Sistemin bildiğimiz biçiminin sonunu öngören yazarlar eksik olmamıştır. Nitekim şu anda da birçok yazar muhtemelen yayıncılara el yazmalarını göndererek, 1989'da Fukuyama'nın ünlü (ve artık geçersiz sayılan) "Tarihin Sonu" denemesiyle yarışmak için "Kapitalizmin Sonu" başlığını ilk koymaya çalışıyordur. Peki bu olay gerçekten Kapitalizm için son olacak mı? Pek olası değil. Ama bu, kapitalizmin sonunun başlangıcı mı? Oldukça muhtemel ve kapitalizmin şu anda yoğun bakıma ihtiyaç duyduğu ve en büyük kriziyle karşı karşıya olduğu hiç kuşkusuz.

There has been no shortage of writers predicting an end to the system as we know it. Indeed as we speak many authors are probably sending manuscripts to publishers trying to be first with the title “The End of Capitalism” to rival Fukuyama’s infamous (and now defunct) essay on the End of History in 1989. But will this event really be the end for Capitalism? Unlikely. But, is this the beginning of the end of capitalism? Quite probably, and it is without doubt that Capitalism currently needs intensive care and is facing its greatest crisis.

Eylül 2008'de yaşanan olaylar, Kapitalizm tarihinin en karanlık dönemlerinden biri olarak tarihe geçecek. ABD Merkez Bankası (Federal Reserve) eski Başkanı Alan Greenspan, yaşanan olayların her elli ya da yüz yılda bir görülebilecek nadir olaylar olduğunu belirtti. Özellikle ABD için mevcut kriz, Pearl Harbor ile 11 Eylül saldırılarının ekonomik karşılığı niteliğinde; yıllarca, hatta belki on yıllarca hissedilecek derin bir sarsıntı. Yalnızca modern finans kapitalizminin temel taşı olan bağımsız yatırım bankacılığı modelinin sonunu görmekle kalmadık, aynı zamanda hükümetler bir sonraki finans kurumunu kurtarmak için koşuşurken, serbest piyasa ekonomisinin laissez-faire dogmasının da çöpe atıldığına tanık olduk.

The events of September 2008 will go down in history as one of the darkest times in the history of Capitalism. Alan Greenspan former Chairman of the US Federal Reserve stated that the current events were rare, once every fifty or hundred years. For the US, in particular the current crisis constitutes the economic equivalent of Pearl Harbour and 9-11 combined a profound shock to the system which will be felt for years if not decades ahead. Not only have we witnessed the end of the stand alone investment banking model which was the cornerstone of modern financial capitalism, we have also seen the dogma of laissez faire free market economics trashed as Governments scramble around to bail out the next financial institution.

Greenspan yanlış bir şey söylüyor; bu, yüzyılda bir kez görülen bir olay değil. Dot-com balonunun patlamasının üzerinden daha sekiz yıl bile geçmedi; o çöküş borsa değerlemelerinden neredeyse 7 trilyon dolar sildi. Peki bu felakete nasıl gelindi? Dünyanın en büyük ekonomisi olan, 14 trilyon dolarlık bir ekonomiye sahip Amerika Birleşik Devletleri nasıl alay konusu hâline geldi? Yalnızca birkaç yıl önce on milyarlarca dolar değerinde olan ve iki dünya savaşını ve Büyük Buhran'ı atlatmayı başarmış yatırım bankaları nasıl bu kadar kolay silinip gitti? Gelişmekte olan dünyaya ekonomik yeterliliğin sanatını kendini beğenmiş bir edayla öğütleyen Batılı hükümetler, nasıl olup da muz cumhuriyetlerinden pek farklı olmayan bir biçimde davrandı?

Greenspan is wrong about a once a century occurrence, it has only been eight years since the dot com fiasco which wiped off almost 7 trillion dollars off stock market valuations. So how did we get into this mess, how could the United States, a superpower with a $14 trillion economy now become a laughing stock. How could investment banks valued only recently at tens of billions of dollars and who were able to survive two world wars and the great depression be wiped out so easily. How could western governments who used to smugly preach to the developing world the art of economic competence act no better than glorified banana republics?.

Geçtiğimiz ay yaşanan olaylar, komisyon cazibesiyle hareket eden aracıların milyonlarca borçluya kamyon kamyon konut kredisi satmasıyla başlayan sub prime (yüksek riskli) konut kredisi sektörüne dayanıyordu. Ardı ardına gelen yönetimlerin izlediği, geniş çaplı konut sahipliğini teşvik eden bu politika, kişinin kendi evine sahip olmasını Amerikan rüyasının bir parçası sayan bir anlayışa dayanıyordu. Kolay kredinin güvencesiyle çabuk kazanç peşinde koşan birçok borçlu için, ev fiyatlarının katlanarak yükseldiği düşünüldüğünde, konut kredisi almak büyük bir kâr karşılığında ödenen küçük bir bedeldi. Aracılar komisyonlarını cebe indirdikten sonra kredileri satmaya karar verdi; kısa süre içinde bu krediler paketlenerek dünyanın dört bir yanındaki bankalar tarafından alınıp satılan ipoteğe dayalı menkul kıymetlere (MBS) dönüştü. Düşük faiz oranlarının hüküm sürdüğü bir dönemde, hissedarlar ve analistler tarafından teşvik edilen dünyanın dört bir yanındaki bankalar, kurumsal kapitalizmin tezahüratçıları olarak, giderek daha yüksek getiri elde etmek için yarışa sokuldu. Bu nedenle MBS'ler adeta gökten inen bir cennet gibiydi; ev fiyatları yükseldikçe bu tür araçlara ve diğer alternatif araçlara olan talep de yüksek kaldı.

The events of the past month were rooted in the sub prime sector when brokers incentivised by fat commissions sold mortgages in their truck loads to millions of borrowers. This policy of encouraging widespread home ownership had been followed by successive administrations who believed that owning one’s house was part of the American dream. For many borrowers motivated by a quick buck and cushioned by easy credit, getting a mortgage was a small price to pay in exchange for a huge profit as house prices rose exponentially. Brokers having banked their commissions decided to sell their mortgages on and soon these would be parcelled up and form mortgage backed securities (MBS) sold and resold by banks throughout the world. At a time of low interest rates, banks throughout the world egged on by shareholders and analysts, the cheerleaders of corporate capitalism, were challenged to seek to gain higher and higher returns. MBSs therefore were like nirvana from heaven and while house prices rose, demand for such instruments and other alternative instruments remained high.

O dönemde bu tür araçlarla satış yapmanın bu yeni modeli, düzenleyiciler ve yorumcular tarafından bir dahiyane buluş olarak görüldü; çünkü bu ürünlerin riski dağıttığına ve hiçbir tek kuruluşun orantısız biçimde maruz kalmasını engellediğine inanıyorlardı. Yıllarca süren konut fiyatı artışının ardından herkes memnundu; ta ki kaçınılmaz çöküş gelene kadar. O zaman, riskin dağıtılmasının sağladığı faydalardan çok uzakta, bankaların riskin nerede olduğunu aslında bilmediklerini fark etmesiyle derin bir panik baş gösterdi. Bu da kronik bir güven kaybına ve bankalararası borç vermenin donmasına yol açtı. Bankalar birbirlerine güvenmiyordu; çünkü her biri diğerlerinin, bu MBS'ler değer kaybettikçe, ya da teknik deyimle “zehirli” hale geldikçe, muazzam zararlar taşıyor olabileceğinden endişeleniyordu. Bu donma, bazı bankaları iflasa sürüklerken, yüksek kaldıraçlı türev bahislerinin ardından gelen likidite yetersizliği nedeniyle diğerlerini batırdı. Ayrıca kredileri daha pahalı hale getirdi, tasarruflara yönelik yaygın bir güvensizliğe yol açtı, emtia fiyatlarını yükseltti ve para birimlerini zayıflatarak fiyatları daha da artırdı. Aşağıda, kriz başladığından bu yana dünyayı etkileyen başlıca olaylar yer almaktadır.

At the time, this new model of selling on such instruments was considered ingenious by regulators and commentators alike as they believed these products diversified risk and ensured that no one entity would be disproportionately exposed. After years of house price growth, everyone was happy until the inevitable crash. At the time, far from the benefits of diversified risk, deep panic set in as banks discovered that they actually didn’t know where the risk was, thereby leading to a chronic loss of confidence and the freezing of inter bank lending. Banks simply didn’t trust each other believing that other banks could be potentially sitting on huge losses as these MBSs lost value or to use the technical term became “toxic”. This freeze would make certain banks insolvent and others would go to the wall due to a lack of liquidity following highly leveraged derivative bets. It would also make credit more expensive, lead to mass insecurity around savings, increase commodity prices and weaken currencies, so making prices higher. The following are the key events that have hit the world since the crisis began.

Olaylar eşi benzeri görülmemiş bir oynaklık içinde. Büyük Buhran'dan beri böyle olaylara tanık olmamış ve mali sistemde bu denli kırılganlık görmemiştik. ABD hükümetinin ABD bankacılık sisteminden 700 milyar dolara kadar zehirli varlık satın alma önerisi, paketin Amerikan halkı nezdindeki büyük popülerlik kaybına işaret edilerek, ilk aşamada Temsilciler Meclisi'nde 228-205 oyla reddedildi. İnsanlar, Wall Street'in iyi zamanlarda milyar dolarlık kârlarını özel tutmaktan memnuniyet duyduğunu, zor zamanlarda ise zararlarını "millileştirmek" ve bunun bedelini Amerikan vergi mükelleflerine ödetmek istediğini haklı olarak dile getiriyor. İnsanlar daha yüksek gıda, enerji ve sağlık maliyetleriyle boğuşmaya devam ederken, Wall Street bankacılarının ücret paketleri ödenmeye devam ediyor; Lehman'ın eski çalışanları ise 2009'da yeni işverenlerinden milyarlarca dolarlık büyük ikramiyeler almaya hazırlanıyor. İnsanların Wall Street'e ve Washington'daki ortaklarına bu kadar güvensizlik duymasına şaşmamalı. Buna ek olarak, bazıları zaten trilyonlarca dolar borcu olan ABD'nin bu denli büyük kurtarma paketlerini nasıl karşılayabileceğini ve ABD ile dünya piyasalarına yüz milyarlarca dolarlık likiditeyi nasıl sağlamaya devam edebileceğini soruyor. Buyurun, Federal Rezerv'in mevcut Başkanı Ben Bernanke ve sihirli değneği! Bernanke altı yıl önce yaptığı bir konuşmada, sırlarını açıklayan şu sözleri söyledi.

The events have been of unprecedented volatility. Not since the Great Depression have we witnessed such events and seen such fragility in the financial system. The US government’s proposal to buy toxic assets up to $700 billion from the US banking system was initially defeated by 228-205 in the House of Representatives, with many citing the sheer unpopularity of the package with the American people. People have rightly pointed to the fact that Wall Street was more than happy to keep their billion dollar profits private in the good times and yet want to ‘nationalise’ their losses, to be paid for by the American taxpayer when the going got tough. While people continue to suffer from higher food, energy and healthcare costs, Wall Street bankers’ compensation packages continue to be paid with ex Lehman’s staff on course for huge multi billion dollar bonuses from their new employers in 2009. No wonder people are so disillusioned with Wall Street and their cohorts in Washington. In addition some ask how the US, already trillions in debt can afford such huge bailouts and how they can continue to be able to provide hundreds of billions of dollars in liquidity to the US and world markets. Step forward Ben Bernanke the current Chairman of the Federal Reserve and his magic wand! In a speech given six years ago Bernanke revealed his secret weapons when he stated the following.

"Altın gibi, ABD doları da yalnızca arzı katı biçimde sınırlı olduğu ölçüde değere sahiptir. Ancak ABD hükümetinin, neredeyse hiçbir maliyet olmadan istediği kadar ABD doları üretmesini sağlayan bir teknolojisi vardır: matbaa (ya da bugün, onun elektronik karşılığı)."