جیسا کہ ہم جانتے ہیں، عقل شریعت کا سرچشمہ نہیں ہے، بلکہ اسے ایسا ماننا شریعت کی مکمل نفی کے مترادف ہوگا۔ اجتہاد عقل کے ذریعے احکام اخذ کرنے کا نام نہیں، بلکہ اجتہاد میں عقل کے استعمال کو دو بنیادی امور پر مرکوز کیا جاتا ہے: ایک، زیرِ بحث موضوع کی حقیقت کو سمجھنا تاکہ مسئلے کی ماہیت کو پوری طرح جانا جا سکے، اور دوسرا، اس مسئلے سے متعلق اسلامی نصوص کو سمجھنا۔

As we know the mind is not the source of the Shari’ah rather making it such would be a complete negation of the Shari’ah. Ijtihad is not using the intellect to derive rules, rather Ijtihad is focussing the usage of the intellect around two fundamental roles, understanding the reality of the subject matter at hand so as to fully comprehend the nature of the issue at hand, and in understanding the Islamic texts that are connected to the issue.

له همدې امله د خلافت د تأسیس د اسلامي طریقې د ټاکلو لپاره موږ ته اړین دي چې اسلامي دلایل مطالعه کړو او حکم ترې استنباط کړو. امام شافعي خپل مشهور کتاب "الرسالة" په 75 مخ کې فرمایي: "هیڅوک باید د یوې ځانګړې مسئلې په اړه داسې نظر ورنکړي چې یوازې ووایي دا روا ده یا ناروا، مګر دا چې ډاډمن علم ولري، او دا علم یا د قرآن یا د سنت پر بنسټ وي، یا د اجماع څخه استنباط شوی وي، یا د قیاس له لارې وي." هغه په 288 مخ، 493 پراگراف کې وایي: "د مسلمان د ژوند هرې برخې په اړه یا یو پابند فیصله شتون لري یا د سمې ځواب لپاره یوه ښکاره اشاره. که پابند فیصله وي نو باید پرې عمل وشي. که اشاره نه وي نو هغه د اجتهاد له لارې لټول کیږي." له همدې کبله هرې انساني کړنې لپاره یو حکم شرعي شتون لري، او د هرې حکم شرعي لپاره د وحي څخه دلیل شتون لري، او په همدې ډول د اجتهاد د لارې له تفصیلي دلایلو څخه احکام شریعت (الهي احکام) استنباط کیږي.

So in order to establish the Islamic method of establishing the Khilafah we are required to study the Islamic evidences and extract the rule. Imam Shafi’i stated in his renowned work Ar Risala page 75: “No one should give an opinion upon a specific issue by merely stating that it is permitted or prohibited, unless he has sure knowledge, and this knowledge is based on the Qur’an or the Sunnah or derived from Ijma’a or through Qiyas.” He went on to say on page 288 paragraph 493: “On alll matters touching the (life of a) Muslim there is either a binding decision or an indication as to the right answer. if there is a binding decision then it should be followed. If there is no indication then it is sought by Ijtihad.” Hence for every single human action there is a Hukm Shari and for every Hukm Shari there is Daleel from the Wahi (revelation), and so the Ahkam Shari’ah (divine rules) are derived from the detailed evidences via the process of Ijtihad.

الله (سبحانه وتعالى) په سورة المائدة کې فرمایي،

Allah (swt) states in Surah al-Ma’idah,

«نن ورځ ما ستاسو لپاره ستاسو دین کامل کړ او ستاسو په اړه خپل احسان بشپړ کړ، او ستاسو لپاره اسلام د دین په توګه وټاکه.» (سورۃ المائدہ، آیت ۴)

“This day I have perfected for you your Deen and completed my favour upon you and have chosen Islam as your Deen.” (TMQ al-Ma’idah, verse 4)

امام سیوطی ذکر کرتے ہیں کہ اسلام کے تمام احکام نازل ہو چکے تھے، اور اس لحاظ سے اس مقام پر دین مکمل ہو گیا تھا (الاتقان فی علوم القرآن، بحوالہ صابونی، التبیان فی علوم القرآن، ص 18-19)۔ اس لیے ہمیں ایک کامل اور مکمل دین عطا کیا گیا ہے جس میں کوئی انسانی مسئلہ ایسا نہیں جسے احکامِ شریعت کی صورت میں حل نہ کیا گیا ہو، یعنی وہ احکام جو اللہ (سبحانہ و تعالیٰ) نے مسلمانوں کے لیے ان کی زندگی گزارنے کے لیے مقرر فرمائے ہیں۔ چنانچہ مومنین اپنے تمام اعمال میں، بشمول خلافتِ الٰہیہ کے قیام کے طریقِ کار کے، شریعت کے احکام ہی کو واحد مرجع قرار دیتے ہیں۔ اللہ (سبحانہ و تعالیٰ) قرآن میں فرماتے ہیں،

Imam Suyuti mentions that all the Ahkam of Islam were revealed and so in that sense the Deen had become completed at this point (Al Itqan fe ‘Ulum ul Qur’an quoted by Sabuni in his Tibyan fee ‘Ulum ul Qur’an p18-19). Hence we have been given a perfected and completed Deen where no human problem has not been addressed in the form of Ahkam Shari’ah i.e. rules that Allah (swt) has laid down for the Muslims in order to live their lives. Hence the Shari’ah rules are the sole reference point of the believers in all that they do, including the methodology of establishing the Khilafah Allah (swt) states in the Qur’an,

هرچه رسول ﷺ درباره‌ی آن به شما بدهد، آن را بگیرید، و از آنچه شما را منع کند، بازایستید، و از الله بترسید، زیرا الله سخت‌کیفر است.

“Whatever the Messenger (saw) gives you take it and whatever he forbids you leave it, fear Allah for verily Allah is most stern in His punishment.” (TMQ al-Hashr, verse 7)

موږ یوازې هغه حکم او قانون اختیارولی شو چې د قرآن کریم او سنت څخه راځي او هغه څه چې دې دواړو ته اشاره کوي، یعنې د صحابه کرامو (رضي الله عنهم) اجماع، یا هغه څه چې د هغې په لاره ښیي، یعنې قیاس. په همدې ډول موږ د ژوند په ټولو چارو کې د دې سرچینو پرته له نورو هیڅ حکم یا قانون اختیارولو څخه منع یو.

So we can only adopt from the revelation of the Qur’an and the Sunnah and what indicates it, namely the Ijma’a of the Sahabah (ra) or what it points to, that is Qiyas (Analogy). Similarly we are prevented from adopting any rule or law from other than these sources in all of the affairs of life.

پیغمبر ﷺ فرمایلي دي: «څوک چې زموږ د امر پر خلاف یوه داسې عمل وکړي چې په دین کې ثابت نه وي، هغه عمل مردود دی.» (روایت شوی له عایشې رضي الله عنها څخه، د امام مسلم «الجامع الصحیح» کې)

The Prophet (saw) stated,“Whosoever enacts an action not established upon our affair will have it rejected” (Narrated by ‘A’ishah (ra) in the Jami’u us Sahih of Imam Muslim)

ہمارے لیے ضروری ہے کہ ہم اپنے تمام اعمال میں احکامِ شرعیہ کے پابند رہیں، چاہے وہ کسی واجب کے تعین سے متعلق ہوں، جیسے نماز، خلیفہ کا تقرر، رمضان کے روزے وغیرہ؛ یا کسی حرام کے تعین سے، جیسے زنا، جھوٹ، کفر کے مطابق فیصلہ کرنا وغیرہ؛ یا کسی جواز سے، جیسے کھانا پینا، ٹیکنالوجی کا استعمال، قدرتی علوم میں تجربات وغیرہ؛ یا شریعت کی کسی اور قسم سے، جیسے مندوب یا مکروہ۔ ان تمام امور میں اسلام کا نقطۂ نظر اور اللہ کا حکم معلوم کرنے کے لیے قرآن یا سنت سے دلیل درکار ہوگی۔

So we are required to restrict ourselves to the Ahkam Shari’ah in all of our actions irrespective of whether in determining an obligation e.g. prayer, the appointing of a Khaleefah, fasting in Ramadhan etc., a prohibition e.g. Zina, lying, the prohibition of ruling by Kufr etc., a permission e.g. eating and drinking, utilising technology, experimentation in natural sciences etc. or any other classification of Shari’ah rule such as the favourable (Mandoub) or disliked (Makruh). All of these would require evidence from the Qur’an or the Sunnah to determine the view of Islam and Hukm of Allah on any issue.

له همدې کبله، کله چې دا وټاکل شو چې د اسلامي ژوند بیا پیل، د خلافت په قائمولو سره، د امت هغه حیاتي مسئله ده چې له مخې یې مخ دی، نو موږ اړ یو چې د اسلام پر لوري وګورو، ترڅو هغه کړنې وټاکو چې موږ یې د خلافت د بیا قائمولو لپاره باید ترسره کړو، او په دې ډول اسلام بیا د ژوند په چارو کې راګرځوو.

Hence after having determined that the resumption of the Islamic way of life by establishing the Khilafah is the vital issue that faces the Ummah we are required to look to Islam to determine the actions that we are required to undertake in order to re-establish the Khilafah, thereby bringing Islam back to the affairs of life.

پس باید دا وپوهیږو چې د انسان هر عمل یو حکم شرعي، یعنې د خدای د حکم لرونکی دی. او د هر حکم شرعي لپاره د قرآن او سنت څخه، یا د صحابه کرامو اجماع څخه یو دلیل شتون لري، یا هم د نصوصو پر بنسټ د قیاس له لارې څرګند کیږي.

So we must realise that for every human action there is a Hukm Shari’i, i.e. divine rule. For every Hukm Shari’i there is an evidence from the Qur’an and the Sunnah or the Ijma’a of the Sahabah or indicated through Qiyas based upon the texts.

د شریعت احکام چې د قطعی دلیلونو څخه اخستل کیږي کله چې د قرآن کریم او د سنت څیړنه وکړو، نو به ومومو چې ځینې داسې احکام شتون لري چې دلیل یې نه منل کیږي او په دوی کې د اجتهاد ځای نشته. دا احکام د هغو قرآني آیتونو کې راځي چې معنا یې قطعي وي، او هغه احادیثو کې چې د نبي ﷺ څخه یقیني توګه ثابت وي (متواتر) او معنا یې هم قطعي وي. دا قطعي دلیلونه دي چې یوازې په یوه ډول فهمیدای شي، او د دوی انکار انسان کفر ته رسوي. د مثال په توګه، د عقیدې مسایل لکه د جنت او د دوزخ باور، او د قیامت د ورځې باور، دا ټول بې شکه دي او د دین هغه قطعي برخې دي چې باید په هغو ایمان ولرو.

Ahkam Shari’ah deduced from the Daleel (evidences) that are definite When scrutinising the Qur’an and the Sunnah we would find that there are certain rules whose evidence is indisputable and there is no room for Ijtihad. They are found in the verses of Qur’an whose meaning is Qat’i (definitive) and those Ahadith of the Prophet (saw) which are indisputably known to be from the Prophet (saw) (Mutawatir) and whose meanings are also Qat’i. These are Qat’i evidences which can only be understood in one manner and the rejection of which would lead a person to Kufr. For example, matters of Aqeedah such as the belief in Jannah (Paradise) and Jahannam (Hellfire), and the belief in the Day of Judgement are indisputable and are definitive parts of the Deen that we must believe in.

په ورته ډول یو شمیر احکام شرعیه قطعي او بې‌شکه دي، او د دې انکار کفر دی۔

Similarly certain Ahkam Shari’ah are definitive and indisputable, and the rejection of these would be Kufr (disbelief).

مثال په توګه، قرآن کریم او سنت د منځنۍ لمانځه (لمونځ) د قائمولو د فرض کیدو په اړه ډیرې دلیلونه لري. د دې فرض کیدو رد کول کفر دی۔ د دې لپاره یو دلیل دا دی کله چې الله (سبحانه وتعالى) په سورۀ المؤمنون کې فرمایلي: «یقیناً مؤمنان بریالي شوي دي، هغه کسان چې خپلو لمونځونو ته ساتنه کوي۔» (ترجمه د معاني القرآن الکریم، المؤمنون: ۱-۲)

For example the Qur’an and Sunnah contain numerous evidences concerning the obligation of the establishment of the regular Salah (prayer). The rejection of this obligation would be Kufr. An example of a Daleel for this would be when Allah (swt) said in Surah al-Mu’minun, “Verily the believers have attained the Success (in the hereafter), those who guard there prayers.” (TMQ al-Mu’minun, verses 1-2)

د امام احمد بن حنبل په المسند کې په صحیح سند سره روایت شوې د پیغمبر ﷺ حدیث:

Also the Hadith of the Prophet (saw) as narrated authentically in the Musnad of Imam Ahmed ibn Hanbal:

زما او ستا ترمنځ عهد هغه لمونځ دی؛ څوک چې لمونځ پرېږدي، هغه د کفر عمل کوي. له همدې امله د شرعي حکم له مخې د لمانځه فرضیت قطعي دی.

“The covenant between myself and yourself is the Salah whoever abandons prayer commits an action of disbelief” Hence the Hukm Shari’i is definitive on the obligation (Fard) of Salah.

هم یو بل مثال د یوې قطعي قاعدې دی، یعنې د ربا (سود) حرمت، چې په قرآن کریم کې له هرې شبهې پرته ثابت شوی، کله چې الله (سبحانه وتعالیٰ) فرمایلي دي:

Another example of a definite rule would be the prohibition of Riba (usury/interest) that has been established without any room for misunderstanding in the Qur’an when Allah (swt) said:

«او الله سبحانه وتعالیٰ د سوداګرۍ حلال کړې ده او سود یې حرام کړی دی۔» (سورۃ البقرہ، آیت ۲۷۵)

“And Allah has permitted trade but forbidden usury.” (TMQ al-Baqarah, verse 275)

دا او نور دلیلونه څرګند او قطعي دي او د دې معنا یوازې دا کیدای شي چې سود سره د ټولو معاملو حرمت دی، که دا معامله شخصي بانکدارۍ له لارې وي، که د IMF پور اخیستل وي، یا د IMF د مرستې لپاره د بښنو له لارې ملاتړ وي.

This amongst other evidences are clear and definitive in their import and can only mean the prohibition (Tahreem) of interest dealings in their totality, whether this occurred through personal banking, the taking of IMF loans or the supporting of the IMF through donations.

دغه نور احکام چې نه شي ردولی کیدای، د مثال په توګه داسې مسائل دي لکه د رمضان په میاشت کې د روژې فرض والی، د کفارو د ولکې نه درلودل په اسلامي ځمکو لکه القدس باندې ممنوع والی، د الله تعالی د حاکمیت د بیرته قائمولو فرض والی او د جهاد فرض والی. دا ټول احکام نه شي ردولی کیدای، ځکه چې دوی د قطعي دلیلونو په بنسټ ثابت دي.

Other examples of Ahkam that are indisputable are matters such as the obligation of fasting in the month of Ramadhan, the prohibition of Kuffar having authority in the Islamic lands such as al-Quds, the obligation of restoring the rule of Allah and the obligation of Jihad. All of these Ahkam are indisputable since they have Daleel that are definitive.

په دې مسئلو کې د نظرونو اختلاف یا د رایو توپیر ته هیڅ ځای نشته.

There is no room in these matters for any differences of opinions or divergences of views.

د دلیل څخه استنباط شوي شرعي احکام چې ظني دي، هغه هم داسې دلیلونو څخه اخیستل کیږي چېرته چې د معنا، د اخیستل شوي موضوع سره د تعلق او د دلیل د اعتبار په اړه تفسیر کولو ته ځای وي. دلته ضروري ده چې دلیلونه ډېر ژور وڅېړل شي، ځکه الله (سبحانه و تعالیٰ) مسلمانانو ته امر کوي چې

Ahkam Shari’ah deduced from Daleel that are indefinite Ahkam Shari’ah are also derived from evidences where there is room for interpretation regarding meanings, connection with the problem at hand and validity. This is where we are required to scrutinise the evidences further, since Allah (swt) orders the Muslims,

«که په کوم شي کې اختلاف وکړئ، نو هغه الله ته او رسول ته وروګرځوئ» (د قرآن کریم سورت النساء، آیت ۵۹)

“Then if you dispute in a matter return it to Allah and His Messenger (saw)” (TMQ al-Nisa’a, verse 59)

له همدې امله، هغه مسایل چې دلیل یې د یو څخه زیاتو مفهومونو احتمال لري، باید د متعلقو دلیلونو په پوهیدو او د قرآن او سنت په رڼا کې د هغوی په تولولو کې ډېر زیات هڅه وشي، یعنې د هغه موضوع پورې تړلي ټول دلیلونه چې څېړل کېږي، په تله کې کېښودل شي.

Hence, in matters where the Daleel (evidence) is interpretable in more than one manner the utmost must be done in understanding the relevant evidences and weighing them up in light of the Qur’an and the Sunnah i.e. weighing up all the related evidences pertaining to the matter under discussion.

دا پروسه اجتهاد په نوم یادېږي۔ پیغمبر ﷺ اصحابو ته لارښوونه وکړه چې د دلیل څخه د شریعت احکام استنباط کولو لپاره اجتهاد د طریقې په توګه کاروي۔ روایت دی چې کله پیغمبر ﷺ معاذ او ابو موسی اشعري د یمن لور ته ولېږل، نو هغه ﷺ وفرمایل: «تاسو په څه سره قضاوت کوئ؟» دوي وویل: «که چېرې حکم مو په قرآن او سنت کې ونه موندل شي، نو یو قضیه به د بلې سره پرتله کوو او هرڅه چې حق ته نږدې وي، په هغه به عمل کوو۔» اصحابو ﷺ کړې دا قیاس او پیغمبر ﷺ یې تصویب کړی، د احکامو په استنباط کې د اجتهاد پروسه بیانوي۔ همدارنګه د هغه ﷺ څخه روایت دی: «کله چې هغه ﷺ معاذ د یمن والي په توګه ولېږه، نو ورته وفرمایل: تاسو په څه سره قضاوت کوئ؟ معاذ وویل: په د الله په کتاب سره۔ پیغمبر ﷺ وفرمایل: که چېرې (حکم) ونه مومې؟ هغه وویل: په د الله د رسول ﷺ په سنت سره۔ پیغمبر ﷺ وفرمایل: که چېرې (حکم) ونه مومې؟ معاذ وویل: زه خپل وس او هڅه کوم او خپله رایه ورکوم۔ پیغمبر ﷺ وفرمایل: ټول ستاینه د الله لپاره ده چې د الله د رسول ﷺ استازی ته یې هغه څه ورښوولي چې الله او د هغه رسول ﷺ یې خوښوي۔» دا حدیث په ډاګه معاذ ته اجتهاد کولو اجازه ورکوي۔ سربیره پردې، د شرعي حکم پیژندل د اجتهاد سره په دومره تنګه توګه تړلي دي چې پرته له هغه د احکامو پیژندل ممکن نه دي۔

This process is known as Ijtihad. The Prophet (saw) guided the Sahabah to make Ijtihad as the methodology to extract the Ahkam Shari’ah from their Daleel. It has been narrated that when the Prophet (saw) sent Mu’adh and Abu Musa Al-Ashari to Yemen, he (saw) said, ‘What are you going to rule by?’ They said, ‘If we don’t find the rule in the Qur’an and the Sunnah, we will compare a case to another and whatever is closer to the Haqq, we will act upon it.” This analogy made by the Sahabah (ra) and approved by the Prophet (saw) described the process of Ijtihad in deriving rules. Also, it was narrated about him (saw) that, “When he sent Mu’adh as a governor to Yemen, he (saw) said to him, ‘What are you going to rule by?’ Mu’adh said, ‘By the Qur’an of Allah.’ The Prophet (saaw) then asked, ‘If you don’t find (the rule)?’ He said, ‘By the Sunnah of the Messenger (saw) of Allah.’ The Prophet (saw) said, ‘If you don’t find (the rule)?’ Mu’adh said, ‘I exert my utmost and give my opinion.’ The Prophet (saw) said, ‘Alhamdu Lillah (Praise be to Allah) that He led the Messenger of Allah to that which Allah and His Messenger like.” This Hadeeth clearly permits Mu’adh to perform Ijtihad. Moreover, knowing the Hukm Shari’ (divine rule) is inexorably linked with Ijtihad to the extent that it is not possible to know the rules without it.

پیغمبر ﷺ په یوه حدیث کې فرمایلي دي: «کله چې قاضي اجتهاد وکړي او خطا وکړي نو یو اجر لري، او که صحیح ته ورسیږي نو دوه اجره لري». (صحیح البخاری، او په صحیح مسلم کې ورته روایت شتون لري)

The Prophet (saw) said in one Hadeeth, “When the judge makes Ijtihad and he errs he gets one reward and if he hits the mark he gets two rewards” (Sahih al-Bukhari with a similar narration in Sahih Muslim)

کله چې مجتهد د یوې الهي حکم د راویستلو لپاره اجتهاد کوي او د دلیلونو په پوهیدو کې خپل ټول زیار ایباسي، نو هغه اجر ترلاسه کوي، که څه هم د هغه نظر سم وي یا نه. له همدې امله، پدې ډګرونو کې د نظرونو اختلاف طبیعي دی، تر هغه چې دا مختلف نظرونه د کفوه مجتهدینو له خوا راویستل شوي وي چې د اړوندو دلیلونو په پوهیدو کې یې زیار ایستلی وي.

So when the Mujtahid performs Ijtihad in order to extract a divine rule and exerts his utmost in understanding the evidences he will be rewarded whether he is correct or not. Hence in these areas it is natural for there to be differences of opinion as long as these different opinions are extracted by qualified Mujtahideen having exerted themselves in understanding the relevant evidences.

مثال د دې ټکي د روښانولو لپاره دی:

The following is an example to illustrate this point:

په یوه مشهوره حدیث کې روایت دی چې پیغمبر ﷺ فرمایلي دي: «هیڅ لمونځ نشته د هغه چا لپاره چې د هرې رکعت په اوږدو کې د کتاب فاتحه ونه لولي.» فقیهانو د دې روایت د مفهوم په پوهیدو کې اختلاف کړی دی. ځینو ویلي دي چې پیغمبر ﷺ د لمانځه صحت نفي کړی، یعنی هغه لمونځ چې په کې د سورة الفاتحہ تلاوت نه وي، پس دا ضروري ده چې په هرې لمانځه کې ولوستل شي، حتی د امام شاته هم. دا پوهه د حدیث ښکاره مفهوم دی او بل دلیل پرته له دې څخه بل ډول نشي پوهیدای. دا نظر امام الشافعی ته منسوب شوی دی.

In a well known Hadith the Prophet (saw) is narrated to have stated, “There is no prayer (Laa Salaat) for the one who does recite the Fatiha of the Kitab in every single rakaa’a. “ The jurists have differed in their understanding in the purport of this narration. Some have stated that the Prophet (saw) negated the validity of Salah (Sihhatus Salah), prayer without reciting Surah Fatiha and therefore it necessary to read it in every single prayer including behind the Imam. As this is the obvious meaning of the text and can not be understood in any other manner except with another Daleel. This understanding has been attributed to Imam Shafi’i.

د ځینو علماؤ په وینا، د «لا صلاة» څخه مراد «لا صلاة» یعنی «هیڅ لمونځ نشته» څخه د صحت نفي (صحت) نه، بلکه د کمال نفي (کمال) ده، لکه هغه حدیث چې امام نووي په خپل «اربعین» کې صحیح بللی دی: «لا يؤمن أحدكم حتى يحب لأخيه ما يحب لنفسه»، یعنی «ستاسو هیڅ یو هم تر هغه ځایه مؤمن نه کیږي تر څو چې د خپل ورور لپاره هغه څه خوښ نه کړي چې د ځان لپاره یې خوښوي.» له همدې امله، د امام تابعداري د فاتحې له لوستلو مخکې راځي، نو په امام پسې باید فاتحه ونه لوستل شي، بلکه یوازې هغه وخت ولوستل شي چې انسان یوازې لمونځ کوي. دا نظر امام ابو حنیفه ته منسوب شوی دی.

Others have said that the expression laa salaat meaning ‘no prayer’ is not a negation of validity (Sihhah) but rather a negation of perfection (Kamala) as in the hadeeth authenticated by Imam Nawawi in his Arbaeen, “Laa yuminoo.....”, “Not one of you has attained Iman until he loves for his brother what he loves for himself.” Therefore the following of the Imam takes precedence over the reciting the Fatiha and therefore should not be done behind the Imam but only recited when prayer by ones self. This opinion has been attributed to Imam Abu Hanifah.

دریم نظر هم موجود دی، او دا نظر امام مالک ته منسوب شوی دی، هغه دا چې کله چې څوک د امام تر شا لمونځ کوي نو باید یوازې هغو رکعتونو کې فاتحه ولولي چې امام چپ وي، خو هغه وخت یې ونه لولي کله چې امام په غږ قراءت کوي، یعنې د مغرب، عشا او د سهار د لمانځه لومړۍ دوه رکعتونه.

A third view exists and this view has been attributed to Imam Malik, which is that when behind the Imam one should only recite the Fatiha in the raka’aat that the Imam is silent, but not recited when the Imam recites aloud i.e. the first two Raka’aat of Maghrib, Isha and Salatul Fajr.

دا مثال باید وښیی چې اجتهاد په حقیقت کې د قرآن او سنت پر بنسټ والړ دی، او دا یوازې د یو حکم د استنباط لپاره د عقل کارولو په معنا نه دی۔

This example should illustrate how Ijtihad is actually based upon the Qur’an and Sunnah and does not merely mean using the mind to derive a rule.

همچنان ضروری است چې هغه نظریات چې د میتودولوژۍ په توګه وړاندې کیږي وګورو، او دا چې ایا دوی واقعاً اړوند اسلامي دلایل دي یا دا اجتهادات دي.

Similarly we are required to scrutinise the ideas that are put forward as methodologies and whether they are actually the relevant Islamic evidences or whether they are Ijtihadaat.