Divan, sekreterlerin oturup çalıştığı ve kayıtların tutulduğu yer için verilen bir addır. Aynı zamanda kayıtların kendisi için de kullanılan bir addır ve bu iki anlam arasında bir bağlantı vardır.

The Diwan is a name given to the place where the secretaries sit down to work and records are kept. It is also a name given to the records themselves, and there is an attachment between the two meanings.

Diwanların ilk kez kurulması ve bunların tutulacağı bir yerin belirlenmesi, Hz. Ömer b. el-Hattab zamanında, Hicri 20. yılda gerçekleşti. Allah'ın Resulü ﷺ'nin hayatında Hazine'nin ayrılmış bir divanı yoktu, ancak Allah'ın Resulü ﷺ mallara ilişkin kayıt tutmaları için kâtipler görevlendirdi. Ganimetlerin kâtibi olarak Mu'eyqib İbnu Ebi Fatıma ed-Devsî'yi, sadakaların kâtibi olarak Zübeyr İbnu'l-Avvam'ı, Hicaz'ın tarım ürünlerinin kâtibi olarak Huzeyfe İbnu'l-Yeman'ı ve Hayber'in tarım ürünlerinin kâtibi olarak Abdullah İbnu Ruvaha'yı atadı. el-Mugıre İbnu Şu'be borç ve işlemlerin kâtibi olarak görevlendirildi, Abdullah İbnu Erkam ise kabilelerin ve sularının kayıtlarının kâtibiydi. Bununla birlikte Allah'ın Resulü ﷺ herhangi bir divan tutmadı ve bunların tutulması ve yazılması için bir yer ayarlamadı. Bu durum Hz. Ebu Bekir'in halifeliği döneminde de devam etti. Ancak Hz. Ömer b. el-Hattab halife olduktan ve fetihler arttıktan sonra durum değişti. Bunun sonucunda Medine'ye akan mallar çoğaldı; bu da divanların kurulmasını, kayıtların tutulmasını ve bunların saklanıp yazılacağı yerlerin belirlenmesini zorunlu kıldı.

The first establishment of Diwans and designation of a place to keep them in was at the time of ‘Umar b. Al-Khattab in the year 20AH. In the life time of the Messenger of Allah (saw) , the Treasury did not have a reserved Diwan though the Messenger of Allah (saw) did appoint secretaries to keep record of the funds. He appointed Mu’ayqeeb Ibnu Abi Fatima Aldusi as secretary of the spoils (Al-ghanaim), and Zubayr Ibnul Awwam as secretary of the Sadaqat, Huzaifah Ibnul Yaman as secretary over the agricultural produce of Hijaz, and Abdullah Ibnu Ruwaha as secretary over the agricultural produce of Khaybar. Al Mughira Ibnu Shu’ba was appointed as secretary for the loans and transactions, while Abdullah Ibnu Arqam was a secretary for the records of the tribes and their water. However, the Messenger of Allah (saw) did not keep any Diwans nor did he set up a place for keeping them and writing them. This went on during the Khilafah of Abu Bakr . However, things changed when ‘Umar b. Al-Khattab became Khalifah, and the conquests increased. This consequently increased funds pouring into Madinah, which necessitated the setting up of diwans and writing records and designating places for keeping them and writing them.

Rivayet edildiğine göre, Divanların kurulmasının doğrudan sebebi, Ebu Hureyre'nin bir gün Bahreyn'den ‘Ömer'e büyük miktarda mal getirmesiydi. ‘Ömer ona şöyle sordu: "Ne getirdin?" O da dedi ki: "Sana beş yüz bin dirhem (500,0000) getirdim." ‘Ömer ona şöyle dedi: "Ne dediğini biliyor musun? Yorulmuş olmalısın, o halde git uyu ve sabah bana gel." Ertesi gün geldiğinde ‘Ömer ona sordu: "Ne kadar var?" Ebu Hureyre dedi ki: "500.000 dirhem." ‘Ömer sordu: "Helal mi?" Ebu Hureyre cevap verdi: "Bundan başka bir şey bilmiyorum." Bunun üzerine ‘Ömer minbere çıktı, Allah'a (swt) hamd edip O'nu yücelttikten sonra şöyle dedi: "Ey insanlar! Bize büyük bir mal miktarı ulaştı. Eğer isterseniz onu ölçerek aranızda paylaştırabiliriz, eğer isterseniz sayabiliriz." Halk arasından bir adam dedi ki: "Ey Emirü'l-Mü'minin! Verdiğiniz her şeyi kaydedebilmeniz için neden bir hesap defteri (Divan) kurmuyorsunuz?"

It has been reported that the direct reason behind establishing the Diwans was because Abu Hurayra once brought to ‘Umar a large amount of funds from Bahrain. So ‘Umar asked him: “What have you brought?” He said: “I brought you five hundred thousand Dirhams (500,0000).” ‘Umar said to him: “Do you know what you are talking about? You must be tired, so go to sleep and come and see me in the morning. When he came the next day, ‘Umar asked him ‘How much is it?’ Abu Hurayra said: ‘500,000 Dirham.’ ‘Umar enquired: ‘Is it legitimate (Halal)?’ Abu Hurayra replied: ‘I know nothing else but that. Upon this ‘Umar stepped up the Mimbar, praised Allah (swt) and glorified Him, then said: ‘O people! A large amount of funds has reached us, so if you wish we can divide it among you in measure or if you wish we can count it. A man from among the people said: “O Amir al-Mu’amineen!, Why don’t you set up account books (Diwan) so that you can record whatever you give to people.’”.

Vakıdî rivayet etti: Hz. Ömer, divanların (kayıt defterlerinin) kurulması hakkında Müslümanlara danıştı. Ali ona şöyle dedi: "Her yıl, elinize gelen bütün malları hiçbir şey saklamadan dağıtmalısınız." Osman dedi ki: "Halka verilecek büyük miktarda mal olduğunu görüyorum; bu insanlar, kimin almış kimin almamış olduğunu takip edebilmek için sayılmazsa, işlerin elden çıkmasından korkarım." Bunun üzerine Velid İbnu Hişam İbnu'l-Muğîre şöyle dedi: "Şam'a gittim ve orada krallarının bir divan kurduğunu ve (savaş için) askerler topladığını öğrendim; öyleyse siz neden aynısını yapmıyorsunuz?" Ömer onun tavsiyesini kabul etti; Kureyş'in nesep âlimlerinden olan Akîl İbnu Ebî Tâlib, Mahreme İbnu Nevfel ve Cübeyr İbnu Mut'im'i çağırarak onlara dedi ki: "Gidin ve evden eve bir sayım yapın." Böylece Benî Hâşim'le başladılar, sonra Ebû Bekir ve ailesine, ardından Ömer ve ailesine geçtiler, sonra kabileleri saydılar ve Ömer'e sonucu bildirdiler. Ömer sayımı görünce şöyle dedi: "Hayır, böyle olmasını istemezdim. Ancak Resûlullah ﷺ'in ailesiyle başlayın, sonra onlara en yakın olanlarla devam edin, böylece Allah'ın (SWT) Ömer'i yerleştirdiği yere kadar gidin."

Al- Waqidi reported: Verily ‘Umar b. Al-Khattab consulted the Muslims about setting up the account books (Diwans). Ali said to him; “Each year, you should divide all the funds you receive without holding back anything.” Uthman said: “I can see that there are large amounts of funds to be given to the people, if these people are not counted to help keep track of who has taken from who has not , I fear that things could get out of hand.” Upon this Al-Walid Ibnu Hisham Ibnul Mughira said: I have been to Ash-Sham and I learnt that its Kings had set up an account book(Diwan) and recruited conscripts (for war), so why don’t you do the same? ‘Umar took up his advice and summoned Aqueel Ibnu Abi Talib and Makhrama Ibnu Nawfal, and Jubayr Ibnu Mut’im who were of the genealogist of Quraysh, and said to them: Go and carry a house to house census. So they began with Bani Hashim, then with Abu Bakr and his folk then ‘Umar and his folk, then they counted the tribes and reported back to ‘Umar. When ‘Umar looked at the census he said: No, I did not want it to be like this, however, do start with the family of the Messenger (saw), then the nearer to them and so on until you put ‘Umar where Allah (swt) has put him.

Bu, hibe ve askerlik defterleri (Diwan) bakımından böyleydi ve Arapça yazılmıştı. Vergi ödeme zamanı ve gelir toplama defterlerine gelince, durum farklıydı. Irak Divanı, Pers imparatorluğunun zamanlarında olduğu gibi Farsça yazılıyordu; Pers hâkimiyeti altındaki ülkelerin divanı da aynı şekildeydi. Böylece onların arazi vergisi ve cizye defterleri, ödeme zamanı ve gelir toplama kayıtları Farsça tutulmaktaydı. Şam ve Romalıların hâkimiyeti altındaki bölgelere gelince, bunların divanı da Romalıların yönetimindeyken olduğu gibi Rumca yazılıyordu. Bu uygulama Hz. Ömer b. el-Hattab'ın dönemine kadar sürdü ve Emevi halifesi Abdülmelik b. Mervan'ın hilafetine, yani hicri 81 yılına kadar devam etti; o yıl Şam Divanı Arapçaya çevrildi.

This, as far as the Diwan (account book) of the grants and the conscripts is concerned, and it was written in Arabic. As for the Diwan of the payment time and fund collection, the case was different. The Diwan of Iraq was written in Persian as it was the case in the times of the Persian empire, so was the Diwan of the countries which were under the Persian ruling. Thus the Diwan of their land tax and Jizya, payment time and funds collection were written in Persian. As for Ash- Sham and the areas which were ruled by the Romans, their Diwan was written in Roman as it was the case when these were ruled by the Romans. This went on since the days of ‘Umar b. Al- Khattab until the time of the Khilafah of the Umayyad Abdul Malik Ibnu Marwan, when in the year 81AH the Diwan of Ash-sham was transferred to Arabic.

Rivayet edildiğine göre, Abdülmelik İbnu Mervan'ın Divan'ı Rumca'dan Arapça'ya çevirmesine yol açan şey şuydu: Rum asıllı olan Divan Katibi bir defasında mürekkep hokkası için suya ihtiyaç duydu; su koymak yerine hokkaya işedi. Abdülmelik bunu duyunca onu azarladı; ardından Süleyman İbnu Sa'd'a Divan'ı Arapçaya çevirmesini emretti. Bunun için ondan yardım istedi ve bir yıl boyunca ona Ürdün'ün Harac gelirini tahsis etti. Süleyman kabul etti ve onu, Harac geliri 180.000 Dinar olan Ürdün'e vali olarak atadı. Süleyman, Divan'ın Arapçaya çevirisini bir yıldan kısa sürede tamamladı. Çeviriyi Abdülmelik İbnu Mervan'a götürdü; o da Katibi Sarcun'u çağırıp ona gösterdi. Sarcun bundan üzüldü ve ümitsiz bir halde Abdülmelik'in huzurundan ayrıldı. Diğer Rum kâtipleri onunla buluştu; o da onlara şöyle dedi: "Geçiminizi sağlamak için başka bir yol aramanız daha iyi olur, çünkü Allah (SWT) bu rızkı sizden almıştır."

It has been reported that what led Abdul Malik Ibnu Marwan to transfer the Diwan from Roman to Arabic was that the Secretary of the Diwan who was Roman, was once in need of water for his inkwell so he urinated in the inkwell instead of putting water. Abdul Malik heard of this and rebuked him; then he ordered Sulayman Ibnu Sa’ad to tranfer the Diwan to Arabic. So he asked him for assistance by making the Kharaj of Jordan available to him for one year. He agreed and appointed him Wali over Jordan, whose Kharaj was 180,000 Dinars. It took Sulayman less than a year to complete the translation of the Diwan into Arabic. He took it to Abdul Malik Ibnu Marwan who then summoned his Secretary Sarjoon and showed it to him. Sarjoon was saddened by this and left Abdul Malik’s court dejected. Other Roman clerks met with him, so he said to them: “You better seek another way of earning your living, for Allah (swt) has taken away this provision from you.”.

Irak Divanı'na gelince, bu divanın Farsçadan Arapçaya çevrilmesini, Abdülmelik İbnu Mervan'ın Irak valisi Hacces'in sekreteri Salih İbnu Abdurrahman'a emreden kişi oydu. Salih her iki dile de hakimdi, bu yüzden görevi kabul etti ve işi tamamlaması için kendisine süre verildi. Hacces'in Farsça sekreteri Muradnahşah İbnu Zadan Farruh bunu duyunca, Salih'i yetersizmiş gibi görünmesi için 100.000 dirhem rüşvetle satın almaya çalıştı, ancak Salih reddetti. Bunun üzerine ona şöyle dedi: "Allah (SWT) seni bu dünyadan, sen Farsça dilini parçaladığın gibi parçalasın."

As for the Diwan of Iraq, it was Al- Hajjaj Abdul Malik’s Wali over Iraq that ordered his Secretary Salih Ibnu Abdul-Rahman to transfer it from Persian into Arabic. Salih was fluent in both languages, so he agreed to do this and was given time to complete the task. When the Persian Secretary of Al- Hajjaj, Muradnashah Ibnu Zadan Farukh, heard of this, he tried to bribe Salih with 100,000 Dirham in order to pretend his incompetence, but he refused. So he said to him: May Allah (swt) dissect you from this life as you have dissected the Persian language.