اگر قرآن را باز کنید و در سوره‌های آن به دنبال سوره‌ای درباره‌ی اقتصاد اسلامی بگردید، هیچ‌کدام را نخواهید یافت. نزدیک‌ترین سوره، سورۀ الأنفال (سورۀ هشتم) است که نام خود را از ارتباط با غنایم جنگی گرفته و درباره‌ی چگونگی توزیع غنایم، قواعد اندکی در آن آمده است. همچنین پیامبر محمد ﷺ بیانیه‌ها، سخنرانی‌ها یا اعلامیه‌های عمومی‌ای که کاملاً به آنچه امروز ساختار اقتصادی نامیده می‌شود اختصاص داشته باشد، صادر نکرد. متن‌هایی که به مسائل اقتصادی و مالی اشاره دارند، طی بیست‌وسه سال (دورۀ نبوت محمد ﷺ) نازل شدند. بسیار اتفاق می‌افتد که اشاره‌ای با محتوای اقتصادی در رابطه با رخدادی بیان شود که به حکم یا داوری خاصی نیاز داشت. یک نمونه، حکم مربوط به مالکیت زمین‌های فتح‌شده است که همراه با نبرد خیبر نازل شد. بنابراین تصویر کامل نظام اقتصادی باید از آیات قرآن، سخنان پیامبر ﷺ و داوری‌های درباره‌ی موارد خاص ساخته شود. بخش‌های زیر چهار اصل اساسی را که برای توسعۀ نظام اقتصادی در اسلام ضروری شمرده می‌شوند، معرفی و بررسی می‌کنند.

If you open the Quran and browse its chapters looking for a Surah on the Islamic economy, you will not be able to find any. The closest you will get is Surah Al-Anfal (chapter 8), which was named and revealed in relation to the proceeds of war and contains few rules on the distribution of the proceeds. Similarly, Prophet Mohammad did not issue specific statements, deliver speeches, or make public announcements totally dedicated to what we can call today an economic structure. The texts which include references to economic and financial issues were revealed over the course of twenty-three years (the life span of Mohammad as a prophet). Quite often a reference of economic substance may be made in relation to an incident that required a rule or judgment of some sort. One example is the rule related to the ownership of conquered land, which was revealed in conjunction with the battle of Khaibar.56 So the full picture of the economic system needs to be constructed from verses in the Quran, statements of the Prophet, and judgments on specific cases. The following subsections present and address four major principles deemed essential to the development of the economic system in Islam.

برای توسعهٔ نظام اقتصادی در اسلام، مفهوم ثروت که در اصطلاح اسلامی «رزق» نامیده می‌شود، اهمیتی اساسی دارد. ثروت چیست؟ و تأمین‌کنندهٔ ثروت کیست؟ اسلام بر این باور است که مقدار ثروتی که هر انسانی در طول زندگی‌اش به دست می‌آورد، به تقدیر الهی تعیین شده است. مردم در این زندگی تلاش می‌کنند تا دقیقاً همان چیزی را به دست آورند که خداوند برای آنان مقرر کرده است. انسان در تلاش برای کسب ثروت، از آنچه خداوند برای او تقدیر کرده است آگاهی ندارد. اما هنگامی که مقداری ثروت به دست آورد، لازم است که باور داشته باشد این ثروت از سوی خداوند به او داده شده است.

Essential to the development of the economic system in Islam is the concept of wealth known as Rizq in Islamic terms. What is wealth? And who is the provider of wealth? Islam maintains that the amount of wealth acquired by any human throughout his life is determined by Allah. People strive in this life to acquire exactly what Allah has prescribed to them. In his endeavor to acquire wealth, man has no knowledge of what could be allocated to him by god. But once he acquires any amount of wealth, it is essential that he believes that this wealth had been allocated to him by Allah.

ضروری بود که این مفهوم در ذهن مسلمانان نهادینه شود، و این به چند دلیل بود. نخست، اسلام می‌خواست سطح خوبی از فروتنی در جامعه حفظ شود، به ویژه در میان کسانی که ثروتمند و توانگر می‌شدند. دانستن اینکه ثروت از سوی الله به آنان عطا شده است، آن احساس غرور و خودمحوری را از میان می‌برد. دوم، اسلام در جامعه سخاوتمندی را پرورش می‌داد، که برای رسیدگی به فقرا ضروری به شمار می‌رفت. سوم، مسلمانان ملزم بودند فراتر از آنچه قوانین دولت بر ایشان واجب می‌کرد، به صورت داوطلبانه انفاق کنند. چهارم، دولت اسلامی در آغاز پیدایش خود با جنگ‌های متعددی روبه‌رو می‌شد، که پشتیبانی مالی از سوی افراد جامعه را لازم می‌ساخت.

It was important to engrave this concept in the minds of Muslims for several reasons. For one, Islam wanted to maintain a good level of humility in the society especially among those who would become rich and wealthy. Knowing that the wealth has been granted to them by Allah removes that sense of arrogance and self-centered feelings. Second, Islam was building generosity within the society, which would be deemed necessary for dealing with the poor. Third, Muslims will be required to spend voluntarily beyond what was required of them by the laws of the state. Fourth, the Islamic state was going to face multiple wars at its infancy, which required the financial support of its constituents.

در قرآن بیش از صد مورد اشاره شده که رزق (روزی) از سوی خداوند فراهم می‌شود. در ادامه چند نمونه از این اشارات آمده است. در سورۂ الروم به‌صراحت بیان شده که خداوند کسی است که روزی را فراهم می‌کند.57 «خداست آن‌که شما را آفرید، سپس به شما روزی داد، سپس شما را می‌میراند، سپس (بار دیگر) شما را زنده می‌کند (در روز قیامت).» (قرآن ۳۰:۴۰) در جای دیگری58 آمده است: «ای مردم! نعمت خداوند را بر خود یاد کنید! آیا آفریدگاری جز خداوند هست که از آسمان و زمین برای شما روزی فراهم کند؟ هیچ معبودی جز او شایستهٔ پرستش نیست.» (قرآن ۳۵:۳)

برخلاف اصل «کمیابی منابع» که سرمایه‌داری از آن دفاع می‌کند، اسلام اصل «فراوانی منابع» را مطرح می‌کند. در بسیاری از آیات قرآن بارها این اندیشه تکرار شده که خداوند منابع فراوانی آفریده و در آن‌ها برای مردم منفعت قرار داده است. اسلام می‌خواهد این باور را ترویج کند که منابع اصلی جهان کمیاب نیستند و خداوند آن‌قدر آفریده که برای بهره‌مندی همه مردم کافی است. اسلام می‌خواهد ذهنیتی بیافریند که فراوانی منابع را ارج نهد و همواره به یاد داشته باشد که این منابع را خداوند آفریدگار چنان فراهم کرده که مردم بتوانند از آن‌ها بهره ببرند و از آن‌ها چیز خوبی بسازند.

Contrary to the “scarcity of resources” principle advocated by capitalism, Islam advances the principle of “abundance of resources.” In numerous locations in the Quran, the idea that Allah has created abundance of resources and created in them benefit for the people is repeated time and again. Islam wants to propagate the belief that the core resources in the world are not scarce, and that god has created more than enough for all the people to enjoy. Islam wants to create a mind-set which appreciates the abundance of resources and remembers at all times that these resources had been provided by god, the creator, in a manner that people can utilize them and make something good out of them.

در سورۀ النحل (سورۀ شانزدهم)، قرآن کریم بسیاری از منابع ثروت را برمی‌شمارد و یادآور می‌شود که این منابع در اصل به دست الله آفریده شده‌اند. در آیات ۵ تا ۸ آمده است:

In Surah Al-Nahl (chapter 16), the Quran enumerates many of the wealth resources and reminds of the fact that these resources were originally created by Allah. In verses 5-8, it says,

و چارپایان را نیز آفرید؛ برای شما در آنها گرما (پوشاک گرم) و منافع فراوان است، و از آنها می‌خورید. و در آنها برای شما زیبایی است، هنگامی که شامگاهان آنها را به خانه بازمی‌آورید، و بامدادان که به چراگاه می‌برید. و بارهای شما را به سرزمینی می‌برند که جز با رنج بسیار به خودتان نمی‌توانستید به آن برسید. قطعاً پروردگار شما سراسر مهربان و بسیار بخشاینده است. و اسبان، استران و خران را برای شما آفرید تا بر آنها سوار شوید و مایه زینت باشند. و چیزهایی را می‌آفریند که شما از آنها آگاهی ندارید. در میانه چرخه تولید، مردم گاهی فراموش می‌کنند که همین حیواناتی که پرورش می‌دهند (گاو، گوسفند، اسب، شتر) پیش از آنکه انسان در پی آنها باشد در این جهان وجود داشته‌اند، و به گونه‌ای آفریده شده‌اند که انسان بتواند این حیوانات را رام کند و از منافع نهفته در آنها بهره ببرد. برای درک ارزش ذاتی این حیوانات، می‌توان آنها را با دیگر حیوانات وحشی مقایسه کرد که نه برای خوراک و نه برای حمل‌ونقل به کار نمی‌آیند؛ برای نمونه شیرها، ببرها، گرگ‌ها، کفتارها و دیگران.

And the cattle, He has created them for you; in them there is warmth (warm clothing), and numerous benefits, and of them you eat. And wherein is beauty for you, when you bring them home in the evening, and as you lead them forth to pasture in the morning. And they carry your loads to a land that you could not reach except with great trouble to yourselves. Truly, your Lord is full of Kindness, Most Merciful. And He has created horses, mules and donkeys, for you to ride and as an adornment. And He creates other things of which you have no knowledge In the midst of the production cycle, people tend to forget that the very animals they raise (cattle, sheep, horses, camels) had existed in this world independent of man, and they have been created in a manner that man can tame these animals and utilize the benefits in them. In order to appreciate the inherent benefits of these animals, one can compare them with other animals in the wild, which cannot be utilized for food or transportation, for example, the lions, tigers, wolves, hyenas, and others.

دیدگاه اسلام درباره فقر بهتر از هر چیز با این سخن خلاصه می‌شود: «اگر فقر انسانی بود، او را می‌کشتم.» این سخن را عمر بن الخطاب، خلیفه دوم در اسلام، بیان کرد و علی بن ابی طالب، خلیفه چهارم، آن را تکرار کرد. اسلام در مسیر نزول خود، نسبت به فقر و گرسنگی بی‌تحمل شد. گزارش شده که ابوذر الغفاری، یکی از یاران پیامبر ﷺ، گفته است: «بیش از همه از مردی تهی‌دست در شگفتم که در خانه غذایی نمی‌یابد و با شمشیر در دست بیرون نمی‌آید.» سخنان عمر بن الخطاب، علی بن ابی طالب و ابوذر نشان‌دهنده میزان بی‌تحملی اسلام نسبت به فقر و گرسنگی است. این دیدگاه از اندیشه بنیادینی سرچشمه می‌گیرد که پیامبر ﷺ و قرآن بنیان نهادند.

The Islamic view on poverty is best summarized by the statement “If poverty were a man, I would kill it.” This statement was made by Umar Bin Al-Khattab, the second caliph in Islam, and repeated by Ali Bin Abi Talib, the fourth caliph. Islam, over the course of its revelation, developed a categorical intolerance to poverty and hunger. Abu Dhar Al-Ghafari, one of the companions of the Prophet, is reported to have said, “I am most shocked by a poor man who cannot find food at home and does not come out with his sword in his hands.” The statements of Umar Bin Al-Khattab, Ali Bin Abi Talib, and Abu Dhar signify the level of intolerance for poverty and hunger in Islam. This view stems sequence from the fundamental thought established by Prophet Mohammad (PBUH) and the Quran.

پیامبر محمد ﷺ، در اشاره‌ای مستقیم به فقر و گرسنگی، هرگونه احتمال اینکه یک فرد گرسنه بماند در حالی که در محله‌اش دیگران فراوان دارند را رد می‌کرد. به تعبیر پیامبر ﷺ: «خداوند و پیامبرش از جامعه‌ای که اجازه دهد یکی از اعضایش گرسنه بخوابد، بیزارند.» این انزجار شدید از گرسنگی و فقر در سخن دیگری از پیامبر ﷺ نیز نمایان است، آنجا که فرمود: «کسی که با شکم سیر به بستر می‌رود در حالی که همسایه‌اش گرسنه است، مؤمن واقعی نیست.» توجه کنید که پیامبر ﷺ چگونه با مهارت، رد فقر را به ایمان و باور فرد پیوند می‌زند. او صرفاً یک قاعده اداری مبنی بر تأمین غذای مستمندان محله وضع نمی‌کند. بلکه بر بنیان فکری ایمان تکیه می‌کند؛ بنیانی که بیش از سیزده سال، آجر به آجر، آن را بنا نهاده بود. سپس به همین بنیان ایمانی روی می‌آورد و از آن بهره می‌گیرد و می‌فرماید: اگر واقعاً به اسلام آنچنان که ادعا می‌کنی باور داری، پس نمی‌توانی اجازه دهی همسایه‌ات گرسنه بماند. بنابراین بنیان ایمان به کار گرفته می‌شود تا در میان اعضای جامعه حس مسئولیت را بسازد.

Prophet Mohammad, in a direct reference to poverty and hunger, rejected the slightest possibility that one person would go hungry while the neighborhood he lives in has plenty. In the words of the Prophet, “Allah and his Messenger will disown a community which allows one of its members to sleep hungry.” This strong resentment of hunger and poverty was demonstrated in another statement by the Prophet, where he said, “He who resorts to his bed with full stomach while his neighbor is hungry is not a true believer.” Note how the Prophet skillfully links the rejection of poverty to one’s faith and belief. He does not simply make an administrative rule asking to provide food for the poor people in the neighborhood. Rather, he relies on the intellectual foundation of belief which he spent more than thirteen years putting together, one brick at a time. Then, he turns to this intellectual faith foundation and utilizes it by saying, if you truly believe in Islam as you claim, then you cannot allow your neighbor to go hungry. So the faith foundation is used to build this sense of responsibility among the members of the society.

در چارچوب سرمایه‌داری، تنها ارزش مادی است که وزن و اهمیت دارد. و ارزش مادی یک کالا بر حسب سودی که برای مردم دارد و بر حسب قابلیت مبادله‌اش با کالاها یا چیزهای دیگر تعریف می‌شود. هنگامی که ارزش یک کالا بر حسب پول سنجیده شود، آن‌گاه ارزش کالا «قیمت» نامیده می‌شود.

Within the framework of capitalism, the material value is the only value that has weight and significance. And the materialistic value of a product is defined in terms of the benefit it carries to people and in terms of its exchangeability with other products or things. When the value of a product is measured in terms of money, then the value of the product is called the price.

اسلام رویکردی کاملاً متفاوت نسبت به تعریف ارزش‌ها دارد. نخست، اسلام دو دسته کلی از ارزش‌ها را به رسمیت می‌شناسد: دستهٔ اول مربوط به اعمالی است که انسان انجام می‌دهد، و دستهٔ دوم مربوط به چیزها و کالاها. در دستهٔ نخست، اسلام چهار نوع ارزش را می‌شناسد که باید هنگام انجام یک عمل توسط انسان به دست آید. این ارزش‌ها عبارت‌اند از: ارزش‌های معنوی، اخلاقی، انسانی و مادی. ارزش در این زمینه به هدفی اشاره دارد که با انجام آن عمل دنبال می‌شود.

Islam has a totally different approach for value definition. First, Islam recognized two broad categories of values, one category is related to the actions taken by people, and the other is related to the things and commodities. Within the first category, Islam recognizes four types of values which should be attained when the human performs an action. These values are the spiritual, moral, human, and the materialistic values. The value in this respect refers to the objective sought by performing the action.

ارزش‌های معنوی به اعمالی مربوط‌اند که تنها هدفشان خشنودی خدا، آفریدگار، است. برای نمونه، نماز، روزه و حج بر مسلمان واجب شده‌اند و باید به ترتیب خاصی انجام شوند. این کارها جز برای خشنود کردن خداوند ارزشی ندارند و در نتیجه غریزه‌ی پرستش که در درون انسان نهاده شده را ارضا می‌کنند. مسلمان نماز را برای ورزش دادن کمرش نمی‌خواند، هرچند ممکن است نماز به عضلات کمر او سود برساند. بلکه مسلمان نماز می‌گزارد تنها به هدف خشنود ساختن معبودش. قرآن می‌فرماید: {و نماز را برای یاد من برپا دار.}۷۵ همچنین مسلمان در ماه رمضان روزه نمی‌گیرد تا وزنش کم شود، هرچند ممکن است در حین روزه وزنش کم شود. او تنها برای جلب خشنودی و رضایت خداوند روزه می‌گیرد. روایت شده که پیامبر محمد ﷺ فرمود: «خداوند می‌فرماید: همه‌ی اعمال از آنِ خود بنده است، جز روزه. روزه از آنِ من است و من پاداش آن را می‌دهم.» و قرآن تأیید می‌کند که روزه بر مردمان پیش از این نیز مقرر شده بود تا به این وسیله تقوای الهی پیدا کنند.76

Spiritual values are associated with acts whose only purpose it to please god, the creator. For example, the acts of prayer, fasting, and pilgrimage are ordained upon the Muslim and should be carried out in a certain order. These actions have no value except to please Allah, and consequently to satisfy the instinct of worshiping embedded within the human self. A Muslim does not perform prayer in order to exercise his back, although prayer may benefit the back muscles. Rather, a Muslim performs prayer for the sole objective of pleasing his god. The Quran says, “Establish the prayer for my remembrance.75” Similarly, a Muslim does not fast during the month of Ramadan in order to lose weight, although he may lose weight while fasting. But he performs fasting only to win the pleasure and satisfaction of Allah. It is reported that Prophet Mohammad had said, “Allah says: all your actions belong to you, except fasting. It is mine; and I am the one who provides the rewards for fasting.” The Quran confirms that fasting had been prescribed upon people so that they may have piety for Allah.76