Devlet Hazinesinin hesap defterleri (Divanlar) iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, Hazinenin gelirlerini ve Hazineye borçlu olunan meblağları ele alır. İkinci bölüm ise harcamaları ve Hazinenin hak sahiplerine ödemekle yükümlü olduğu meblağları ele alır.

The Treasury’s account books (Diwans) consist of two main divisions. The first one deals with the Treasury’s revenues and the funds owed to it. The second deals with the expenditure and the funds which the Treasury is liable to pay to the rightful owners.

Bu, fon türüne göre aşağıdaki Divanları kapsamaktadır.

This includes the following Diwans according to the type of funds.

Bu Divan, Devletin gelirlerinin kaydedildiği ve tutulduğu yer olacaktır. Bu fonlar, tüm Müslümanların hak sahibi olduğu genel ganimetler olacaktır. Bu Divan ayrıca, Hazinenin gereken harcamalarını karşılayacak gelirin yetersiz kalması durumunda Müslümanların bazı hallerde ödemekle yükümlü olabileceği vergilerden elde edilen tüm gelirleri de kapsayacaktır. Bu vergiler, Devlet çalışanlarının ücreti karşılığında ya da tüm Müslümanların ortak menfaati ve işleri için yapılan bir hizmet olarak gerekli olabilir. Divanın fonları için Hazine içinde, diğer fonlarla karıştırılmadan özel bir yer ayrılmıştır. Bunun sebebi, bu fonların Müslümanların işlerine bakmak ve ortak menfaatleri için, Halifenin görüşü ve İctihadına göre harcanmasıdır.

This Diwan would be the place where the records of the State’s revenues are kept and recorded. These funds would be the general booties for which all Muslims would be entitled. This Diwan would also include all the revenues from taxes, which the Muslims could in some cases be liable to pay, in case the revenues are not sufficient to cover the expenditures due on the Treasury. These taxes could be due as recompense for the State’s employees, or as service for the common interest and affairs of all the Muslims. A special place within the treasury is assigned for the funds of the Diwan, without being mixed with other funds. This is because such funds are spent in looking after the Muslims affairs and in their common interests, according to the opinion and Ijthihad of the Khalifah.

Ganimet ve Harac Divanı'nın daireleri, gelirlerine ve kendisine ait mallara göre kurulmuş olup şunlardan oluşur:

The departments of the Diwan of booties and Kharaj, set up according to its revenues and funds due to it, consists of the following:-.

a) Savaş ganimetleri dairesi (El-ganâ'im): Bu, savaş ganimetlerini, yağmalanan malları, ganimetleri ve beşte biri (humus) kapsar.

a) The department of war booties (Al-ghana’im): This includes the war booties, spoils, booties and the fifth.

b) Harâc (Kharaj) Dairesi.

b) The Department of land tax (Kharaj).

c) Arazi Dairesi: Bu dairenin kapsamına, zorla fethedilen araziler, öşrî araziler (Ushriyyah), Sevâfî araziler, Devlet mülkleri, kamu mülkiyetindeki araziler ve korunan araziler (el-Hima) girer.

c) The Department of Lands: This includes the lands conquered by force, the tithe lands (Ushriyyah), the Sawafi, the States properties, public property lands and the protected lands (Al-Hima).

d) Cizye (baş vergisi) dairesi.

Kamu mülkiyetine ait fonların; araştırma, keşif, madencilik ve pazarlama açısından olmak üzere tüm gelir ve giderlerinin tutulduğu ve kaydedildiği yer Divan'dır. Hazine içinde kamu mülkiyeti fonlarına ayrılmış özel bir yer vardır; bu fonlar diğer fonlarla karıştırılmaz, çünkü bunlar tüm Müslümanların malıdır. Halife, bu fonları Şeriat kuralları çerçevesinde, kendi görüşüne ve içtihadına göre Müslümanların menfaatine uygun gördüğü şekilde harcardı.

It is the Diwan where the funds of public properties are kept and recorded, in terms of research, exploration, mining, marketing, as well as all revenues and expenditure. A special place is reserved for the public properties funds within the Treasury, where these funds are not mixed with other funds, for they are the property of all the Muslims, The Khalifah would spend such funds according to what he deems in the interest of the Muslims following his own opinion and Ijtihad within the Shari’ah rules.

Devlet mallarının Diwan'ının daireleri, mal türlerine ve bunların oluşturulma ihtiyacına göre kurulur. Bunlar şöyledir: a) Petrol ve gaz dairesi.

The Departments of the Diwan of public property are set up following its types of funds and according to the need to set them up. These would be as follows:- a) The Department of oil and gas.

b) Elektrik Dairesi.

b) The Department of electricity.

c) Mineraller Dairesi.

c) The Department of minerals.

d) Deniz, nehir, göl ve pınarlar dairesi.

d) The Department of seas, rivers, lakes and springs.

e) Orman ve Otlak Alanları Dairesi.

e) The Department of forests and grazing lands.

f) Korunan Arazi Dairesi (El-Hima).

f) The Department of protected lands (Al-Hima).

Zekât'ın zorunlu olan mallarının tutulduğu ve kaydedildiği Divan burasıdır. Bu Divan'ın çeşitli daireleri, zorunlu zekât mallarının türüne göre kurulmuştur ve bunlar şunlardır:

It is the Diwan where the obligatory Zakat funds are kept and recorded. The various departments of this Diwan are set up following the type of the obligatory Zakat funds, and they are:

a) "Para ve ticari mallar" Zekât Dairesi.

a) The Department of “monies and commercial goods” Zakat.

b) Ekin ve Meyve Zekatı Dairesi.

b) The Department of crop and fruit Zakat.

c) Deve, sığır ve koyun zekâtı dairesi. Zekât fonları Hazine içinde ayrı bir yerde tutulur ve başka hiçbir fon türüyle karıştırılmaz. Bunun sebebi, Allah'ın (SWT) Kur'an'da zikrettiği sekiz kategorideki zekât hak sahiplerini sınırlandırmış olmasıdır. Allah (SWT) şöyle buyurur:

c) The Department of camels, beef, and sheep Zakat. The Zakat funds are kept in a separate place within the Treasury, and they are not mixed with any other type of fund. This is because Allah (swt) has restricted those entitled to Zakat in the eight categories, He (swt) mentioned in the Quran: He (swt) says:

"Şüphesiz sadakalar yalnızca fakirler, miskinler, bunların toplanması için görevlendirilenler, kalpleri İslam'a ısındırılacak olanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmış yolcular içindir." (Tevbe, 60) [At- Tauba: 60]

“Verily the Sadaqat are (only) for the poor, needy, those employed upon it, those whose hearts are to be reconciled, slaves, debtors, those in the way of Allah (swt) and the wayfarers” [At- Tauba: 60]

Bu nedenle zekât fonlarının başka herhangi bir kategoriye tahsis edilmesi caizdir değildir.

It is therefore forbidden to allocate the Zakat funds to any other category.

Birinci Bölüme ilişkin olan kısım bu kadardı. Harcama tarafı ve Hazine'ye ait olan fonlarla ilgili ikinci Bölüme gelince, bu bölüm aşağıdaki Divanların, Dairelerin, Makamların ve hak sahibi kuruluşların tüm harcamalarını kapsar:-

That was as far as the first Division was concerned. As far as the second Division which is related to the expenditure side and to the funds which are due on the Treasury, this includes all the expenditure of the following Diwans, Departments, Offices and eligible bodies:-

Bu, şunları içerir:

This includes:

a) Dâr'ül-Hilâfe.

a) Dar ul-Khilafah.

b) Danışmanların ofisi.

b) The consultants’ office.

c) Vekil Asistan'ın ofisi.

c) The Delegated Assistant’s office.

d). Yönetici Asistanının ofisi.

d). The Executive Assistant’s office.

a) Cihad Dairesi Emiri.

a) The Amir of Jihad’s Department.

b) Velilerin Dairesi.

b) The Walis’ Department.

c) Yargıçlar Dairesi.

c) The Judges’ Department.

d) Çeşitli devlet kurumları, daireleri ve ilgili genel hizmetlerin Bakanlığı.

d) The Department of various government agencies, offices and related general utilities.

Burası, Halife'nin fon almaya hak kazandığını düşündüğü kimselerin kayıtlarının tutulacağı yerdir; bu kimseler arasında yoksullar, muhtaçlar, borçlular, yolcular, çiftçiler, sanayiciler ve diğerleri ile Halife'nin fon verilmesinin Müslümanların ortak yararına olduğunu düşündüğü kimseler de yer alır. Bu üç Divan'ın harcamaları, ganimet ve harac Divan'ının gelirlerinden karşılanacaktır.

This would be the place where the records of whom the Khalifah deems eligible for funds, such as the poor the needy, the indebted, the wayfarers, the farmers, the industrialists and others, as well as those whom the Khalifah considers it to be in the common interest of the Muslims to give them funds. These three Diwans’ expenditure will be covered by the revenues from the Diwan of booties and Kharaj.

Bu, şunları içerir:

This includes:

a) Ordunun kuruluşu, teşkilatı, teçhizatı ve eğitimini kapsayan Divan.

a) The Diwan of the Armed forces covering their establishment, formation, equipment and training.

b) Silahlanma Dairesi.

b) The Department of armament.

c) Silah Sanayi Dairesi.

c) The Department of weapons industry.

Bu Divanın harcamaları, Divanların birinci bölümünün gelirlerinden karşılanırdı. Dolayısıyla ganimet mallarından ve Harâc'tan elde edilen gelirlerle finanse edilirdi, çünkü bu Divan, Hazinenin tahsil edilebilir ve edilemez yükümlülüklerinin bir parçasıdır. Ayrıca kamu mallarından elde edilen Hima (korunan mallar) gelirleriyle de finanse edilirdi. Ayrıca Sadakat Divanının gelirlerinden de karşılanırdı, çünkü bu Divan, şu ayette zikredilen sekiz kategorinin bir parçasını oluşturur:

The expenditure of this Diwan would be covered by the revenues of the first Division of Diwans. So it would be funded by the revenues from the booties and the Kharaj, for this Diwan is part of the recoverable and irrecoverable liabilities of the Treasury. It would also be funded from the Hima (protected properties) revenues raised from public properties. It would also be funded from the revenues of the Diwan of Sadaqat, for it forms part of the eight categories mentioned in the verse:

"Şüphesiz sadakalar yalnızca fakirler, miskinler, bunların toplanması için görevlendirilenler, kalpleri İslam'a ısındırılacak olanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmış yolcular içindir." (Tevbe, 60) [At- Tauba: 60]

“Verily the Sadaqat are (only) for the poor, needy, those employed upon it, those whose hearts are to be reconciled, slaves, debtors, those in the way of Allah (swt) and the wayfarers” [At- Tauba: 60]

Mevcut imkânlar elverdiği takdirde bunlar Sadakat Divanı'nın gelirlerinden karşılanır.

These are covered by the Diwan of Sadaqat revenues if funds were available.

Bunlar, Halife'nin görüşüne göre ve Şer'i hükümler çerçevesinde, kamu mülkünün gelirlerinden karşılanır.

These are covered by the public property’s revenues, according to the Khalifah’s opinion and within the Shar’a rules.

Bu, Müslümanların birdenbire karşılaşabileceği her türlü durumu kapsar; deprem, sel, kıtlık vb. Acil durumlar, ganimet Divanı'nın ve Harac'ın gelirleri ile kamu malları Divanı'nın gelirlerinden karşılanır. Bu iki Divan'da yeterli para bulunmazsa, para Müslümanlardan toplanır.

This includes all what the Muslims may suddenly face, such as earthquakes, floods, famines etc… Emergencies are covered by revenues from the Diwan of booties and Kharaj, and from revenues of the public property’s Diwan. If these two Diwans did not hold sufficient funds, funds would be raised from the Muslims.

Genel Diване (Divan-ı Umumi) [Divan adı]: Halifenin görüşüne göre devletin gelecek bütçesini hazırlamaktan, devletin gelirlerini ve giderlerini tahmin etmekten, genel ve gerçek gelir ve giderleri bu bütçeyle karşılaştırmaktan ve devletin toplam gelirlerini ile gerçek harcamalarını izlemekten sorumludur. Bu Divan, Dârü'l-Hilafe'ye bağlı olacaktır.

The Diwan of the general (budget is responsible for the preparation of the future budget of the State, according to the Khalifah’s opinion, in terms of estimating the State’s revenues and expenditure, comparing the overall and real revenues and expenses with that budget, and monitoring the total revenues of the State and its real expenditure. This Diwan would be affiliated to the Dar ul- Khilafah.

Bu, Devletin tüm mallarını yönetmekle, yani mevcut mallarını, alacaklarını, gelirlerini ve giderlerini, tahsil edilmiş olanları da tahsil edilmesi gerekenleri de muhasebeleştirmekle görevlidir.

This is in charge of controlling all the State’s funds, i.e. accounting its existing funds, its credits, revenues and expenditures, be it those already collected and those due for collection

Bu birim, Devletin tüm fonlarının ve idarelerinin bilançolarını gözden geçirmekten ve denetlemekten sorumludur; mevcut varlıkların, giderlerin, gelirlerin ve harcamaların kesin tutarının doğruluğunu teyit eder. Ayrıca, bu fonların toplanması ve harcanmasıyla ilgili olarak görevlilerin hesap vermesini sağlar. Aynı zamanda idari işlerle ilgili olarak tüm Divanları, Devlet dairelerini ve çalışanları izler ve hesap verebilirliklerini denetler.

This takes charge of reviewing and checking all the balance sheets of the State’s funds and its administrations, making sure of the exact amount of the existing assets, expenses, revenues and expenditure. It also takes charge of accounting the officials in relation to the collection and spending of those funds. It also monitors and accounts all the Diwans, the State departments and employees regarding the administrative matters.

Bunlar, kısaca ve genel olarak, Hilafet Devleti'nin maliyesine ait Divanlardır. Bunların kurulmasına dair delile gelince, bunlar, işin yürütülmesi için kullanılan idari usul ve araçlardan biridir. Peygamber ﷺ, yönetim işlerini bizzat kendisi yürütmüş ve bunun için, gerek mali konularda gerekse diğer konularda, kâtipler görevlendirmiştir. Daha önce "İlk Kurulan Divan" konusunda, Peygamber ﷺ'in mali işler için kâtip olarak görevlendirdiği kişilerden söz etmiştik. Ayrıca, Enfal, Ganimetler ve Fey'in (ganimet ve yağmalar) yanı sıra Cizye ve Harac'ın caiz olduğunu gösteren ayetler ve hadisler; bunların kâfirlerden Müslümanlara meşru bir kazanç olduğunu belirten ayetler ve hadisler; ayrıca Zekâtın farz oluşunu ve kime verileceğini gösteren ayetler ve hadisler ile kamu malını gösteren nasslar, tüm bunlar, bu mallarının toplanabilmesine, saklanabilmesine, kaydedilebilmesine, sayılabilmesine ve harcanabilmesine imkân verecek idari sistemlerin kurulmasını zorunlu olarak mümkün kılar. Bu idari usuller, asıldan türetilmiş bir dal olacak, dolayısıyla onun bir parçası olacak ve mübah fiiller arasında yer alacaktır. Halife, bu malları toplamak, denetlemek, korumak, dağıtmak ve harcamak için gerekli gördüğü yöntemi benimseme hakkına sahiptir. Divanların kurulması ve benimsenmesi Hulefa-i Raşidin döneminde gerçekleşmiş, Sahabe de bunu görmüş, ne itiraz etmiş ne de bu uygulamayı reddetmiştir.

These are briefly and in general the Diwans of the Khilafah State’s finance. As for the evidence about their establishment, they are one of the administrative styles and means to carry out the action of. The Prophet (saw) , had dealt with the administration by himself and he appointed secretaries for it, whether in matters related to the finance or others. We said before, in the subject of the “First Established Diwan”, those whom the Prophet (saw) appointed as secretaries for the financial matters. Besides, the verses and the Ahadith which indicate the permissibility of the Anfal, the Ghana’im and Al Fai’ (booties and spoils) as well as the Jizya and the Kharaj, and which also indicate that they are a legitimate gain for the Muslims from the disbelievers, in addition to the verses and Ahadith which indicate the obligation of Zakat and to whom it should be allocated and which also indicate the public property, all this necessarily allows the setting up of administrative systems which would allow these funds to be collected, kept, recorded, counted and disposed of. These administrative styles would be a branch derived from the origin, thus they would be part of it and they would be part of the permitted (Mubah) actions. The Khalifah would be entitled to adopt them in which way he deems necessary to collect, control, safeguard, distribute and spend these funds. The setting up of the Diwans and their adoption took place in the time of the Khulafa’a ur-Rashidoon and this was witnessed by the Sahabah who did not object or disown such action.