Bakr g‘origa yashirinib yashadilar, Quraysh esa ularni qo‘lga tushirish uchun tinimsiz harakat qilishda davom etdi. Hali Islomni qabul qilmagan, ammo Abu Bakr tomonidan ishonchli deb topilgan va unga yo‘lboshchi sifatida yollangan ‘Abdulloh ibn Uraykit rejaga binoan uch kechadan so‘ng g‘origa yetib keldi va u bilan birga Abu Bakrning ikkita tuyasini olib keldi. Uning xabari bu olijanob “qochoqlar”ni qidiruv susaygani bilan xotirjam qildi. Jo‘nash vaqti keldi. Shunda Abu Bakr Payg‘ambar ﷺ ga minish uchun tez yuradigan hayvonni taklif qildi. U, agar uning narxini to‘lasa, roziligini bildirdi. Ular Abu Bakrning qizi Asmo’ olib kelgan oziq-ovqat zaxirasini olib ketdilar va uni belbog‘ining ikki qismiga bo‘lib, bog‘lab oldilar; shu sababli unga “ikki belbog‘li Asmo’” degan laqab berildi. Payg‘ambar ﷺ, Abu Bakr va ‘Omir ibn Fuhayra jo‘nadilar, ularning yo‘lboshchisi ‘Abdulloh ibn Uraykit esa ularni dengiz bo‘yi yo‘li bo‘ylab kam yuriladigan yo‘llardan olib bordi. Bu hijriy 1-yil Rabi‘ al-Avval oyida, ya’ni milodiy 622-yil sentyabrida bo‘lgan. Kichik karvon Quba’ga borish yo‘lida ko‘plab qishloqlardan o‘tdi. Shu munosabat bilan, ularning charchatuvchi safarida yuz bergan qiziqarli voqealarni eslab o‘tish o‘rinlidir:
3. Quraysh, kabi oldin aytib o‘tganimizdek, Muhammad ﷺ ni tirik yoki o‘lik holda qo‘lga tushirgan kishiga yuz tuya mukofot berilishini e’lon qilgan edi. Bu mukofot ko‘plab odamlarni omad sinab ko‘rishga undadi. Payg‘ambar ﷺ va uning hamrohini qidirib yurganlar orasida Molikning o‘g‘li Suroqa ham bor edi. U Payg‘ambar ﷺ va uning hamrohi to‘rt kishilik guruh bilan ma’lum bir yo‘lda ko‘ringanini eshitib, mukofotni yolg‘iz o‘zi olish uchun ularni yashirincha ta’qib qilishga qaror qildi. U tez chopar otga minib, ularning ortidan qattiq quvib ketdi. Yo‘lda oti tisarilib, u yerga yiqildi. Arablar bunday holatlarda ta’qibni davom ettirish-ettirmaslikni bilish uchun fol ochar edilar. Suroqa fol ochganida, alomatlar yomon chiqdi. Ammo moddiy boylikka bo‘lgan ishtiyoq uni butunlay ko‘r qilib qo‘ydi va u ta’qibni davom ettirdi. Yana bir bor shu holat takrorlandi, lekin u bunga e’tibor bermadi. Yana otning egariga sakrab chiqdi va jon-jahdi bilan chopib, Payg‘ambar ﷺ ga juda yaqinlashib qoldi. Abu Bakrning yuragi hayajonga tushdi va u orqasiga qarab turdi, Payg‘ambar ﷺ esa sabr-toqat bilan o‘zini tutib, Qur’on oyatlarini tilovat qilishda davom etdi.
3. Quraish, as we have already mentioned, had declared that whoever would seize Muhammad (Peace be upon him) would receive a hundred camels as reward. This had spurred many persons to try their luck. Among those who were on the lookout for the Prophet (Peace be upon him) and his companion in order to win the reward was Suraqah, the son of Malik. He, on receiving information that a party of four, had been spotted on a certain route, decided to pursue it secretly so that he alone should be the winner of the reward. He mounted a swift horse and went in hot pursuit of them. On the way the horse stumbled and he fell on the ground. On drawing a lot so as to divine whether he should continue the chase or not, as the Arabs used to do in such circumstances, he found the omens unpropitious. But the lust for material wealth blinded him altogether and he resumed the chase. Once more he met with the same fate but paid no heed to it. Again he jumped onto the saddle and galloped at a break-neck speed till he came quite close to the Prophet (Peace be upon him). Abu Bakr’s heart agitated and he kept looking back while the Prophet (Peace be upon him) remained steadfast and continued reciting verses of the Qur’ân.
Suraqah otining qoqilishi va o'zining otdan yiqilishi bir necha bor takrorlanib, uni vaziyatdan xabardor qildi va u bu narsani Alloh tomonidan o'zi Payg'ambar ﷺga qarshi rejalashtirgan yovuz niyati uchun doimiy ogohlantirish ekanini angladi. U tavba qilgan qalb bilan sayohat qilayotgan guruhga yaqinlashdi va butun tavoze bilan Payg'ambar ﷺdan kechirim so'radi. U Payg'ambar ﷺ va uning hamrohiga murojaat qilib dedi: "Sizning qavmingiz (Quraysh) sizlarni qo'lga tushirgan kishiga katta mukofot va'da qilgan." U yana qo'shimcha qildi, u ularga oziq-ovqat taklif qildi, lekin ular taklifini rad etdilar. Ular undan faqat ularning jo'nashini yashirishni va mushriklarni ularning yashirinish joyidan ko'z-ko'z qilishni so'radilar. Shunda Payg'ambar ﷺ uni kechirdi va buni 'Omir ibn Fuhayra tomonidan bir parcha pergamentga yozilgan yozuv bilan tasdiqladi. Suraqah Makkaga shoshilib qaytdi va Muhammad ﷺ hamda uning olijanob hamrohlarini ta'qib qilayotganlarning urinishlarini barbod qilishga harakat qildi. Qattiq dushman haqiqiy mo'min bo'lib qoldi.
Dushanba kuni, Rabi‘ al-Avval oyining 8-kunida, Payg‘ambarlikning o‘n to‘rtinchi yilida, ya’ni miloddiy 622-yilning 23-sentabrida Allohning Elchisi ﷺ Quba’ga yetib keldi.
On Monday, 8th Rabi‘ Al-Awwal, the fourteenth year of Prophethood, i.e. September 23rd. 622, the Messenger of Allâh arrived at Quba’.
Muhammad ﷺning kelayotgani haqidagi xabar tarqala boshlagach, Madinadan odamlar to'p-to'p bo'lib chiqa boshladi. Ular har kuni ertalab kelib, uning ko'rinishini intizorlik bilan kutardilar, faqat tushlik vaqtidagi chidab bo'lmas issiq ularni uyga qaytishga majbur qilardi. Bir kuni ular odatdagidek yo'lga chiqdilar va uzoq kutib, kuzatib turganlaridan so'ng shaharga qaytmoqchi bo'lganlarida, bir yahudiy oq kiyimdagi uch sayohatchining Madinaga yo'l olayotganini ko'rib qoldi va tepalikning ustidan baland ovoz bilan qichqirdi: "Ey Arabiston xalqi! Sizning bobongiz keldi! Siz zorikib kutgan kishi keldi!" Musulmonlar darhol qurollarini ushlab, (uni himoya qilish uchun) unga tomon yugurdilar. Xursandchilik xabari tez orada butun shaharga tarqaldi va odamlar o'zlarining aziz mehmonlarini kutib olish uchun oldinga yurdilar.
As soon as the news of Muhammad’s arrival began to spread, crowds came flocking out of Madinah . They would come every morning and wait eagerly for his appearance until forced by the unbearable heat of the midday sun to return. One day they had gone as usual, and after a long wait and watch they retired to the city when a Jew, catching a glimpse of three travellers clad in white winding their way to Madinah , shouted from the top of a hillock: “O you people of Arabia! Your grandfather has come! He, whom you have been eagerly waiting for, has come!” The Muslims immediately rushed holding their weapons, (to defend him). The joyful news soon spread through the city and people marched forward to greet their noble guest.
Ibn al-Qayyim dedi: “Banu ‘Amr bin ‘Avf qabilasida «Allohu akbar» (Alloh buyukdir) degan takbir ovozlari yangradi. Muhammad ﷺ ning quvonchi ham shunga mos ravishda ortdi, lekin o‘ziga xos noyob fahm-farosat va odob bilan u to‘xtashni buyurdi. Unga sokinlik cho‘kdi va vahiy nozil bo‘ldi:
Ibn Al-Qayyim said: “The shouts of ‘Allâhu Akbar’ (Allâh is Great) resounded in Banu ‘Amr bin ‘Auf. Muhammad’s (Peace be upon him) elation correspondingly increased, but with rare sense of timing and propriety, called a halt. Serenity enveloped him and the ٌevelation was sent down:
• “... bas, shubhasiz, Alloh uning Mavlosidir (Rabbi, Ustozi yoki Homiysi), Jabroil ham, solih mo‘minlar ham — va bundan tashqari, farishtalar ham — uning yordamchilaridir.” [66:4].
• “... then verily, Allâh is his Maula (Lord, Master or Protector), and Gabriel, and the righteous among the believers, - and furthermore, the angels - are his helpers.” [66:4].
MADINADAGI HAYOT:
LIFE IN MADINAH:
Madina davri uchta bosqichga bo‘linishi mumkin:
The Madinese era could be divided into three phases:
1. Birinchi bosqich juda ko'p tashvish va nizolar, ichkaridan keladigan ko'plab to'siqlar hamda yuzaga kelayotgan dinni butunlay yo'q qilishga qaratilgan tashqaridagi dushmanona to'lqin bilan ajralib turdi. U Hijriy 6-yil Zulqa'da oyida Hudaybiya sulh shartnomasi bilan yakunlandi.
1. The first phase was characterized by too much trouble and discord, and too many obstacles from within coupled by a hostile wave from without aiming at total extermination of the rising faith. It ended with Al-Hudaibiyah Peace Treaty in Dhul Qa‘da 6 A.H.
2. Ikkinchi bosqich mushriklar rahbariyati bilan sulh tuzilishi bilan ajralib turdi va u Makkaning fathi bilan, hijriy 8-yil Ramazon oyida yakunlandi. Shuningdek, bu davrda Payg'ambar ﷺ Arabiston yarim orolidan tashqaridagi podshohlarni Islom dinining saflariga kirishga da'vat etdilar.
2. The second phase featured a truce with the pagan leadership and ended in the conquest of Makkah in Ramadan 8 A.H. It also witnessed the Prophet (Peace be upon him) inviting kings beyond Arabia to enter the fold of Islam.
3. Uchinchi bosqichda odamlar to‘p-to‘p bo‘lib Islomni qabul qila boshladilar. Qabilalar va boshqa guruhlar Madinaga kelib, Payg‘ambar ﷺ ga bay‘at qilardilar. Bu bosqich hijriy 11-yil Rabi‘ al-Avval oyida Payg‘ambar ﷺ vafot etishlari bilan yakunlandi.
3. In the third phase, people came to embrace Islam in hosts. Tribes and other folks arrived in Madinah to pay homage to the Prophet (Peace be upon him). It ended at the death of the Prophet (Peace be upon him) in Rabi‘ Al-Awwal 11 A.H.